مقام عبودیت در خطبه غدیر
مقام عبودیت در خطبه غدیر به اقرار پیامبر صلی الله علیه و آله به بندگی خداوند و التزام آن حضرت به انجام مأموریت الهی اشاره دارد. پیامبر در فراز وَأُقِرُّ لَهُ عَلَى نَفْسِي بِالْعُبُودِيَّةِ، وَأَشْهَدُ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ، بندگی خویش و ربوبیت خداوند را در کنار یکدیگر بیان می‌کند و سپس از ابلاغ آنچه به او وحی شده است سخن می‌گوید.[۱]
شارحان خطبه، قرارگرفتن این اقرار پیش از بیان مأموریت ابلاغ را زمینه‌ای برای فهم الهی‌بودن معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام دانسته‌اند. در این تفسیر، پیامبر در جایگاه بنده و فرستادهٔ خداوند، فرمان او را به مردم می‌رساند و پذیرش این فرمان نیز در امتداد اطاعت الهی قرار می‌گیرد.[۲][۳]
متن فراز و ترجمه
در آغاز خطبهٔ غدیر، پس از بیان فرمان‌پذیری در برابر خداوند، آمده است: وَأُقِرُّ لَهُ عَلَى نَفْسِي بِالْعُبُودِيَّةِ، وَأَشْهَدُ لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ.؛ و نزد او به بندگی خویش اقرار می‌کنم و به پروردگاری او گواهی می‌دهم.[۴]
در ادامه، پیامبر مسئولیت خویش در ابلاغ وحی را بیان می‌کند: وَأُؤَدِّي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ، حَذَرًا مِنْ أَنْ لَا أَفْعَلَ فَتَحِلَّ بِي مِنْهُ قَارِعَةٌ لَا يَدْفَعُهَا عَنِّي أَحَدٌ وَإِنْ عَظُمَتْ حِيلَتُهُ، لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ.؛ و آنچه را به من وحی شده است ادا می‌کنم؛ از بیم آنکه اگر انجام ندهم، بلایی سخت از سوی او بر من فرود آید که هیچ‌کس، هرچند تدبیرش بزرگ باشد، نتواند آن را از من دفع کند؛ معبودی جز او نیست.[۵]
این پیوستگی در متن، اقرار به بندگی را با مسئولیت عملی پیامبر در انجام مأموریت الهی مرتبط می‌کند.[۶]
مفهوم عبودیت
عبودیت در این فراز، به بندگی، خضوع و فرمان‌پذیری در برابر خداوند اشاره دارد. در شرح آن، بندگی تنها به انجام اعمال عبادی محدود نمی‌شود، بلکه پذیرش ربوبیت خداوند و التزام به فرمان او را نیز در بر می‌گیرد.
دو تعبیر «عبودیت» و «ربوبیت»، نسبت پیامبر با خداوند را روشن می‌کنند: پیامبر به بندگی خویش اقرار می‌کند و خداوند را پروردگار خود می‌شناسد. ازاین‌رو، رسالت و جایگاه هدایتی آن حضرت در چارچوب بندگی و مأموریت الهی فهمیده می‌شود.[۷]
جایگاه فراز در ساختار خطبه
اقرار به عبودیت پس از حمد خداوند، بیان صفات الهی، اقرار به ایمان و اظهار اطاعت و تسلیم قرار گرفته است. پس از آن نیز پیامبر از مسئولیت خود در ابلاغ وحی سخن می‌گوید.[۸]
این ترتیب، سه موضوع را به یکدیگر پیوند می‌دهد:
- شناخت و ستایش خداوند؛
- اقرار پیامبر به بندگی و فرمان‌پذیری؛
- انجام مأموریت ابلاغ.
بدین‌ترتیب، پیامبر پیش از مطالبهٔ اطاعت از مخاطبان، نسبت خویش با فرمان خداوند را بیان می‌کند. ابلاغ ولایت نیز در همین سیاق، به‌عنوان انجام وظیفهٔ رسالت مطرح می‌شود.[۹][۱۰]
نمودهای عبودیت پیامبر
فرازهای پیش و پس از اقرار به عبودیت، نمودهای عملی بندگی پیامبر را نشان می‌دهند:
- شنیدن فرمان الهی؛
- اطاعت از خداوند؛
- مبادرت به آنچه موجب رضایت اوست؛
- تسلیم در برابر حکم الهی؛
- اقرار آشکار به بندگی؛
- گواهی به ربوبیت خداوند؛
- ادای مأموریت وحیانی و پرهیز از کوتاهی در ابلاغ.[۱۱]
بنابراین، عبودیت در این بخش از خطبه، با عمل و مسئولیت‌پذیری همراه است. توضیح تفصیلی شنیدن، اطاعت، مبادرت و تسلیم، در مقالهٔ ارکان بندگی خداوند آمده است.
ارتباط توحید و عبودیت
همراه‌شدن اقرار به بندگی با گواهی به ربوبیت، پیوند توحید و عبودیت را در این فراز آشکار می‌کند. در شرح خطبه، پذیرش پروردگاری خداوند با فرمان‌پذیری از او مرتبط دانسته شده است.
قرآن در بیان عهد الهی با انسان می‌فرماید: 
وَأَنِ اعْبُدُونِی هٰذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِیمٌ؛ و اینکه مرا بپرستید؛ این راهی راست است.
(یس:۶۱) در این آیه، عبادت خداوند با صراط مستقیم پیوند یافته است. در فراز مورد بحث نیز، شناخت ربوبیت خداوند با پذیرش فرمان و انجام مأموریت او همراه می‌شود.[۱۲]
اطاعت از پیامبر و بندگی خداوند
قرآن، اطاعت از پیامبر را اطاعت از خداوند معرفی می‌کند: مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ؛ هر کس از پیامبر اطاعت کند، در حقیقت از خداوند اطاعت کرده است.(نساء:۸۰)
این عبارت، بخشی از آیهٔ هشتادم سورهٔ نساء است. همچنین در آغاز آیهٔ پنجاه‌ونهم همین سوره آمده است: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خداوند اطاعت کنید و از پیامبر و صاحبان امر از میان خود فرمان برید.(نساء:۵۹)
در این چارچوب، اطاعت از پیامبر به مأموریت الهی او وابسته است. بندگی خداوند و فرمان‌برداری از فرستادهٔ او، دو موضوع گسسته از یکدیگر معرفی نمی‌شوند.[۱۳]
روایت کتاب کافی
در روایتی از امام باقر علیه السلام، جایگاه پیامبر و پیوند اطاعت از او با اطاعت خداوند بیان شده است. در متن این روایت، پس از اشاره به فرمان قرآن دربارهٔ پذیرفتن دستور پیامبر، آمده است: وَمَنْ أَطَاعَ هَذَا فَقَدْ أَطَاعَنِي، وَمَنْ عَصَاهُ فَقَدْ عَصَانِي.؛ و هر کس از او اطاعت کند، از من اطاعت کرده است و هر کس از او نافرمانی کند، از من نافرمانی کرده است.[۱۴]
این عبارت، در سیاق روایت امام باقر علیه السلام دربارهٔ جایگاه اطاعت از پیامبر نقل شده است.
عبودیت و مأموریت ابلاغ ولایت
در سیاق خطبه، پیامبر پس از اقرار به عبودیت، بر ادای آنچه به او وحی شده تأکید می‌کند. سپس ضرورت ابلاغ و معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام مطرح می‌شود.[۱۵]
در شرح این بخش، ابلاغ ولایت، انجام مأموریت الهی دانسته شده است. اقرار به بندگی، زمینه‌ای برای توضیح این معناست که پیامبر در ابلاغ، تابع فرمان خداوند است.[۱۶]
قرآن نیز دربارهٔ سخن وحیانی پیامبر می‌فرماید:
وَمَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَیٰ۳إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَیٰ۴؛ و از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید؛ آن جز وحی‌ای که به او می‌شود نیست.(نجم:۳–۴)
در تفسیر ارائه‌شده در شرح خطبه، معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام در غدیر، در امتداد همین مأموریت ابلاغ و فرمان‌پذیری پیامبر توضیح داده شده است.[۱۷]
پذیرش ولایت در امتداد اطاعت الهی
در بخش پیمان‌گیری خطبه، پیامبر از مخاطبان می‌خواهد شنیدن، اطاعت، رضایت و انقیاد خویش را دربارهٔ آنچه ابلاغ شده اعلام کنند. در نقل «الاحتجاج» آمده است:
إِنَّا سَامِعُونَ مُطِيعُونَ رَاضُونَ مُنْقَادُونَ لِمَا بَلَّغْتَ عَنْ رَبِّنَا وَرَبِّكَ فِي أَمْرِ عَلِيٍّ وَأَمْرِ وَلَدِهِ مِنْ صُلْبِهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ.؛ ما شنوا، فرمان‌بردار، خشنود و تسلیم هستیم در برابر آنچه از سوی پروردگار ما و پروردگارت دربارهٔ علی و امامانی از نسل او ابلاغ کردی.[۱۸]
در ادامهٔ همین بخش، از اطاعت خداوند، پیامبر، امیرالمؤمنین و امامان یاد می‌شود. بر این اساس، در ساختار خطبه، پذیرش ولایت با وفاداری به فرمان الهی و پیمان ابلاغ‌شده ارتباط دارد.[۱۹]
در شرح این پیوند، اطاعت از پیامبر و امامان به سبب جایگاه الهی و مأموریت هدایتی آنان توضیح داده شده است؛ در حالی که اقرار به ربوبیت، متوجه خداوند است.[۲۰]
پیامبر و امامان به‌عنوان صراط مستقیم
در بخش دیگری از خطبه، پیامبر و امامان پس از او با تعبیر «صراط مستقیم» معرفی می‌شوند. در نقل «الاحتجاج» آمده است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، أَنَا صِرَاطُ اللَّهِ الْمُسْتَقِيمُ الَّذِي أَمَرَكُمْ بِاتِّبَاعِهِ، ثُمَّ عَلِيٌّ مِنْ بَعْدِي، ثُمَّ وُلْدِي مِنْ صُلْبِهِ، أَئِمَّةٌ يَهْدُونَ إِلَى الْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ.؛ ای مردم! من راه مستقیم خدایم که شما را به پیروی از آن فرمان داده است؛ سپس علی پس از من و پس از او فرزندان من از نسل او، امامانی هستند که به‌سوی حق هدایت می‌کنند و بر پایهٔ آن عدالت می‌ورزند.[۲۱]
در این بیان، پیروی از هدایت پیامبر و امامان با حرکت در مسیر الهی ارتباط می‌یابد. تعبیر صراط مستقیم در کنار اقرار پیامبر به عبودیت، جایگاه هدایتی او را در نسبت با خداوند نشان می‌دهد.[۲۲]
قرآن نیز در بخشی از آیهٔ صد و یکم سورهٔ آل‌عمران می‌فرماید:
وَمَنْ یَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلَیٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ؛ و هر کس به خداوند تمسک جوید، به راهی راست هدایت شده است.(آل‌عمران:۱۰۱)
عبودیت و مسئولیت مؤمنان
در خطبه، دعوت به پذیرش ولایت همراه با فرمان‌های عملی، مانند اقامهٔ نماز، پرداخت زکات، امر به معروف، نهی از منکر، تقوا و یادآوری حسابرسی الهی آمده است. ازاین‌رو، مسئولیت مخاطبان به اظهار زبانیِ پذیرش محدود نمی‌شود.[۲۳]
در بخش پیمان نیز، از پذیرش با دل، جان، زبان و دست و وفاداری به عهد سخن گفته شده است. این تعبیرها، التزام عملی مخاطبان را در کنار اقرار آنان قرار می‌دهد.[۲۴]
با توجه به این فرازها، نمودهای بندگی برای مخاطبان خطبه را می‌توان چنین توضیح داد:
- شناخت خداوند و پذیرش ربوبیت او؛
- شنیدن و اطاعت از فرمان الهی؛
- پذیرش مأموریت و هدایت پیامبر؛
- وفاداری به پیمان ولایت؛
- انجام تکالیف دینی و اخلاقی؛
- کوشش برای جلب رضایت خداوند.[۲۵][۲۶]
قرآن نیز در بخشی از آیهٔ صد و سوم سورهٔ آل‌عمران، به تمسک جمعی به ریسمان الهی فرمان می‌دهد:
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا؛ و همگی به ریسمان خداوند چنگ زنید و پراکنده نشوید.(آل‌عمران:۱۰۳)
در خطبه نیز، دعوت به شنیدن و اطاعت، با هشدار دربارهٔ پراکندگی از راه هدایت همراه شده است.[۲۷]
جستارهای وابسته
- خطبه غدیر
- ارکان بندگی خداوند
- ضمانت خداوند برای پیامبر
- مقام امامت
- مقام وصایت
- اطاعت و قبول ولایت توسط موحّدین
- کوتاهی‌نکردن پیامبر در تبلیغ
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۲.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۹۲–۳۹۵.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، ص۱۳۹.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۲.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، ص۱۳۹.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۹۲–۳۹۵.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۲.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، ص۱۳۹.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۹۲–۳۹۵.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۲.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۹۲–۳۹۵.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۹۸–۳۹۹.
- ↑ الکافی، ج۲، ص۱۸۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۲–۷۳.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، ص۱۳۹.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، ص۱۳۹.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۲–۸۳.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۹۸–۳۹۹.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۸–۷۹.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۹۸–۳۹۹.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۲–۸۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۲–۸۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۸.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج؛ احمد بن علی طبرسی، تعلیقات: سید محمدباقر خرسان، نجف: دارالنعمان للطباعة والنشر، جلد نخست؛ متن فراز عبودیت، صفحهٔ ۷۲؛ صفحهٔ ۷۸؛ صفحهٔ ۷۹؛ صفحهٔ ۸۲؛ صفحهٔ ۸۳.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق، جلد نخست.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.
- الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تصحیح و تعلیق: علی‌اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الإسلامیة، جلد دوم؛ نسخهٔ الکترونیکی، صفحهٔ ۱۸۲.