خطبه غدیر
خطبهٔ غدیر یا خطابهٔ غدیر، سخنرانی پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله در غدیر خم هنگام بازگشت از حجةالوداع است. در منابع غدیر، این رویداد در هجدهم ذی‌الحجهٔ سال دهم قمری قرار گرفته است. عبارت «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ»، مشهور به حدیث غدیر، از مهم‌ترین سخنان نقل‌شده در ارتباط با این اجتماع است.[۱][۲]
اصل سخنرانی پیامبر در خُم در منابع حدیثی و تاریخی گزارش شده است. صحیح مسلم، سخنرانی و سفارش دربارهٔ قرآن و اهل‌بیت را نقل می‌کند و ابن‌کثیر نیز در «البدایة والنهایة» از خطبه‌ای مهم در غدیر یاد کرده است.[۳][۴]
گزارش‌های سخنان پیامبر از نظر حجم و محتوا یکسان نیستند. حدیث کوتاه ولایت در آثاری مانند جامع ترمذی آمده و متن مفصل‌تر خطبه در منابعی مانند «روضة الواعظین»، «الاحتجاج»، «الیقین» و «التحصین» نقل شده است.[۵][۶][۷][۸][۹]
متن بلند، با حمد و بیان صفات الهی آغاز می‌شود و موضوعاتی مانند مأموریت ابلاغ، امامت امیرالمؤمنین، جایگاه اهل‌بیت، مهدویت، احکام و اقرار به ولایت را دربرمی‌گیرد.[۱۰][۱۱][۱۲]
موضوع و حدود مدخل
بررسی خطبهٔ غدیر با تاریخ واقعهٔ غدیر و پژوهش دربارهٔ حدیث غدیر ارتباط دارد، اما این موضوعات از نظر محدوده یکسان نیستند.
| موضوع | پرسش اصلی | مدخل تفصیلی |
|---|---|---|
| واقعهٔ غدیر | اجتماع غدیر در چه زمینه‌ای و با چه رویدادهایی شکل گرفت؟ | واقعه غدیر |
| اصل سخنرانی | کدام گزارش‌ها تصریح می‌کنند که پیامبر در غدیر خطبه خواند؟ | اسناد خطبه‌خواندن پیامبر در غدیر |
| حدیث ولایت | عبارت «من کنت مولاه» از چه طرقی نقل شده است؟ | سند حدیث غدیر |
| متن بلند | متن مفصل خطبه در کدام منابع و با چه اسنادی آمده است؟ | اسناد خطبه طولانی پیامبر در غدیر |
| متن و ترجمه | عبارت عربی و ترجمهٔ فارسی خطبه چیست؟ | متن و ترجمه خطبه غدیر |
وجود حدیثی کوتاه در یک منبع، به معنای نقل تمام متن بلند در همان کتاب نیست. همچنین، اثبات اصل سخنرانی با اثبات انتساب تمام عبارت‌های متن مفصل یکسان نیست.
زمان، مکان و زمینهٔ ایراد
فتّال نیشابوری، روز غدیر را هجدهم ذی‌الحجه و پس از بازگشت از حجةالوداع معرفی کرده است.[۱۳]
در گزارش زید بن ارقم در صحیح مسلم، محل سخنرانی آبی به نام خُم، میان مکه و مدینه، توصیف شده است.[۱۴]
در مقدمهٔ روایت بلند «روضة الواعظین»، از فرمان توقف، بازگرداندن پیش‌رفتگان، گردآمدن همراهان و آماده‌کردن جایگاه سخنرانی یاد شده است.[۱۵][۱۶]
این مقدمه، گزارش راوی دربارهٔ زمینهٔ اجتماع است و از سخن مستقیم نقل‌شده از پیامبر متمایز است. شرح تفصیلی زمینهٔ تاریخی در واقعهٔ غدیر و معرفی محل در غدیر خم آمده است.
شواهد اصل خطبه‌خواندن
تصریح صحیح مسلم
زید بن ارقم، در روایت صحیح مسلم، از ایستادن پیامبر برای سخنرانی در خُم یاد می‌کند. تعبیر «قام رسول الله ... خطیباً» و سپس گزارش حمد، موعظه و سفارش‌های پیامبر، بر شکل خطابی این اجتماع دلالت دارد.[۱۷]
این گزارش، شاهد اصل سخنرانی و محتوای نقل‌شده در همان طریق است؛ نه مأخذ تمام متن بلند مشهور.
گزارش ابن‌کثیر
ابن‌کثیر در «البدایة والنهایة»، فصلی را به سخنرانی پیامبر در مسیر بازگشت از حجةالوداع اختصاص داده و آن را «خطبة عظیمة» وصف کرده است. او در همین بحث، سخنان مربوط به فضائل امیرالمؤمنین را گزارش و تفسیر خود را از زمینهٔ ایراد آنها بیان می‌کند.[۱۸]
پذیرش اصل سخنرانی در گزارش یک مؤلف، لزوماً به معنای پذیرش تمام برداشت‌های کلامی یا همهٔ نقل‌های مفصل از سوی او نیست.
برای دیگر شواهد و گزارش‌ها، اسناد خطبه‌خواندن پیامبر در غدیر را ببینید.
منابع و صورت‌های نقل
جامع ترمذی
ترمذی از ابوالطفیل، از ابوسریحه یا زید بن ارقم ــ با تصریح به تردید شعبه در نام صحابی ــ نقل کرده است:
مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ.
ترجمه: «هرکس من مولای اویم، علی مولای اوست.»
ترمذی این طریق را «حسن غریب» دانسته و ابوسریحه را حذیفة بن اسید معرفی کرده است.[۱۹]
متن این حدیث، خطبهٔ بلند یا دعای «اللهم وال من والاه» را دربر ندارد.
صحیح مسلم
مسلم از یزید بن حیان، از زید بن ارقم، نقل می‌کند که پیامبر در خُم سخنرانی کرد، از نزدیک‌شدن پایان زندگی خود سخن گفت و دربارهٔ قرآن و اهل‌بیت سفارش نمود.[۲۰]
در متن همین طریق، عبارت «من کنت مولاه» نیامده است.
سنن ابن‌ماجه
ابن‌ماجه در روایت براء بن عازب، بازگشت از حج، اجتماع برای نماز، گرفتن دست امیرالمؤمنین، پرسش دربارهٔ اولویت پیامبر و اعلان ولایت را نقل کرده است. دعای موالات نیز در این روایت آمده است.[۲۱]
در درجه‌بندی دارالسلام که همراه عرضهٔ برخط این روایت منتشر شده، این طریق «ضعیف» معرفی شده است. این حکم به همان درجه‌بندی و همان طریق تعلق دارد و نباید حکم تمام طرق حدیث تلقی شود.[۲۲]
روضة الواعظین
فتّال نیشابوری گزارش غدیر را با تعبیر «رُوی عن أبی‌جعفر الباقر» آغاز می‌کند. در آغاز این نقل، تمام واسطه‌های مؤلف تا امام باقر علیه‌السلام ذکر نشده‌اند.[۲۳]
پس از مقدمهٔ روایی، متن خطبه با حمد خداوند آغاز می‌شود. مضامین آن در صفحات بعد ادامه می‌یابد و مباحث مهدویت، احکام و اقرار به ولایت در صفحات۹۷ و۹۸ نسخهٔ مورد استناد نیز آمده است.[۲۴][۲۵][۲۶]
الاحتجاج
احمد بن علی طبرسی، گزارش غدیر را در بابی دربارهٔ احتجاج پیامبر بر ولایت امیرالمؤمنین و امامان پس از او آورده است. این گزارش با سلسلهٔ راویان آغاز می‌شود. در ابتدای سند، نام مهدی بن ابی‌حرب مرعشی، ابوعلی حسن بن محمد طوسی، شیخ طوسی، هارون بن موسی تلعکبری و محمد بن همام آمده است.[۲۷]
ازاین‌رو، این گزارش مشخص را نمی‌توان صرفاً با استناد به شیوهٔ عمومی کتاب در حذف برخی اسناد، فاقد سلسلهٔ راویان معرفی کرد. وجود سند نیز به‌تنهایی اثبات‌کنندهٔ اعتبار همهٔ راویان نیست.
الیقین
ابن‌طاووس در «الیقین»، گزارشی از خطبه را به نقل از کتاب احمد بن محمد طبری، معروف به خلیلی، آورده است. در سند این گزارش نام محمد بن موسی همدانی و محمد بن خالد طیالسی دیده می‌شود.[۲۸]
در نسخه‌ای دیگر از همین اثر، بخشی از حمد و بیان صفات الهی در صفحهٔ۳۷۸ عرضه شده است؛ بنابراین، شمارهٔ صفحات باید با چاپ یا نسخهٔ مورد استفاده تطبیق داده شود.[۲۹]
التحصین
ابن‌طاووس در باب۲۹ از قسم دوم «التحصین»، خطبه را از کتاب «نور الهدی والمنجی من الردی» نقل کرده است. در سند این گزارش، پس از ابومفضل شیبانی، نام محمد بن جریر طبری و هارون بن عیسی بلدی و سپس راویانی تا زید بن ارقم آمده است.[۳۰]
در انتهای سند، تعبیر «عن ابن امرأة زید بن أرقم وعن زید بن أرقم» دیده می‌شود. متن پس از گزارش اجتماع در غدیر و نماز، با حمد و صفات الهی آغاز می‌شود.[۳۱]
اشتراک نام برخی راویان با اشخاص مشهور، به‌تنهایی برای تعیین هویت آنان کافی نیست؛ از جمله، شناسایی «محمد بن جریر طبری» در این سند نیازمند بررسی طبقه و قرائن کتاب‌شناختی است.
جدول مقایسهٔ منابع
| منبع | محتوای گزارش | ملاحظه |
|---|---|---|
| جامع ترمذی، حدیث۳۷۱۳ | عبارت کوتاه ولایت | داوری ترمذی دربارهٔ همین طریق: «حسن غریب» |
| صحیح مسلم، حدیث۲۴۰۸ | سخنرانی خُم و سفارش دربارهٔ قرآن و اهل‌بیت | بدون عبارت ولایت در همین طریق |
| سنن ابن‌ماجه، حدیث۱۱۶ | مقدمهٔ اولویت، اعلان ولایت و دعای موالات | نیازمند تفکیک حکم این طریق از دیگر طرق |
| روضة الواعظین | مقدمهٔ روایی و متن بلند | نقل از امام باقر علیه‌السلام، بدون ذکر تمام واسطه‌ها در آغاز گزارش |
| الاحتجاج | گزارش مفصل با سلسلهٔ راویان | بررسی رجال و اتصال سند لازم است |
| الیقین | نقل خطبه از کتاب احمد بن محمد طبری | مأخذی برای بررسی انتقال متن و مقایسهٔ سند |
| التحصین | نقل خطبه از نور الهدی | دارای مسیر نقل متفاوت در بخش‌هایی از سند |
برای بررسی تفصیلی، اسناد خطبه کوتاه پیامبر در غدیر، اسناد خطبه متوسط پیامبر در غدیر و اسناد خطبه طولانی پیامبر در غدیر را ببینید.
بررسی سند
حدیث کوتاه و متن بلند
در ارزیابی سند باید میان اصل سخنرانی، جملهٔ ولایت، عبارت‌های افزوده در برخی طرق و تمام متن بلند تفاوت گذاشت. مدخل سند حدیث غدیر به طرق حدیث و مدخل اسناد خطبه طولانی پیامبر در غدیر به گزارش‌های مفصل اختصاص دارد.
صحت یک طریق، تواتر یک مضمون و اعتبار تمام عبارت‌های یک متن، سه داوری متفاوت‌اند. تعدد کتاب‌های ناقل نیز بدون بررسی رابطهٔ منابع، به معنای تعدد طرق مستقل نیست.
داوری دربارهٔ حدیث ولایت
ترمذی، طریق حدیث ولایت در کتاب خود را «حسن غریب» خوانده است.[۳۲]
عبدالحسین امینی در «الغدیر»، طرق حدیث و داوری‌های دانشمندان را گرد آورده و از صحت و تواتر آن دفاع کرده است.[۳۳]
بحث تفصیلی صحت، تواتر و استقلال طرق در سند حدیث غدیر دنبال می‌شود.
مسائل رجالی متن بلند
در بررسی اسناد متن بلند، شناسایی راویان و مقایسهٔ ضبط نام‌ها اهمیت دارد. برای نمونه، نجاشی در شرح‌حال محمد بن موسی بن عیسی همدانی، تضعیف او از سوی قمیان و داوری ابن‌ولید را گزارش کرده است.[۳۴]
تطبیق این شرح‌حال بر راویِ یک سند و سنجش اثر آن بر اعتبار روایت، باید همراه با بررسی هویت، طبقه و دیگر قرائن انجام شود.
مدخل اسناد خطبه طولانی پیامبر در غدیر همچنین اختلاف ضبط بخشی از سند «الاحتجاج» و «الیقین» و وضعیت شماری از راویان را بررسی کرده است. فرضیهٔ تصحیف سند، تا زمانی که با شواهد نسخه‌ای تأیید نشده، نباید جایگزین ضبط منبع شود.[۳۵]
ارزیابی بر پایهٔ اطمینان
در پژوهش بازتاب‌یافته در مدخل اسناد خطبه طولانی پیامبر در غدیر، برای اعتبار نقل «التحصین» بر پایهٔ «نظریهٔ اطمینان» استدلال شده است. در این رویکرد، افزون بر توثیق فردی راویان، قرائن مربوط به صدق نقل و احتمال تعمد بر کذب بررسی می‌شود.[۳۶]
نتیجهٔ این پژوهش باید به صاحب آن و مبنای ارزیابی‌اش نسبت داده شود؛ زیرا «موثوق‌بودن بر پایهٔ قرائن» با «صحیح‌بودن اصطلاحی سند» یک عنوان واحد نیست.
محتوای خطبه غدیر
توحید و صفات الهی
خطبه در نقل «روضة الواعظین» با حمد خداوند و بیان یگانگی، آفرینندگی، علم، قدرت، رحمت و تنزیه او آغاز می‌شود.[۳۷]
شرح این فرازها در مداخل حمد و صفات الهی در خطبهٔ غدیر گردآوری شده است.
مأموریت ابلاغ
در نقل بلند، پیامبر مأموریت خود را با آیهٔ تبلیغ پیوند می‌دهد و موضوع آن را اعلان جایگاه امیرالمؤمنین معرفی می‌کند.[۳۸]
بحث حفاظت الهی در ضمانت خداوند برای پیامبر در خطبه غدیر و گزارش‌های مربوط به آیه در آیهٔ ۶۷ مائده و غدیر آمده است.
وصایت، خلافت و امامت
در متن بلند، عنوان‌هایی مانند برادر، وصی، خلیفه و امام پس از پیامبر برای امیرالمؤمنین به کار رفته است.[۳۹]
توضیح این عنوان‌ها در مقام وصایت در خطبه غدیر، مقام خلافت در خطبه غدیر و مقام امامت در خطبه غدیر آمده است.
ولایت و اطاعت
در ادامه، پذیرش امامت و اطاعت از امیرالمؤمنین برای گروه‌های مختلف مخاطبان و استمرار امامت در نسل او مطرح می‌شود.[۴۰]
این موضوع در وجوب اطاعت از امیرالمؤمنین در خطبه غدیر و اعلان ولایت دوازده امام علیهم السلام بررسی شده است.
قرآن و اهل‌بیت
قرآن و اهل‌بیت در متن بلند در کنار یکدیگر معرفی می‌شوند و برای امیرالمؤمنین نقشی در تبیین قرآن بیان می‌شود. اعلان ولایت نیز در همین بخش از گزارش آمده است.[۴۱]
برای بررسی این مضمون، حدیث ثقلین در خطبه غدیر را ببینید.
فضائل و هشدارها
بخشی از متن به فضائل امیرالمؤمنین و یاری او نسبت به پیامبر اختصاص دارد. هشدار دربارهٔ حسد، مخالفت و بازگشت از هدایت و نیز سخن از پیشوایان گمراه‌کننده، از دیگر مضامین آن است.[۴۲][۴۳]
مهدویت
در متن بلند، امام مهدی علیه‌السلام آخرین امام معرفی می‌شود و از یاری دین و مقابلهٔ او با ستمگران سخن می‌رود.[۴۴]
بحث تفصیلی این فرازها در ارتباط غدیر با مهدویت آمده است.
احکام، بیعت و ابلاغ
حج، عمره، نماز، زکات، امر به معروف و نهی از منکر، از تکالیف مطرح‌شده در متن بلندند. نقش امامان در توضیح احکام و دعوت به اقرار و حفظ پیمان نیز بیان شده است.[۴۵][۴۶]
فرمان رساندن پیام به غایبان و فرزندان نیز در متن آمده است.[۴۷]
تقسیم‌بندی موضوعی
در تنظیم آموزشی می‌توان مضامین متن بلند را در یازده محور معرفی کرد. این عنوان‌ها، ابزار دسترسی موضوعی‌اند و عنوان‌های اصلیِ صادرشده از گوینده محسوب نمی‌شوند.
| ردیف | محور | محتوای اصلی | مأخذ در روضة الواعظین |
|---|---|---|---|
| ۱ | حمد و صفات الهی | توحید، آفرینش، علم و قدرت | ص۹۱ |
| ۲ | مأموریت ابلاغ | فرمان الهی و آیهٔ تبلیغ | ص۹۲ |
| ۳ | جایگاه امیرالمؤمنین | وصایت، خلافت و امامت | ص۹۲–۹۳ |
| ۴ | اعلان ولایت | معرفی عمومی و حدیث ولایت | ص۹۴ |
| ۵ | فضائل | یاری پیامبر و هدایت | ص۹۵ |
| ۶ | هشدارها | مخالفت با هدایت | ص۹۵–۹۶ |
| ۷ | پیروان و مخالفان | توصیف فرجام دو گروه | ص۹۶–۹۷ |
| ۸ | مهدویت | آخرین امام و یاری دین | ص۹۷ |
| ۹ | دعوت به بیعت | پذیرش ولایت | ص۹۷ |
| ۱۰ | احکام | عبادات و مسئولیت‌های دینی | ص۹۷–۹۸ |
| ۱۱ | اقرار و انتقال پیام | حفظ پیمان و ابلاغ | ص۹۶ و۹۸ |
قرآن در خطبه
در متن بلند، آیات و مضامین قرآنی برای توضیح توحید، ولایت، هدایت و تکالیف به کار رفته‌اند. آیهٔ تبلیغ و آیهٔ ولایت در بخش مأموریت ابلاغ و سورهٔ حمد در بحث هدایت دیده می‌شوند.[۴۸][۴۹]
| موضوع | نشانی قرآنی | مدخل تفصیلی |
|---|---|---|
| تبلیغ | مائده:۶۷ | آیه تبلیغ در خطبه غدیر |
| اکمال دین | مائده:۳ | آیهٔ اکمال |
| ولایت | مائده:۵۵ | آیه ولایت در خطبه غدیر |
| هدایت و صراط مستقیم | سورهٔ حمد | قرآن و غدیر |
متن بلند، کامل‌شدن دین را با امامت مرتبط می‌کند.[۵۰]
دربارهٔ زمان نزول آیهٔ اکمال، گزارش‌های متفاوتی وجود دارد. امینی گزارش‌های نزول آن در غدیر را گرد آورده است؛ در مقابل، صحیح بخاری روایتی از عمر بن خطاب نقل می‌کند که نزول آیه را در عرفات و روز جمعه قرار می‌دهد.[۵۱][۵۲]
نقل یک آیه در خطبه، تفسیر آن و تعیین زمان نزول، موضوعاتی متمایزند. مداخل مرتبط در ردهٔ قرآن و غدیر و فهرست‌ها در آمارهای کلی آیات غدیر گردآوری شده‌اند.
تفسیر ولایت و امامت
امینی در بحث معنای «مولی»، آن را با مفهوم اولویت مرتبط می‌داند و پرسش پیامبر دربارهٔ اولویت بر مؤمنان را از قرائن تفسیر حدیث به ولایت و رهبری معرفی می‌کند.[۵۳]
ابن‌تیمیه در «منهاج السنة النبویة»، دلالت حدیث بر خلافت را نمی‌پذیرد و موالات را در برابر دشمنی تفسیر می‌کند.[۵۴]
این دو نمونه نشان‌دهندهٔ تفاوت تفسیر حدیث‌اند، نه بیان تمام آرای دانشمندان دو مذهب. بررسی تفصیلی در حدیث غدیر و مقام امامت در خطبه غدیر آمده است.
متن، ترجمه و شرح
متن عربی و ترجمهٔ فارسی در متن و ترجمهٔ خطبهٔ غدیر ارائه شده است. شرح فرازها در ردهٔ شرح خطبهٔ غدیر و بررسی‌های آماری در آمار موضوعات و کلمات در خطبه غدیر گردآوری شده‌اند.
در معرفی ترجمه یا شرح، باید منبع متن عربی مشخص باشد؛ زیرا حجم و عبارت‌های نقل‌ها یکسان نیستند.
جستارهای وابسته
واقعه غدیر • حدیث غدیر • سند حدیث غدیر • اسناد خطبه‌خواندن پیامبر در غدیر • اسناد خطبه طولانی پیامبر در غدیر • غدیر خم • حجةالوداع • متن و ترجمه خطبه غدیر • حدیث ثقلین در خطبه غدیر • ارتباط غدیر با مهدویت
پانویس
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۸۹.
- ↑ الجامع الکبیر؛ سنن الترمذی، ابواب المناقب، باب مناقب علی بن ابی‌طالب، ح۳۷۱۳.
- ↑ صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابة، باب فضائل علی بن ابی‌طالب، ح۲۴۰۸.
- ↑ البدایة والنهایة، حوادث سال دهم هجری، فصل سخنرانی پیامبر میان مکه و مدینه در بازگشت از حجةالوداع.
- ↑ الجامع الکبیر؛ سنن الترمذی، ح۳۷۱۳.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۵۵.
- ↑ الیقین باختصاص مولانا علی بإمرة المؤمنین، ص۳۷۸.
- ↑ التحصین لأسرار ما زاد من کتاب الیقین، قسم دوم، باب۲۹، آغاز گزارش خطبه.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۱.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۷.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۸.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۸۹.
- ↑ صحیح مسلم، ح۲۴۰۸.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۰.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۱.
- ↑ صحیح مسلم، ح۲۴۰۸.
- ↑ البدایة والنهایة، حوادث سال دهم هجری، فصل سخنرانی پیامبر میان مکه و مدینه در بازگشت از حجةالوداع.
- ↑ الجامع الکبیر؛ سنن الترمذی، ح۳۷۱۳.
- ↑ صحیح مسلم، ح۲۴۰۸.
- ↑ سنن ابن ماجه، کتاب المقدمة، باب فضل علی بن ابی‌طالب، ح۱۱۶.
- ↑ سنن ابن ماجه، ح۱۱۶، درجه‌بندی دارالسلام در عرضهٔ برخط.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۸۹.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۱.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۷.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۸.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۵۵.
- ↑ الیقین باختصاص مولانا علی بإمرة المؤمنین، باب۱۲۷، آغاز گزارش خطبه، ص۳۴۳ در نسخهٔ عرضه‌شده.
- ↑ الیقین باختصاص مولانا علی بإمرة المؤمنین، ص۳۷۸ در نسخهٔ رقومی کتابخانهٔ صحراء النجف.
- ↑ التحصین لأسرار ما زاد من کتاب الیقین، قسم دوم، باب۲۹، آغاز گزارش خطبه؛ صفحهٔ۵۷۸ در شماره‌گذاری متن عرضه‌شده.
- ↑ التحصین لأسرار ما زاد من کتاب الیقین، قسم دوم، باب۲۹.
- ↑ الجامع الکبیر؛ سنن الترمذی، ح۳۷۱۳.
- ↑ الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، ج۱، ص۲۹۴، آغاز بحث «کلمات حول سند الحدیث».
- ↑ فهرست أسماء مصنفی الشیعة؛ رجال النجاشی، ص۳۳۸، ش۹۰۴.
- ↑ اسناد خطبهٔ طولانی پیامبر در غدیر، بخش بررسی سند الیقین؛ به نقل از ناگفته‌هایی از اسناد خطبه غدیر، ص۸۳–۱۵۰.
- ↑ اسناد خطبهٔ طولانی پیامبر در غدیر، بخش «پژوهشی در سند خطبهٔ طولانی غدیر در التحصین بر پایهٔ نظریهٔ اطمینان»؛ به نقل از ناگفته‌هایی از اسناد خطبه غدیر، ص۸۳–۱۵۰.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۱.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۲.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۲.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۳.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۴.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۵.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۶.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۷.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۷.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۸.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۶.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۲.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۶.
- ↑ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ص۹۴.
- ↑ الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، ج۱، ص۲۳۰، آغاز بحث نزول آیهٔ اکمال در غدیر.
- ↑ صحیح البخاری، کتاب الإیمان، ح۴۵.
- ↑ الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، ج۱، ص۳۶۸–۳۷۰.
- ↑ منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة، ج۷، ص۳۲۲–۳۲۴.
منابع
- روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، محمد بن احمد فتّال نیشابوری، با مقدمهٔ سید محمدمهدی خرسان، قم، منشورات الشریف الرضی؛ نسخهٔ رقومی کتابخانهٔ اهل‌بیت، شناسهٔ۵۲۱۷.
- الاحتجاج، احمد بن علی طبرسی، با تعلیقات محمدباقر موسوی خرسان، مؤسسهٔ اعلمی للمطبوعات، جلد اول؛ نسخهٔ رقومی کتابخانهٔ رافد.
- الیقین باختصاص مولانا علی بإمرة المؤمنین، علی بن موسی ابن‌طاووس؛ نسخه‌های رقومی معرفی‌شده در پانویس‌ها، با شماره‌گذاری متفاوت صفحات.
- التحصین لأسرار ما زاد من کتاب الیقین، علی بن موسی ابن‌طاووس، تحقیق انصاری، مؤسسهٔ دارالکتاب؛ نسخهٔ رقومی کتابخانهٔ اهل‌بیت، شناسهٔ۶۰۰۸.
- فهرست أسماء مصنفی الشیعة؛ رجال النجاشی، احمد بن علی نجاشی؛ نسخهٔ رقومی کتابخانهٔ اهل‌بیت، شناسهٔ۴۸۲۶.
- الجامع الکبیر؛ سنن الترمذی، محمد بن عیسی ترمذی، ابواب المناقب، حدیث۳۷۱۳؛ متن عربی نسخهٔ رقومی Sunnah.com.
- صحیح مسلم، مسلم بن حجاج نیشابوری، کتاب فضائل الصحابة، حدیث۲۴۰۸؛ متن عربی نسخهٔ رقومی Sunnah.com.
- سنن ابن ماجه، محمد بن یزید ابن‌ماجه، کتاب المقدمة، حدیث۱۱۶؛ متن عربی و درجه‌بندی دارالسلام در عرضهٔ رقومی Sunnah.com.
- صحیح البخاری، محمد بن اسماعیل بخاری، کتاب الإیمان، حدیث۴۵؛ متن عربی نسخهٔ رقومی Sunnah.com.
- البدایة والنهایة، اسماعیل بن عمر ابن‌کثیر، حوادث سال دهم هجری، فصل سخنرانی پیامبر در مسیر بازگشت از حجةالوداع؛ نسخهٔ رقومی کتابخانهٔ اسلام‌وب.
- الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، عبدالحسین امینی، جلد اول؛ نسخهٔ رقومی کتابخانهٔ الکفیل.
- منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة، احمد بن عبدالحلیم ابن‌تیمیه، تحقیق محمد رشاد سالم، جلد هفتم؛ نسخهٔ رقومی کتابخانهٔ اسلام‌وب.