بیعت در غدیر بیعت با خداوند
بیعت با خداوند در خطبه غدیر، موضوع فرازی است که در آن پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، گرفتن بیعت برای امیرالمؤمنین علیه‌السلام را به فرمان خداوند نسبت می‌دهد. بر پایه این فراز، بیعت غدیر در امتداد پیمان با پیامبر و تعهد به فرمان الهی معرفی می‌شود.[۱]
متن فراز و ترجمه
در متن خطبه غدیر، به نقل الاحتجاج، آمده است:
أَلَا وَإِنِّي قَدْ بَايَعْتُ اللَّهَ وَعَلِيٌّ قَدْ بَايَعَنِي وَأَنَا آخِذُكُمْ بِالْبَيْعَةِ لَهُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ
«آگاه باشید! من با خداوند بیعت کرده‌ام و علی با من بیعت کرده است؛ و من از جانب خدای عزّوجلّ، برای او از شما بیعت می‌گیرم.»[۲]
در این عبارت، سه نسبت بیان شده است: بیعت پیامبر با خداوند، بیعت امیرالمؤمنین علیه‌السلام با پیامبر، و گرفتن بیعت از مردم برای امیرالمؤمنین به نمایندگی از جانب خداوند. بنابراین، در استدلال این فراز، تعهد مردم به امام از فرمان الهی جدا نیست.
معنای بیعت و مبایعت
تعریف راغب اصفهانی
راغب اصفهانی، ذیل ریشه «بیع»، درباره کاربرد بیعت با فرمانروا می‌نویسد:
وَبَايَعَ السُّلْطَانَ: إِذَا تَضَمَّنَ بَذْلَ الطَّاعَةِ لَهُ بِمَا رَضَخَ لَهُ، وَيُقَالُ لِذَلِكَ: بَيْعَةٌ وَمُبَايَعَةٌ
یعنی: «با فرمانروا بیعت کرد» هنگامی گفته می‌شود که اطاعت از او را در برابر آنچه به او می‌بخشد بر عهده گیرد؛ و به این کار، «بیعت» و «مبایعت» گفته می‌شود.[۳]
محور این کاربرد، بر عهده گرفتن اطاعت است. اشاره این تعریف به عطا، نباید به همه مصادیق بیعت تعمیم داده شود یا به معنای معامله مالی در هر بیعت دانسته شود؛ محتوای هر پیمان را باید در سیاق همان متن بررسی کرد.
تعریف ابن‌خلدون
ابن‌خلدون در فصل «معنای بیعت»، آن را پیمانی برای فرمانبرداری توضیح می‌دهد. در بیان او، بیعت‌کننده با امیر عهد می‌بندد که تدبیر امور خود و مسلمانان را به او واگذارد، در این امور با او منازعه نکند و در تکالیفی که بر عهده‌اش می‌گذارد، چه خوشایند و چه ناخوشایند، اطاعت کند.[۴]
او سپس توضیح می‌دهد که برای تأکید بر این عهد، دست در دست امیر می‌گذاشتند. شباهت این عمل به دست‌دادن فروشنده و خریدار، سبب نام‌گذاری پیمان به «بیعت»، از مصدر «بیع»، شده است. وی همین معنای پیمان اطاعت را در کاربرد بیعتِ پیامبر در عقبه و بیعت زیر درخت نیز مطرح می‌کند.[۵]
منشأ الهی بیعت در این فراز
از تصریح پیامبر به اینکه بیعت را «از جانب خداوند» می‌گیرد، چنین برمی‌آید که در منطق این فراز، درخواست بیعت، اعلام یک خواسته شخصی نیست. مردم پس از معرفی امام، به پذیرش و التزام به جایگاه او فراخوانده می‌شوند؛ ازاین‌رو، بیعت در این سیاق، پیمان وفاداری و اطاعت است، نه جایگزینی برای معرفی الهی امام.[۶]
بحث درباره شیوه دست‌دادن و اقرار هنگام بیعت، در مدخل دستور بیعت در غدیر آمده است. محور مدخل حاضر، نسبت این پیمان با فرمان خداوند است.
پیوند با آیه بیعت
در آغاز آیه ۱۰ سوره فتح آمده است:
إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ؛ کسانی که با تو بیعت می‌کنند، در حقیقت با خداوند بیعت می‌کنند.
(فتح:۱۰)
این بخش از آیه، بیعت با پیامبر را بیعت با خداوند معرفی می‌کند. باید میان لفظ آیه و دلالت فراز خطبه تفاوت گذاشت: در لفظ آیه نام امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیامده است؛ نسبتِ گرفتن بیعت برای ایشان با فرمان الهی، در این مقاله بر پایه عبارت خطبه تبیین می‌شود.
در ادامه همان نقل خطبه نیز، هشدار قرآنی درباره زیان پیمان‌شکنی به خودِ پیمان‌شکن مطرح شده است.[۷] بررسی تفصیلی استشهاد قرآنی در مدخل بیعت غدیر در قرآن دنبال می‌شود.
جستارهای وابسته
دستور بیعت در غدیر • بیعت غدیر در قرآن • امیرالمؤمنین علیه‌السلام
پانویس
منابع
- قرآن کریم، سوره فتح، آیه ۱۰.
- الاحتجاج، ابومنصور احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی؛ تعلیقات و ملاحظات سید محمدباقر خرسان؛ نجف اشرف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق / ۱۹۶۶م، ج ۱.
- المفردات فی غریب القرآن، ابوالقاسم حسین بن محمد، معروف به راغب اصفهانی؛ تحقیق صفوان عدنان داوودی؛ دمشق: دار القلم، بیروت: الدار الشامیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق، ۹۰۱ صفحه.
- تاریخ ابن‌خلدون: العبر و دیوان المبتدأ والخبر فی تاریخ العرب والبربر ومن عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر، عبدالرحمن بن محمد بن خلدون؛ ضبط متن، حواشی و نمایه‌ها: خلیل شحاده؛ بازبینی سهیل زکار؛ بیروت: دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۰۱ق / ۱۹۸۱م، ج ۱، مقدمه، فصل بیست‌ونهم: معنای بیعت.