آیه تبلیغ در خطبه غدیر
آیه تبلیغ در خطبه غدیر به استناد پیامبر صلی الله علیه و آله به آیهٔ شصت‌وهفتم سورهٔ مائده در بیان مأموریت معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام اشاره دارد. در نقل خطبه در «الاحتجاج»، آیه پس از اقرار پیامبر به بندگی و بیان مسئولیت او در ادای وحی مطرح می‌شود و موضوع ابلاغ، در ارتباط با ولایت و جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام توضیح داده شده است.[۱]
در این بخش، فرمان ابلاغ، اهمیت انجام مأموریت و وعدهٔ حفاظت خداوند در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. شارحان خطبه، این پیوستگی را از محورهای تبیین الهی‌بودن مأموریت غدیر دانسته‌اند.[۲]
موضوع این مدخل، جایگاه و تفسیر آیه در متن خطبه است. بحث گسترده‌تر دربارهٔ شأن نزول و دیدگاه‌های تفسیری، در مقالهٔ آیه ۶۷ مائده و غدیر آمده است.
متن آیه و ترجمه
یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ؛ ای پیامبر! آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است ابلاغ کن؛ و اگر چنین نکنی، رسالت او را نرسانده‌ای. خداوند تو را از مردم حفظ می‌کند؛ همانا خداوند گروه کافران را هدایت نمی‌کند.
(مائده:۶۷)
جایگاه آیه در خطبه
در آغاز خطبه، پیامبر پس از حمد خداوند، بیان صفات الهی و اظهار اطاعت، به بندگی خویش اقرار می‌کند و از ادای مأموریت وحیانی سخن می‌گوید. سپس ضرورت ابلاغ و وعدهٔ حفاظت مطرح می‌شود.[۳]
در ادامه آمده است: مَعَاشِرَ النَّاسِ، مَا قَصَّرْتُ فِي تَبْلِيغِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيَّ، وَأَنَا مُبَيِّنٌ لَكُمْ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ.؛ ای مردم! در رساندن آنچه خداوند متعال بر من نازل کرده کوتاهی نکرده‌ام و اکنون سبب نزول این آیه را برای شما بیان می‌کنم.
پس از این عبارت، پیامبر از فرودآمدن جبرئیل و مأموریت اعلام جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام سخن می‌گوید. در ادامهٔ همان بخش نیز بار دیگر به آیه استناد می‌شود و نصب آن حضرت به ولایت و امامت مطرح می‌گردد.[۴]
بنابراین، در این نقل از خطبه، آیه در سیاق توضیح مأموریت معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام قرار دارد.
بخش‌های مفهومی آیه
آیه را می‌توان برای بررسی موضوعی، به چهار بخش تقسیم کرد. این تقسیم، ناظر به ساختار معناست و به معنای جداشدن ارتباط بخش‌های آیه نیست.[۵]
| ردیف | عبارت | محور |
|---|---|---|
| ۱ | يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ | خطاب به پیامبر و فرمان ابلاغ آنچه نازل شده است. |
| ۲ | وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ | تأکید بر اهمیت انجام مأموریت. |
| ۳ | وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ | وعدهٔ حفاظت الهی. |
| ۴ | إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ | بیان پایانی دربارهٔ هدایت‌نشدن گروه کافران. |
فرمان ابلاغ
خطاب «یا أیها الرسول»
خطاب يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ، پیامبر را با عنوان رسالت مخاطب قرار می‌دهد. در تفسیر «المیزان»، این عنوان با محتوای فرمان متناسب دانسته شده است؛ زیرا مسئولیت رسول، رساندن پیامی است که بر عهدهٔ او قرار گرفته است.[۶] در شرح خطبه نیز میان شخصیت فردی پیامبر و جایگاه رسالتی او تفاوت گذاشته شده و تأکید شده است که خطاب آیه، متوجه مسئولیت آن حضرت به‌عنوان فرستادهٔ خداوند است.[۷]
قرآن دربارهٔ سخن وحیانی پیامبر می‌فرماید: وَمَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَیٰ۳إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَیٰ۴؛ و از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید؛ آن جز وحی‌ای که به او می‌شود نیست.(نجم:۳–۴). در شرح این بخش، معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام در امتداد مسئولیت رسالت و ابلاغ فرمان الهی توضیح داده شده است.[۸]
معنای «بلّغ»
بَلِّغْ فرمان به رساندن پیام است. در شرح خطبه، برای این مأموریت دو مرحله در نظر گرفته شده است: دریافت فرمان الهی و انتقال آن به مخاطبان. ویژگی‌های پیامبر در دریافت وحی و شیوهٔ ابلاغ او، در تبیین این دو مرحله مورد توجه قرار گرفته‌اند. «بلّغ» از باب تفعیل است. در مباحث صرفی، تکثیر از کاربردهای این باب شمرده شده و برخی شارحان خطبه، آن را با گستردگی مخاطبان و تأکید بر رساندن پیام مرتبط دانسته‌اند. این برداشت ادبی باید همراه با سیاق آیه و گزارش‌های واقعه بررسی شود.[۹][۱۰]
منشأ فرمان: «من ربّک»
تعبیر مِنْ رَبِّكَ، منشأ فرمان را خداوند معرفی می‌کند. در شرح آیه، بر این نکته تأکید شده است که پیامبر مأمور به ابلاغ است و موضوعِ مأموریت، از سوی پروردگار به او رسیده است.[۱۱] در خوانش امامیِ ارائه‌شده در شرح خطبه، این تعبیر با الهی‌بودن نصب امام پیوند یافته است.[۱۲]
مقصود از «ما أُنزل إلیک»
عبارت مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ به آنچه بر پیامبر نازل شده اشاره دارد، اما نام امیرالمؤمنین علیه السلام در متن آیه ذکر نشده است. تعیین موضوع ابلاغ در تفسیر غدیری، بر گزارش‌های روایی و سیاق نقل خطبه تکیه دارد.[۱۳] در نقل «الاحتجاج»، پس از ذکر آیه، موضوع با تعبیر فِي عَلِيٍّ و توضیحی دربارهٔ خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام بیان شده است.[۱۴]
تعبیرهای روایی دربارهٔ موضوع ابلاغ
در منابع مورد استفادهٔ شارحان، موضوع ابلاغ با تعبیرهای مختلفی توضیح داده شده است:
| ردیف | مضمون گزارش | مأخذ |
|---|---|---|
| ۱ | آنچه دربارهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام نازل شده است. | مناقب آل أبی‌طالب.[۱۵] |
| ۲ | فرمان مربوط به خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام. | الیقین.[۱۶] |
| ۳ | نصب امیرالمؤمنین علیه السلام به‌عنوان نشانه و راهنمای مردم. | عوالم العلوم.[۱۷][۱۸] |
| ۴ | ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام. | البرهان و عوالم العلوم.[۱۹][۲۰] |
| ۵ | فرمانی دربارهٔ امیرالمؤمنین علیه السلام که در گزارش، با شب معراج ارتباط یافته است. | بحارالأنوار.[۲۱] |
| ۶ | سپردن عهد و معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام برای هدایت مردم. | عوالم العلوم.[۲۲] |
| ۷ | برپاداشتن امیرالمؤمنین علیه السلام و گرفتن بیعت و تجدید پیمان. | الاحتجاج و بحارالأنوار.[۲۳][۲۴] |
| ۸ | معرفی امام، وصی و جانشین پس از پیامبر و بیان وجوب اطاعت از او. | الاحتجاج.[۲۵] |
| ۹ | اعلام عمومی برادری، وصایت، خلافت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام. | متن خطبه در الاحتجاج.[۲۶] |
| ۱۰ | توضیح تفصیلی مأموریت در مجموعهٔ خطبهٔ غدیر. | اسرار غدیر.[۲۷] |
این تعبیرها، گزارش‌های تفسیری دربارهٔ موضوع ابلاغ‌اند. نقل آنها در کنار یکدیگر، جایگزین بررسی سند و اختلاف لفظی هر روایت نیست.
نکتهٔ ادبی دربارهٔ «أُنزل»
«أُنزل» فعل ماضی مجهول است. در برخی شرح‌ها، این ساختار به دریافت پیشین فرمان و لزوم رساندن آن مرتبط شده است. تعیین زمان و مراحل نزول، افزون بر تحلیل فعل، به بررسی گزارش‌های تاریخی و روایی نیاز دارد.[۲۸]
تفکیک متن قرآن و توضیح روایی
عبارت‌هایی مانند فِي عَلِيٍّ یا يَعْنِي فِي الْخِلَافَةِ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، در متن متداول قرآن وجود ندارند. در گزارش خطبه، این عبارت‌ها موضوع و مصداق فرمان ابلاغ را توضیح می‌دهند.[۲۹]
اهمیت جملهٔ شرطی
بخش دوم آیه چنین است: وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ؛ و اگر چنین نکنی، رسالت او را نرسانده‌ای.(مائده:۶۷). در شرح خطبه، این تعبیر نشانهٔ اهمیت مأموریت و دشواری شرایط ابلاغ دانسته شده است.[۳۰] در «المیزان» نیز جملهٔ شرطی، بیانگر جایگاه اساسی فرمان مورد بحث در مجموعهٔ رسالت تفسیر شده است؛ نه اینکه همهٔ ابلاغ‌های پیشین پیامبر نادیده گرفته شوند.[۳۱]
ازاین‌رو، در تفسیر غدیری، ابلاغ ولایت به‌عنوان مأموریتی با اهمیت بنیادین معرفی می‌شود. ادعای منحصربه‌فردبودن این ساختار در تمام فرمان‌های قرآن، بحثی جداگانه است و از خود این عبارت به‌تنهایی به دست نمی‌آید.
نگرانی پیامبر دربارهٔ ابلاغ
در متن خطبه، پیامبر از جبرئیل درخواست می‌کند که دربارهٔ ابلاغ این مأموریت از خداوند معافیت بخواهد و علت را وضعیت مخاطبان، از جمله کمی پرهیزکاران و کثرت منافقان و نیرنگ استهزاکنندگان، بیان می‌کند.[۳۲] در گزارش‌های دیگر نیز از نگرانی دربارهٔ طعنه و تکذیب سخن رفته است.[۳۳][۳۴]
نگرانی از آسیب به دعوت
در تفسیر «المیزان»، نگرانی پیامبر با احتمال آسیب‌دیدن دعوت و بی‌اثرشدن ابلاغ بر اثر اتهام‌ها و واکنش‌های مخالفان توضیح داده شده است. این تحلیل، نگرانی دربارهٔ سرنوشت مأموریت را از ترس شخصیِ ناسازگار با وظیفهٔ رسالت جدا می‌کند.[۳۵]
قرآن دربارهٔ رسانندگان پیام‌های الهی می‌فرماید: الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَیَخْشَوْنَهُ وَلَا یَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَکَفَیٰ بِاللَّهِ حَسِیبًا؛ آنان که پیام‌های خداوند را می‌رسانند و از او بیم دارند و از هیچ‌کس جز خداوند نمی‌ترسند؛ و خداوند برای حسابرسی کافی است.(احزاب:۳۹)
زمینه‌های مخالفت در گزارش‌ها
در منابع مورد استفادهٔ شرح خطبه، زمینه‌هایی مانند نفاق، دشمنی با امیرالمؤمنین علیه السلام، نگرانی از تفرقه و نزدیکی پیشینهٔ برخی مخاطبان به جاهلیت، در توضیح دشواری ابلاغ مطرح شده‌اند.[۳۶][۳۷][۳۸] در خود خطبه نیز به کمی پرهیزکاران، کثرت منافقان و آزارهای پیشین اشاره شده است.[۳۹]
کاربرد واژهٔ «ناس» در آیه، به‌تنهایی نام افراد یا نسبت عددی مخالفان به کل جمعیت را مشخص نمی‌کند. شناسایی گروه‌ها و اشخاص، وابسته به گزارش‌های مستقل است.
درخواست معافیت و تأکید بر ابلاغ
در نقل خطبه، درخواست معافیت با تأکید بر ضرورت ابلاغ دنبال می‌شود. پیامبر می‌فرماید: وَكُلُّ ذَلِكَ لَا يَرْضَى اللَّهُ مِنِّي إِلَّا أَنْ أُبَلِّغَ مَا أُنْزِلَ إِلَيَّ.؛ با همهٔ اینها، خداوند از من جز ابلاغ آنچه بر من نازل شده است خشنود نمی‌شود.[۴۰]
این عبارت در ساختار خطبه، مسئولیت پیامبر را در برابر دشواری‌های مأموریت روشن می‌کند.
وعدهٔ حفاظت الهی
بخش سوم آیه چنین است: وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ؛ و خداوند تو را از مردم حفظ می‌کند.(مائده:۶۷) در خطبه نیز پیامبر از تضمین حفاظت خویش سخن می‌گوید و خداوند را «کافی» و «کریم» معرفی می‌کند.[۴۱]
معنای «یعصمک»
ریشهٔ «عصم» با معنای نگه‌داشتن و بازداشتن ارتباط دارد. در آیه، این نگهداری با تعبیر «از مردم» مشخص شده است.[۴۲] موضوع مستقیم آیه، حفاظت در برابر خطرهای مرتبط با ابلاغ است؛ این کاربرد باید از بحث مستقلِ عصمت پیامبر از گناه و خطا متمایز شود.
حدود وعدهٔ حفاظت
در «المیزان»، وعدهٔ حفاظت ناظر به جلوگیری از اقدام‌هایی تفسیر شده است که مأموریت ابلاغ را از رسیدن به هدف بازدارند. این وعده به معنای نفی مطلق همهٔ آزارها و مخالفت‌ها نیست.[۴۳] در شرح خطبه نیز میان انجام مأموریت عمومی غدیر و رفتارهای پنهان یا مخالفت‌های پس از ابلاغ تفاوت گذاشته شده است.[۴۴] بنابراین، از وعدهٔ حفاظت نمی‌توان نتیجه گرفت که همهٔ مخاطبان در دل پذیرفتند یا پس از غدیر هیچ مخالفت و اختلافی رخ نداد.
گزارش درخواست حفاظت
در برخی روایات، اظهار نگرانی پیامبر و درخواست حفاظت، در چند مرحله گزارش شده است. در بعضی از این نقل‌ها، مسیر سفر، کراع الغمیم و غدیر خم نیز مطرح شده‌اند.[۴۵][۴۶] این گزارش‌ها باید از نظر ترتیب و اختلاف جزئیات با یکدیگر سنجیده شوند. توضیح تفصیلی آنها در مقالهٔ نزول سه مرحله‌ای آیه تبلیغ آمده است.
ابلاغ عمومی و اتمام حجت
پس از بیان مأموریت و وعدهٔ حفاظت، در خطبه بر معرفی عمومی امیرالمؤمنین علیه السلام و وجوب اطاعت از او تأکید می‌شود.[۴۷]
در بخش دیگری از خطبه آمده است: وَقَدْ بَلَّغْتُ مَا أُمِرْتُ بِتَبْلِيغِهِ حُجَّةً عَلَى كُلِّ حَاضِرٍ وَغَائِبٍ.؛ آنچه را مأمور به رساندنش بودم ابلاغ کردم تا حجتی بر هر حاضر و غایب باشد.[۴۸] این عبارت، ابلاغ غدیر را در متن خطبه با اتمام حجت پیوند می‌دهد. در گزارش‌های مربوط به مراسم نیز از معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام، پیمان‌گیری و بیعت یاد شده است.[۴۹][۵۰]
گزارش‌های مخالفت و ارتباط آنها با آیه
در شرح خطبه و منابع رواییِ مورد استفادهٔ آن، گزارش‌هایی دربارهٔ مخالفت با اعلام ولایت گردآوری شده است. این گزارش‌ها، زمینهٔ تاریخی و تفسیری بحث‌اند و اعتبار و جزئیات هر یک باید جداگانه بررسی شود.
| ردیف | نوع واکنش گزارش‌شده | مضمون | نمونهٔ مأخذ |
|---|---|---|---|
| ۱ | نپذیرفتن ولایت | نقل گفت‌وگوهایی دربارهٔ مخالفت با پذیرش جانشینی امیرالمؤمنین علیه السلام. | [۵۱][۵۲] |
| ۲ | پرسش یا تشکیک دربارهٔ منشأ فرمان | نقل پرسش‌هایی دربارهٔ اینکه معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به فرمان خداوند بوده است یا نه. | [۵۳][۵۴] |
| ۳ | اتهام جانبداری خویشاوندی | نسبت‌دادن معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام به ملاحظهٔ پیوند خانوادگی. | [۵۵][۵۶] |
| ۴ | استهزا و گفت‌وگوهای تحقیرآمیز | گزارش سخنان مخالفان دربارهٔ مراسم و معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام. | [۵۷] |
| ۵ | زمینهٔ تفرقه | گزارش نگرانی دربارهٔ اختلاف و فاصله‌گرفتن برخی مخاطبان از فرمان ابلاغ‌شده. | [۵۸] |
| ۶ | هم‌پیمانی بر مخالفت | گزارش پیمان‌هایی برای جلوگیری از قرارگرفتن خلافت در اهل‌بیت علیهم السلام. | [۵۹][۶۰] |
| ۷ | نگرانی از بازگشت از تعهد دینی | تحلیل مخالفت با فرمان ولایت در ارتباط با وفاداری به دین و پیمان پیامبر. | [۶۱] |
| ۸ | تهدید جانی | گزارش توطئه علیه پیامبر در مسیر بازگشت، از جمله گزارش مرتبط با گردنهٔ هرشی. | [۶۲][۶۳] |
منشأ این گزارش ها نقل‌های تاریخی و روایی است.
گزارش حارث فهری
در برخی منابع، ماجرای حارث فهری در ارتباط با اعتراض به اعلام ولایت و پرسش از الهی‌بودن آن نقل شده است. در این گزارش، پیامبر بر وحیانی‌بودن مأموریت تأکید می‌کند و ماجرا با درخواست عذاب و هلاکت معترض ادامه می‌یابد.[۶۴][۶۵][۶۶]
گزارش‌های صحیفه و گردنهٔ هرشی
گزارش‌های مربوط به صحیفه ملعونه اول، صحیفه ملعونه دوم و گردنهٔ هرشی، در منابع به‌عنوان نمونه‌هایی از مخالفت و توطئه مطرح شده‌اند.[۶۷][۶۸] این موارد در شرح آیه برای توضیح زمینهٔ نگرانی از مخالفان مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
وحیانی‌بودن غدیر و آیات حاقه
در «شرح خطابه غدیر»، برای توضیح الهی‌بودن مأموریت و رد نسبت‌دادن سخن ساختگی به پیامبر، به گزارش‌های مرتبط با آیات سورهٔ حاقه نیز پرداخته شده است.[۶۹] برای این موضوع، مقالهٔ آیات ۴۳ تا ۵۲ حاقه و غدیر را ببینید.
الگوی تبلیغ در شرح خطبه
شارح خطبه از شیوهٔ ابلاغ پیامبر، نکاتی برای تبلیغ غدیر استخراج کرده است. این بخش، برداشت تربیتی و تبلیغی از واقعه است و باید از گزارش تاریخی آن متمایز بماند.[۷۰]
امانت‌داری در دریافت و انتقال
در این برداشت، مبلغ باید محتوای پیام را بشناسد و در انتقال آن، امانت‌داری کند. پیوند میان دریافت صحیح و رساندن درست پیام، از نکات مورد تأکید است.[۷۱]
تناسب شیوهٔ ابلاغ با اهمیت موضوع
در شرح خطبه، علنی‌بودن معرفی، توضیح مأموریت و پیمان‌گیری، با اهمیت موضوع جانشینی مرتبط شده است. این تحلیل، لزوم توجه به مخاطب، روش بیان و روشن‌کردن موضوع را در تبلیغ برجسته می‌کند.[۷۲]
انتقال پیام به نسل‌های آینده
در متن خطبه آمده است: فَلْيُبَلِّغِ الْحَاضِرُ الْغَائِبَ وَالْوَالِدُ الْوَلَدَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.؛ پس حاضر به غایب و پدر به فرزند، تا روز قیامت، این پیام را برساند.[۷۳] این فرمان، در متن خطبه، مسئولیت انتقال پیام را به حاضران و نسل‌های پس از آنان پیوند می‌دهد. در شرح آن نیز، تبلیغ غدیر به مخاطبان همان مجلس محدود دانسته نشده است.[۷۴]
نکات تفسیری
آیا تمام جزئیات ولایت در الفاظ آیه آمده است؟
متن آیه، نام امیرالمؤمنین علیه السلام و جزئیات موضوع ابلاغ را تصریح نمی‌کند. در تفسیر غدیری، این ارتباط با تکیه بر گزارش خطبه و روایات شأن نزول توضیح داده می‌شود.[۷۵][۷۶]
آیا وعدهٔ حفاظت به معنای پذیرش همگانی است؟
وعدهٔ حفاظت، به معنای اجبار قلبی همهٔ مخاطبان به پذیرش نیست. در تفسیر مورد بحث، این وعده با انجام مأموریت و جلوگیری از بی‌اثرشدن ابلاغ ارتباط دارد.[۷۷]
آیا آیه، ابلاغ‌های پیشین پیامبر را نفی می‌کند؟
در تفسیر «المیزان»، جملهٔ شرطی بر اهمیت فرمان مورد نظر دلالت دارد و به معنای انکار انجام رسالت در سال‌های پیش نیست.[۷۸]
جستارهای وابسته
- آیه ۶۷ مائده و غدیر
- خطبه غدیر
- مقام عبودیت
- ضمانت خداوند برای پیامبر
- کوتاهی‌نکردن پیامبر در تبلیغ
- نزول سه مرحله‌ای آیه تبلیغ
- درخواست معاف‌شدن از خداوند برای ابلاغ ولایت
- رضایت خداوند از ابلاغ ولایت
- آیات ۴۳ تا ۵۲ حاقه و غدیر
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۲–۷۴.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۴۳–۴۵۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۲–۷۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳–۷۴.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۴۳.
- ↑ المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیهٔ ۶۷ سورهٔ مائده.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۴۴.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۴۴.
- ↑ شرح شافیة ابن الحاجب، ج۱، ص۹۲.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۴۸–۴۴۹.
- ↑ فروغ هدایت، ص۳۵۵.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۴۹–۴۵۲.
- ↑ البرهان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۳۳۶–۳۳۷.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ مناقب آل أبی‌طالب، ج۳، ص۱۰۷.
- ↑ الیقین، ص۳۴۸.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۵۰.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۲۹۷.
- ↑ البرهان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۳۳۶–۳۳۷.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۴۰.
- ↑ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۱۵۵.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۳، ص۱۷۷.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۵۷.
- ↑ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۲۰۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۱۴۸.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ اسرار غدیر، ص۱۳۵–۱۶۰.
- ↑ امام‌شناسی و پاسخ به شبهات، ج۱، ص۲۴۷–۲۴۸.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۶۳–۴۶۴.
- ↑ المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیهٔ ۶۷ سورهٔ مائده.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ص۱۴۹.
- ↑ تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۳۱.
- ↑ المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیهٔ ۶۷ سورهٔ مائده.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۶۳–۴۶۴.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۱۷۷.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۲۹۷.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۴.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳.
- ↑ مفردات ألفاظ القرآن، ص۵۶۹–۵۷۰.
- ↑ المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیهٔ ۶۷ سورهٔ مائده.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۴۷–۴۴۸.
- ↑ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۱۷۱.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۱۷۷–۱۷۸.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۴.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۸.
- ↑ اسرار غدیر، ص۱۳۵–۱۶۰.
- ↑ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۲۱۵–۲۱۹.
- ↑ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۱۱۱.
- ↑ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۱۲۸.
- ↑ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۱۳۸.
- ↑ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۱۶۰.
- ↑ تفسیر العیاشی، ج۱، ص۳۳۱.
- ↑ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۱۶۰.
- ↑ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۱۵۳–۱۵۴.
- ↑ عوالم العلوم، ج۱۵، بخش۲، ص۱۷۷.
- ↑ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۱۲۹.
- ↑ بحارالأنوار، ج۲۸، ص۹۷–۱۰۲.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۵۰۲.
- ↑ بحارالأنوار، ج۲۸، ص۹۷–۹۸.
- ↑ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۱۱۵–۱۱۶.
- ↑ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۱۳۶.
- ↑ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۱۶۲.
- ↑ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۱۶۷.
- ↑ بحارالأنوار، ج۲۸، ص۹۷–۱۰۲.
- ↑ بحارالأنوار، ج۳۷، ص۱۲۹.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۵۴.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۴۶–۴۴۷.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۴۶–۴۴۷.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۴۶–۴۴۹.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۸.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۴۶–۴۴۷.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۳–۷۴.
- ↑ البرهان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۳۳۶–۳۳۷.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۴۴۷–۴۴۸.
- ↑ المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیهٔ ۶۷ سورهٔ مائده.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تحقیق: محمدباقر موسوی خرسان، مشهد: نشر المرتضی، ۱۴۰۳ق.
- الاحتجاج؛ نسخهٔ الکترونیکی چاپ نجف؛ احمد بن علی طبرسی، تعلیقات: سید محمدباقر خرسان، نجف: دارالنعمان للطباعة والنشر، جلد نخست؛ صفحهٔ ۷۳؛ صفحهٔ ۷۴؛ صفحهٔ ۷۸. ارجاع‌های صفحات ۷۲–۷۸ در متن، ناظر به این نسخه است.
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
- امام‌شناسی و پاسخ به شبهات؛ علی‌اصغر رضوانی، قم: انتشارات مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۶ش.
- بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؛ محمدباقر مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- البرهان فی تفسیر القرآن؛ هاشم بن سلیمان بحرانی، قم: مؤسسة البعثة، ۱۴۱۵ق؛ نسخهٔ الکترونیکی، جلد دوم، صفحهٔ ۳۳۷.
- تفسیر العیاشی؛ محمد بن مسعود عیاشی، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: المکتبة العلمیة الإسلامیة، ۱۳۸۰ق.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق، جلد نخست.
- شرح شافیة ابن الحاجب؛ رضی‌الدین محمد بن حسن استرآبادی، تحقیق: محمد محیی‌الدین عبدالحمید، محمد نورالحسن و محمد زفزاف، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۴۰۲ق.
- عوالم العلوم والمعارف والأحوال من الآیات والأخبار والأقوال؛ عبدالله بن نورالله بحرانی اصفهانی، تحقیق: محمدباقر موحد ابطحی اصفهانی، قم: مؤسسة الإمام المهدی علیه السلام، ۱۳۸۲ش.
- فروغ هدایت: در اثبات شایستگی حضرت امیرالمؤمنین و ائمه معصومین علیهم السلام برای زمامداری مسلمانان؛ سید علی موسوی بهبهانی، ترجمه: علی دوانی، تهران: مؤسسهٔ انتشارات دارالعلم آیت‌الله بهبهانی، بی‌تا.
- کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ منسوب به سلیم بن قیس هلالی، تحقیق: علاءالدین موسوی، مؤسسة البعثة، ۱۴۰۷ق.
- مفردات ألفاظ القرآن؛ حسین بن محمد راغب اصفهانی، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، دمشق و بیروت: دارالقلم و الدار الشامیة، ۱۴۱۲ق.
- مناقب آل أبی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسهٔ انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
- المیزان فی تفسیر القرآن؛ سید محمدحسین طباطبایی، نسخهٔ الکترونیکی، تفسیر آیهٔ ۶۷ سورهٔ مائده.
- الیقین باختصاص مولانا علی علیه السلام بإمرة المؤمنین؛ سید علی بن موسی بن طاووس، تحقیق: محمدباقر انصاری، قم: مؤسسهٔ دارالکتاب الجزائری، ۱۴۱۳ق.