ارکان بندگی خداوند در خطبه غدیر

ارکان بندگی خداوند در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	بندگی و فرمان‌پذیری در برابر خداوند
مفاهیم	اطاعت؛ رضایت الهی؛ تسلیم؛ خوف و رجا؛ عدالت الهی؛ ولایت
منابع و پیوندها
آیات	اعراف: ۹۹؛ نمل: ۵۰؛ آل‌عمران: ۵۴؛ انفال: ۳۰؛ حج: ۱۰؛ مائده: ۶۷
روایات	روایت توازن خوف و رجا

ارکان بندگی خداوند عنوانی برای شرح بخشی از خطبه غدیر است که در آن، پیامبر صلی الله علیه و آله از شنیدن فرمان خداوند، اطاعت از او، پیشی‌گرفتن در انجام آنچه موجب خشنودی اوست و تسلیم در برابر حکم الهی سخن می‌گوید. در ادامهٔ این فراز، رغبت به طاعت و ترس از عقوبت، همراه با نفی ستم از خداوند مطرح شده است.

شارحان خطبه، این عبارت‌ها را بیانگر بندگی پیامبر و زمینه‌ای برای فهم مأموریت او در ابلاغ ولایت دانسته‌اند؛ بدین معنا که پیامبر در معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام، فرمان الهی را ابلاغ می‌کند و پذیرش این فرمان نیز در امتداد بندگی خداوند قرار می‌گیرد.

متن فراز و ترجمه

در این بخش از خطبه آمده است: أَسْمَعُ لِأَمْرِهِ وَأُطِيعُ، وَأُبَادِرُ إِلَى كُلِّ مَا يَرْضَاهُ، وَأَسْتَسْلِمُ لِمَا قَضَاهُ، رَغْبَةً فِي طَاعَتِهِ وَخَوْفًا مِنْ عُقُوبَتِهِ؛ لِأَنَّهُ اللَّهُ الَّذِي لَا يُؤْمَنُ مَكْرُهُ وَلَا يُخَافُ جَوْرُهُ.؛ فرمانش را می‌شنوم و اطاعت می‌کنم، به انجام هر آنچه خشنودی او در آن است می‌شتابم و در برابر آنچه حکم کرده است تسلیم می‌شوم؛ با رغبت به فرمانبرداری از او و ترس از کیفرش؛ زیرا او خداوندی است که از مکرش نباید ایمن بود و از ستمش بیمی نیست.

در نقل «التفسیر الصافی»، تعبیرهای أَسْمَعُ أَمْرَهُ و وَأَسْتَسْلِمُ لِقَضَائِهِ آمده است. این تفاوت لفظی، در مضمون اصلی فراز، یعنی فرمان‌پذیری و تسلیم در برابر خداوند، تغییری ایجاد نمی‌کند.

جایگاه فراز در خطبه

این عبارت‌ها پس از ستایش خداوند و اقرار به ایمان به او، فرشتگان، کتاب‌ها و پیامبرانش قرار گرفته‌اند. پس از آنها نیز پیامبر به بندگی خویش و ربوبیت خداوند اقرار می‌کند و از ضرورت انجام مأموریت وحیانی خود سخن می‌گوید.

از دیدگاه شارحان، این ترتیب نشان می‌دهد که بیان صفات خداوند، به معرفی نسبت پیامبر با فرمان او پیوند می‌خورد: پیامبر، پیش از دعوت مردم به اطاعت، فرمان‌پذیری خویش را اظهار می‌کند.

عنوان «ارکان بندگی» در این مقاله، ناظر به شرح محورهای همین فراز است؛ در عبارت نقل‌شده، شماره‌گذاری یا تصریحی به انحصار همهٔ مراتب بندگی در این موارد وجود ندارد.

محورهای بندگی در فراز

در این بخش، چهار رفتار مرتبط با بندگی در کنار یکدیگر آمده‌اند:

ردیف	عبارت	محور	توضیح
۱	أَسْمَعُ لِأَمْرِهِ	شنیدن فرمان الهی	توجه و پذیرش خطاب خداوند.
۲	وَأُطِيعُ	اطاعت	عمل‌کردن به فرمان شنیده‌شده.
۳	وَأُبَادِرُ إِلَى كُلِّ مَا يَرْضَاهُ	مبادرت به رضایت الهی	شتاب و پیش‌قدمی در انجام آنچه خداوند می‌پسندد.
۴	وَأَسْتَسْلِمُ لِمَا قَضَاهُ	تسلیم	پذیرش و انقیاد در برابر حکم الهی.

شنیدن فرمان خداوند

تعبیر أَسْمَعُ لِأَمْرِهِ، توجه پیامبر به فرمان الهی را بیان می‌کند. در شرح این عبارت، شنیدن فرمان، از آداب بندگی دانسته شده است: بنده باید خطاب پروردگار را دریافت کند و در برابر آن بی‌اعتنا نباشد. قرارگرفتن شنیدن پیش از اطاعت، ترتیب دریافت فرمان و عمل به آن را نشان می‌دهد. شارح خطبه این ترتیب را بیان مراحل بندگی می‌داند، نه لزوماً فاصله‌افتادن زمانی میان دریافت فرمان و اجرای آن در رفتار پیامبر.

اطاعت از فرمان الهی

پیامبر پس از شنیدن فرمان، می‌فرماید: وَأُطِيعُ؛ یعنی فرمانبرداری می‌کنم. این عبارت، دریافت فرمان را به عمل پیوند می‌دهد. در «شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم»، تأکید شده است که پیامبر خود به اصولی متصف است که مردم را به آنها دعوت می‌کند. ازاین‌رو، دعوت دیگران به اطاعت خداوند، همراه با اظهار فرمان‌پذیری خود اوست.

مبادرت به رضایت خداوند

أُبَادِرُ از «مبادرت» و به معنای پیش‌قدمی و شتاب در انجام کار است. تعبیر إِلَى كُلِّ مَا يَرْضَاهُ نیز جهت این پیش‌قدمی را مشخص می‌کند: آنچه موجب خشنودی خداوند است. در توضیح این فراز، بندگی با کوشش برای جلب رضایت خداوند پیوند یافته است. پیامبر، افزون بر شنیدن و اطاعت، آمادگی و پیش‌قدمی خویش را در انجام امور پسندیدهٔ الهی بیان می‌کند.

تسلیم در برابر حکم الهی

در جملهٔ وَأَسْتَسْلِمُ لِمَا قَضَاهُ، «استسلام» به معنای انقیاد و تسلیم‌بودن است. شارحان، آن را پذیرش حکم و قضای الهی دانسته‌اند. در این تفسیر، تسلیم با اعتماد به حکمت و عدالت خداوند همراه است. بنده، حکم خداوند را برخاسته از جهل یا ستم نمی‌داند و در برابر فرمان او، خواست شخصی خویش را معیار قرار نمی‌دهد.

در سیاق خطبه، این تسلیم با اجرای مأموریت ابلاغ ارتباط دارد؛ زیرا در ادامه، پیامبر از انجام آنچه به او وحی شده و مسئولیت خود در رساندن فرمان الهی سخن می‌گوید.

رغبت به طاعت و ترس از عقوبت

عبارت رَغْبَةً فِي طَاعَتِهِ وَخَوْفًا مِنْ عُقُوبَتِهِ دو جهت در بندگی را کنار یکدیگر قرار می‌دهد: اشتیاق به فرمانبرداری و بیم از پیامد نافرمانی. در شرح فراز، این دو جهت با بحث «خوف و رجا» مرتبط دانسته شده‌اند.

در روایتی از امام صادق علیه السلام، به نقل از پدرش، آمده است: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَفِي قَلْبِهِ نُورَانِ: نُورُ خِيفَةٍ وَنُورُ رَجَاءٍ، لَوْ وُزِنَ هَذَا لَمْ يَزِدْ عَلَى هَذَا، وَلَوْ وُزِنَ هَذَا لَمْ يَزِدْ عَلَى هَذَا.؛ هیچ بندهٔ مؤمنی نیست مگر آنکه در دل او دو نور است: نور ترس و نور امید؛ اگر یکی سنجیده شود، بر دیگری فزونی ندارد و اگر دیگری سنجیده شود، بر آن یکی فزونی ندارد.

این روایت بر توازن بیم و امید در زندگی ایمانی تأکید دارد. در تبیین فراز خطبه نیز، بیم از عقوبت در کنار نفی ستم از خداوند قرار می‌گیرد؛ بنابراین، ترس مطرح‌شده، ترس از بی‌عدالتی خداوند نیست.

معنای مکر الهی

پیامبر در ادامه می‌فرماید: لَا يُؤْمَنُ مَكْرُهُ؛ یعنی نباید خود را از مکر الهی ایمن دانست. راغب اصفهانی در توضیح واژهٔ «مکر»، آن را منصرف‌ساختن دیگری از مقصودش با تدبیر پنهان معرفی می‌کند و کاربرد آن را، با توجه به هدف، به پسندیده و ناپسند تقسیم می‌کند. بر این اساس، کاربرد مکر دربارهٔ خداوند، به معنای نسبت‌دادن رفتار زشت یا ستمگرانه به او نیست.

در همان منبع، یکی از تفسیرهای مکر الهی، مهلت‌دادن به بنده و برخوردارساختن او از امکانات دنیا معرفی شده است؛ وضعیتی که انسان ممکن است با غفلت، آن را نشانهٔ قطعی رضایت خداوند از خود بداند.

راغب در این زمینه، سخنی را به امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت می‌دهد: مَنْ وُسِّعَ عَلَيْهِ دُنْيَاهُ وَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّهُ مُكِرَ بِهِ فَهُوَ مَخْدُوعٌ عَنْ عَقْلِهِ.؛ کسی که دنیایش بر او فراخ شود و احتمال مکر و آزمون را درنیابد، در تشخیص عقلانی خود فریب خورده است.

این توضیح، هشدار دربارهٔ غفلت در برخورداری از نعمت است و نباید از آن نتیجه گرفت که هر گشایش و نعمتی، نشانهٔ عقوبت یا نارضایتی خداوند است.

آیات مرتبط با مکر الهی

در قرآن، تعبیر مکر الهی در سیاق هشدار به غافلان و مقابله با تدبیر مخالفان آمده است.

• در سورهٔ اعراف می‌خوانیم: أَفَأَمِنُوا مَکْرَ اللَّهِ فَلَا یَأْمَنُ مَکْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ؛ آیا از مکر خدا ایمن شدند؟ جز گروه زیانکاران، کسی خود را از مکر خدا ایمن نمی‌داند.(اعراف:۹۹)
• در سورهٔ نمل آمده است: وَمَکَرُوا مَکْرًا وَمَکَرْنَا مَکْرًا وَهُمْ لَا یَشْعُرُونَ؛ آنان تدبیری پنهان کردند و ما نیز تدبیری کردیم، در حالی که آگاه نبودند.(نمل:۵۰)
• در سورهٔ آل‌عمران آمده است: وَمَکَرُوا وَمَکَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَیْرُ الْمَاکِرِینَ؛ آنان تدبیر کردند و خدا نیز تدبیر کرد و خدا بهترین تدبیرکنندگان است.(آل‌عمران:۵۴)
• و در بخشی از آیهٔ سی‌ام سورهٔ انفال می‌خوانیم: وَیَمْکُرُونَ وَیَمْکُرُ اللَّهُ وَاللَّهُ خَیْرُ الْمَاکِرِینَ؛ آنان تدبیر می‌کنند و خدا نیز تدبیر می‌کند و خدا بهترین تدبیرکنندگان است.(انفال:۳۰)

این آیات در شرح عبارت لَا يُؤْمَنُ مَكْرُهُ مورد توجه قرار گرفته‌اند.

نفی ستم از خداوند

جملهٔ وَلَا يُخَافُ جَوْرُهُ بیان می‌کند که از ستم خداوند بیمی وجود ندارد؛ زیرا او ستمکار نیست. این عبارت در کنار هشدار پیشین قرار گرفته تا بیم از عقوبت، با نسبت‌دادن ظلم به خداوند همراه نشود.

قرآن نیز در بخشی از آیهٔ دهم سورهٔ حج می‌فرماید: وَأَنَّ اللَّهَ لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ؛ و خداوند به بندگان ستم نمی‌کند.(حج:۱۰) در این چارچوب، بندگی با دو شناخت همراه است: انسان نباید از مسئولیت و پیامد اعمال خود غافل شود و در عین حال، نباید خداوند را ستمگر بپندارد.

ارتباط بندگی و پذیرش ولایت

محمدرضا شریفی در شرح این فراز، بیان بندگی پیامبر را مقدمه‌ای برای توضیح مأموریت او در معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام می‌داند. در این خوانش، شنیدن فرمان، اطاعت، جلب رضایت و تسلیم، نشان می‌دهد که ابلاغ ولایت، اجرای مأموریت الهی است.

در ادامهٔ متن خطبه نیز، پیامبر از اقرار به بندگی و انجام آنچه به او وحی شده سخن می‌گوید و سپس مسئلهٔ ابلاغ و معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام مطرح می‌شود.

پیوند با آیهٔ تبلیغ

آیهٔ تبلیغ در قرآن چنین است:

یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ؛ ای پیامبر! آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است ابلاغ کن؛ و اگر چنین نکنی، رسالت او را نرسانده‌ای. خداوند تو را از مردم حفظ می‌کند؛ همانا خداوند گروه کافران را هدایت نمی‌کند.(مائده:۶۷)

در تفسیر ارائه‌شده در شرح خطبه، مأموریت ابلاغ در این مقام به معرفی ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام ارتباط یافته است. این توضیح، تفسیر آیه در سیاق غدیر است و باید از ترجمهٔ لفظی آیه متمایز باشد.

شنیدن و اطاعت در پیمان مخاطبان

در بخش پیمان‌گیری خطبه، از مخاطبان خواسته می‌شود که شنیدن، اطاعت، رضایت و انقیاد خود را اعلام کنند. تعبیر إِنَّا سَامِعُونَ مُطِيعُونَ رَاضُونَ مُنْقَادُونَ در شرح این ارتباط مورد استناد قرار گرفته است.

بر اساس این شرح، میان فرمان‌پذیری پیامبر از خداوند و مسئولیت مخاطبان در پذیرش پیام الهی ارتباط برقرار می‌شود: پیامبر مأمور ابلاغ است و مخاطبان به شنیدن و اطاعت از آنچه ابلاغ شده فراخوانده می‌شوند.

جستارهای وابسته

• خطبه غدیر
• مقام عبودیت
• اعتقاد به نزول ملائکه و کتب آسمانی
• آیه ۶۷ مائده و غدیر
• ولایت ائمه علیهم السلام

منابع

• قرآن کریم.
• التفسیر الصافی؛ محمدمحسن فیض کاشانی، تحقیق: حسین اعلمی، تهران: مکتبة الصدر، جلد دوم؛ نسخهٔ الکترونیکی، صفحهٔ ۵۷.
• شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق، جلد نخست.
• شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.
• الکافی؛ محمد بن یعقوب کلینی، تصحیح و تعلیق: علی‌اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الإسلامیة، جلد دوم؛ نسخهٔ الکترونیکی، صفحهٔ ۶۷.
• مفردات ألفاظ القرآن؛ حسین بن محمد راغب اصفهانی، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، دمشق و بیروت: دارالقلم و الدار الشامیة، ۱۴۱۲ق، مدخل «مکر»، صفحهٔ ۷۷۲.