دستور بیعت در غدیر

دستور بیعت با امیرالمؤمنین در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	دعوت به بیعت و اقرار به ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام
مفاهیم	بیعت؛ مصافقه؛ اقرار؛ ولایت؛ عهد و پیمان
منابع و پیوندها
روایات	فرمان پیامبر به مصافقه بر بیعت امیرالمؤمنین علیه‌السلام

دستور بیعت با امیرالمؤمنین در خطبه غدیر، فرازی درباره دعوت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله به بیعت با امیرالمؤمنین علیه‌السلام است. در این فراز، دست‌دادن برای بیعت، با اقرار به جایگاه امام همراه شده است.

متن فراز و ترجمه

در متن خطبه غدیر، به نقل الاحتجاج، آمده است:

أَلَا وَإِنِّي عِنْدَ انْقِضَاءِ خُطْبَتِي أَدْعُوكُمْ إِلَى مُصَافَقَتِي عَلَى بَيْعَتِهِ وَالْإِقْرَارِ بِهِ ثُمَّ مُصَافَقَتِهِ بَعْدِي

«آگاه باشید! من هنگام پایان‌یافتن خطبه‌ام، شما را فرامی‌خوانم که برای بیعت با او و اقرار به او، با من دست دهید و سپس، پس از من، با خود او دست دهید.»

در این سیاق، منظور از «پس از من»، ترتیب انجام مصافقه است: نخست با پیامبر و سپس با امیرالمؤمنین علیه‌السلام؛ نه اینکه دست‌دادن با امام به پس از رحلت پیامبر موکول شده باشد.

معنای مصافقه

«مُصافقه»، با ضمه بر میم، مصدر باب مفاعله و از ریشه «صفق» است. این واژه در موضوع بیعت، به دست‌دادن برای اعلام پیمان اشاره دارد. توضیح تعلیقه الاحتجاج نیز مصافقه را به بیعت‌کردن معنا می‌کند.

در شرح موجودِ این فراز، ارتباط واژه با رسم دست‌زدنِ دو طرف معامله بر دست یکدیگر توضیح داده شده است: دست‌دادن نشانه انعقاد قرارداد بود و این تعبیر در پیمان بیعت نیز به کار می‌رفت.

در توضیح صرفی واژه، نباید مشارکت دو طرف را قاعده‌ای بدون استثنا برای همه افعال باب مفاعله دانست. در این فراز، معنای مصافقه را باید با توجه به همراهی آن با بیعت و اقرار توضیح داد؛ همچنین مقصود از آن، کف‌زدن برای تشویق نیست.

شاهد کاربرد «صفق» در روایت وضو

در علل الشرائع، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:

إِذَا تَوَضَّأَ الرَّجُلُ فَلْيَصْفِقْ وَجْهَهُ بِالْمَاءِ

«هنگامی که مرد وضو می‌گیرد، آب را به صورت خود بزند.»

این عبارت در بحار الأنوار نیز نقل شده است.

این روایت در بحث حاضر، صرفاً شاهد کاربرد ریشه «صفق» است؛ موضوع آن وضوست و به‌خودی‌خود دلیلی درباره بیعت غدیر به شمار نمی‌آید. در سند نقل علل الشرائع، واسطه میان ابن‌مغیره و امام با تعبیر «عن رجل» معرفی شده و نام او مشخص نیست؛ ازاین‌رو، این طریق به‌تنهایی برای حکم به صحت سند کافی نیست. عنوان باب کتاب نیز از استحباب این کار سخن می‌گوید، نه وجوب آن.

بیعت همراه با اقرار

کنار هم قرار گرفتن مصافقه و اقرار، نشان می‌دهد که در این فراز، عمل ظاهریِ دست‌دادن از پذیرش محتوای پیمان جدا نیست. از این جهت، ترجمه مصافقه به «دست‌دادن» باید همراه با توضیح هدف آن، یعنی بیعت، باشد؛ وگرنه مضمون عبارت به یک رفتار تشریفاتی تقلیل می‌یابد.

در ادامه خطبه نیز، با توجه به فراوانی جمعیت، اقرار زبانی به امر ولایت مطرح شده است. این بخش، صورت زبانیِ تعهد را در کنار مصافقه توضیح می‌دهد.

گزارش انجام بیعت

در پایان گزارش الاحتجاج، از ازدحام مردم برای مصافقه با پیامبر و امیرالمؤمنین علیه‌السلام و ادامه‌یافتن بیعت سخن گفته شده است. تعبیر این گزارش درباره استمرار مراسم، «ثلاثاً» است؛ گزارش سه‌روزه‌بودن بیعت باید به همین نقل نسبت داده شود، نه آنکه بدون ذکر مأخذ، واقعیتی مورد اتفاق همه منابع معرفی شود.

محور این مدخل، فرمان بیعت و معنای مصافقه است. بحث تفصیلیِ نسبت بیعت با پیامبر و بیعت با خداوند، در مدخل بیعت در غدیر بیعت با خداوند دنبال می‌شود.

جستارهای وابسته

خطبه غدیر • تبیین ولایت توسط پیامبر • بیعت در غدیر بیعت با خداوند

منابع

• الاحتجاج، ابومنصور احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی؛ تعلیقات و ملاحظات سید محمدباقر خرسان؛ نجف اشرف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق / ۱۹۶۶م، ج ۱.
• شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، سید محمدتقی نقوی؛ مقدمه، ویرایش، تنظیم و پاورقی مهدی جعفری؛ تهران: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی منیر، ۱۳۷۴ش / ۱۴۱۵ق، ۵۱۲ صفحه.
• علل الشرائع، ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی، مشهور به شیخ صدوق؛ با مقدمه محمدصادق بحرالعلوم؛ قم: مکتبة الحیدریة، ۱۳۸۳ش / ۱۴۲۵ق، دو جلد در یک مجلد، افست چاپ منشورات الشریف الرضی.
• بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی؛ بیروت: مؤسسة الوفاء، چاپ دومِ تصحیح‌شده، ۱۴۰۳ق / ۱۹۸۳م، ج ۸۰.