گرفتن بیعت به امر الهی در غدیر
بیعت به فرمان خدا در خطبه غدیر، به فرازی از خطبه غدیر می‌پردازد که در آن پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله، گرفتن بیعت برای امیرالمؤمنین علی علیه السلام و امامان پس از او را مأموریتی الهی معرفی می‌کند. این فرمان در ادامه سخن درباره گستردگی حلال و حرام و مرجع تبیین احکام آمده است. موضوع بیعت، پذیرش آن چیزی است که پیامبر از جانب خدا درباره امیرالمؤمنین و امامان پس از او ابلاغ کرده است.[۱]
متن فراز و ترجمه
در نقل الاحتجاج، پس از بیان اینکه همه حلال و حرام را نمی‌توان در یک مجلس برشمرد، آمده است:
فَأُمِرْتُ أَنْ آخُذَ الْبَيْعَةَ مِنْكُمْ وَالصَّفْقَةَ لَكُمْ بِقَبُولِ مَا جِئْتُ بِهِ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فِي عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ الَّذِينَ هُمْ مِنِّي وَمِنْهُ، أَئِمَّةٌ قَائِمَةٌ مِنْهُمُ الْمَهْدِيُّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ الَّذِي يَقْضِي بِالْحَقِّ
«پس مأمور شده‌ام از شما بیعت و پیمان بگیرم برای پذیرفتن آنچه از جانب خداوند عزوجل درباره علی، امیر مؤمنان، و امامان پس از او آورده‌ام؛ آنان که از من و از اویند، امامانی برپا، که مهدیِ حکم‌کننده به حق تا روز قیامت از آنان است.»[۲]
عبارت بالا بر اساس ضبط الاحتجاج نقل شده است. زمینه پیشینِ آن در مقاله تبیین احکام به‌وسیله امیرالمؤمنین در خطبه غدیر و ادامه آن درباره حفظ حلال و حرام در مقاله عدم تغییر احکام اسلام بررسی می‌شود.
شرح واژه‌ها
- أُمِرتُ: «مأمور شده‌ام»؛ فعل ماضیِ مجهول است و در سیاق ابلاغ پیامبر، فرمان الهی را بیان می‌کند.
- بیعت: پیمان پذیرش و التزام؛ در این فراز، موضوع آن با عبارت «بقبول ما جئت به عن الله» روشن شده است.
- صَفقه: با دست‌دادن هنگام بستن پیمان ارتباط دارد؛ در اینجا در کنار بیعت آمده و بر پیمان‌بستن دلالت می‌کند.
- أئمة مِن بعده: امامان پس از امیرالمؤمنین؛ بنابراین، موضوع عبارت به شخص آن حضرت محدود نشده است.
- یقضي بالحق: به حق داوری و حکم می‌کند؛ در وصف مهدی علیه السلام آمده است.
فرمان الهی و موضوع بیعت
در این فراز، دو نکته از یکدیگر تفکیک‌پذیر است: نخست، مأموربودن پیامبر به گرفتن بیعت؛ دوم، محتوای آن بیعت. تعبیر «أُمِرتُ» بر مأموریت دلالت دارد و عبارت «بقبول ما جئت به عن الله» نشان می‌دهد که پیمان، درباره پذیرش ابلاغ الهی در امر امامت است؛ نه صرفاً اعلام دوستی یا تبریک.[۳]
در شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، بر همین منشأ الهیِ بیعت تأکید شده است؛ اطاعت از امامان و وفای به پیمان آنان، در پیوند با اطاعت خدا و رسول توضیح داده می‌شود.[۴] در بخش دیگری از همان خطبه، نسبت بیعت با خدا، پیامبر و امیرالمؤمنین صریح‌تر بیان شده است:
أَلَا وَإِنِّي قَدْ بَايَعْتُ اللَّهَ وَعَلِيٌّ قَدْ بَايَعَنِي وَأَنَا آخُذُكُمْ بِالْبَيْعَةِ لَهُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ
«آگاه باشید! من با خدا بیعت کرده‌ام و علی با من بیعت کرده است و من از جانب خداوند عزوجل، از شما برای او بیعت می‌گیرم.»[۵]
بیعت، وفای به عهد و آیه قرآن
در ادامه عبارت مربوط به بیعت از جانب خدا، بخشی از آیه دهم سوره فتح نقل شده است: «فمن نكث فإنما ينكث على نفسه».[۶] متن کامل آیه چنین است:
إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا؛ کسانی که با تو بیعت می‌کنند، در حقیقت با خدا بیعت می‌کنند؛ دست خدا بالای دست‌های آنان است. پس هر کس پیمان بشکند، تنها به زیان خود پیمان می‌شکند و هر کس به پیمانی که با خدا بسته وفا کند، به‌زودی پاداشی بزرگ به او خواهد داد.
(فتح:۱۰)
امامان پس از امیرالمؤمنین و جایگاه امام مهدی
فراز، در کنار نام امیرالمؤمنین، از «امامان پس از او» و سپس از مهدی علیه السلام یاد می‌کند. در شرح فارسی، این عبارت با تداوم ولایت در اوصیای پیامبر و پایان‌یافتن سلسله امامان به حضرت حجت بن الحسن علیه السلام توضیح داده شده است.[۷]
در موضع پیشین خطبه نیز قائم مهدی با وصف پایان‌بخش سلسله امامان معرفی شده است:
أَلَا إِنَّ خَاتَمَ الْأَئِمَّةِ مِنَّا الْقَائِمُ الْمَهْدِيُّ
«آگاه باشید! آخرینِ امامان از ما، قائم مهدی است.»[۸]
شرح تفصیلی این وصف، موضوع مقاله آخرین امام است؛ در این مدخل، از آن برای روشن‌شدن دامنه بیعت و استمرار امامت یاد می‌شود.
روایت دوازده امام در کمال‌الدین
شیخ صدوق در کمال‌الدین و تمام النعمة، به سند خود از امام صادق، از پدر و جد آن حضرت علیهم السلام، از پیامبر صلی الله علیه وآله نقل می‌کند:
الْأَئِمَّةُ بَعْدِي اثْنَا عَشَرَ، أَوَّلُهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَآخِرُهُمُ الْقَائِمُ، هُمْ خُلَفَائِي وَأَوْصِيَائِي وَأَوْلِيَائِي وَحُجَجُ اللَّهِ عَلَى أُمَّتِي بَعْدِي، الْمُقِرُّ بِهِمْ مُؤْمِنٌ وَالْمُنْكِرُ لَهُمْ كَافِرٌ
«امامان پس از من دوازده نفرند؛ نخستین آنان علی بن ابی‌طالب و آخرین آنان قائم است. آنان جانشینان، اوصیا و اولیای من و حجت‌های خدا بر امت من پس از من هستند. اقرارکننده به آنان مؤمن و انکارکننده آنان کافر است.»[۹]
جایگاه این فراز در ساختار خطبه
در توالی این بخش از خطبه، ابتدا سخن از نماز و زکات و رجوع به بیان‌کننده احکام است؛ سپس گستردگی حلال و حرام مطرح می‌شود، فرمان گرفتن بیعت برای پذیرش امامت می‌آید و پس از آن بر تغییرندادن فرمان‌های پیشین تأکید می‌شود.[۱۰] این پیوستگی نشان می‌دهد که بحث بیعت، از موضوع تبیین و حفظ شریعت جدا نیست. بررسی همه جزئیات تاریخیِ مراسم بیعت، فراتر از شرح همین فراز است.
جستارهای وابسته
تبیین احکام به‌وسیله امیرالمؤمنین در خطبه غدیر • عدم تغییر احکام اسلام • بیعت در غدیر بیعت با خداوند • بیعت غدیر در قرآن • آخرین امام
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، با تعلیقات و ملاحظات محمدباقر خرسان، نجف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م، ج۱.
- کمال الدين وتمام النعمة، محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی، شیخ صدوق، تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الإسلامي التابعة لجماعة المدرسين بقم المشرفة، ۱۴۰۵ق، ج۱. در آغاز این نسخه، تاریخ ۱۳۹۵ق/۱۳۵۴ش نیز برای حق نشر درج شده است.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، سید محمدتقی نقوی، با مقدمه، ویرایش، تنظیم و پاورقی مهدی جعفری، تهران: منیر، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.