اعتقاد به فرشتگان، کتب آسمانی و پیامبران در خطبه غدیر
ایمان به خدا، فرشتگان، کتاب‌های آسمانی و پیامبران در خطبه غدیر از مضامین بخش آغازین خطبه غدیر است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در این فراز، پس از حمد و شکر خداوند، ایمان خود را به خدا، فرشتگان، کتاب‌های آسمانی و پیامبران الهی اعلام می‌کند.
عبارت «وَأُؤْمِنُ بِهِ وَبِمَلَائِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ» بیانگر مجموعه‌ای از باورهای بنیادین اسلامی است که در آیات قرآن نیز مورد تأکید قرار گرفته‌اند.
در شرح این فراز، افزون بر بررسی معنای ایمان و متعلق‌های آن، به تفاوت میان اسلام و ایمان، جایگاه اعتقاد و عمل در حقیقت ایمان و برخی تکالیف اختصاصی پیامبران پرداخته شده است.[۱][۲]
در تفسیر امامیه، اعتقاد به پیامبران و آموزه‌های وحیانی با پذیرش هدایت الهی و مسئله امامت ارتباط دارد؛ بااین‌حال، باید میان عبارت مستقیم این فراز و استنتاج‌های کلامی برگرفته از مجموعه خطبه تفاوت گذاشت.
متن فراز خطبه غدیر
در نقل مفصل خطبه غدیر، پس از بیان حمد و شکر خداوند آمده است: أَحْمَدُهُ كَثِيرًا وَأَشْكُرُهُ دَائِمًا عَلَى السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالشِّدَّةِ وَالرَّخَاءِ، وَأُؤْمِنُ بِهِ وَبِمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ. ترجمه: خداوند را بسیار ستایش می‌کنم و همواره در خوشی و ناخوشی و سختی و آسایش سپاس می‌گویم و به او و فرشتگان و کتاب‌ها و پیامبرانش ایمان دارم.
عبارت اصلی مورد بحث چنین است: وَأُؤْمِنُ بِهِ وَبِمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ ترجمه: و به او و فرشتگان و کتاب‌ها و پیامبرانش ایمان دارم.
در این عبارت، چهار متعلق ایمان ذکر شده است:
- ایمان به خداوند؛
- ایمان به فرشتگان الهی؛
- ایمان به کتاب‌های آسمانی؛
- ایمان به پیامبران الهی.
این چهار موضوع از مبانی اعتقادی مشترک میان مسلمانان به‌شمار می‌روند.
جایگاه ایمان در آموزه‌های اسلامی
ایمان از مفاهیم بنیادین قرآن و کلام اسلامی است. در کاربرد عمومی، ایمان به معنای باور و پذیرش است؛ اما در مباحث دینی، حقیقت ایمان، ارکان آن و نسبت آن با عمل از موضوعات مورد بحث میان متکلمان و مفسران بوده است. قرآن کریم در آیات متعددی، ایمان به خداوند و امور غیبی را از ویژگی‌های مؤمنان معرفی می‌کند.
در آیه ۲۸۵ سوره بقره آمده است: 
آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ؛ پیامبر به آنچه از سوی پروردگارش بر او نازل شده ایمان آورده است و مؤمنان نیز همگی به خدا و فرشتگان و کتاب‌ها و پیامبران او ایمان آورده‌اند؛ میان هیچ‌یک از پیامبران او تفاوت نمی‌گذاریم.
(بقره:۲۸۵).
این آیه از نظر موضوع و ترکیب واژگان، با عبارت مورد بحث در خطبه غدیر ارتباط آشکاری دارد. در هر دو متن، ایمان به خداوند، فرشتگان، کتاب‌ها و پیامبران در کنار یکدیگر بیان شده است.
ایمان به خداوند
نخستین متعلق ایمان در فراز خطبه، خداوند است: وَأُؤْمِنُ بِهِ ترجمه: و به او ایمان دارم. ایمان به خداوند در آموزه‌های اسلامی با پذیرش وجود خدا، یگانگی او و نفی شریک برای او ارتباط دارد. در کلام اسلامی، توحید در مباحثی مانند توحید ذاتی، صفاتی، افعالی و عبادی بررسی می‌شود. در بخش آغازین خطبه غدیر نیز پیش از اظهار ایمان پیامبر، مجموعه‌ای از اوصاف خداوند بیان شده است.
ازاین‌رو، عبارت «وَأُؤْمِنُ بِهِ» در ادامه توصیف‌های الهی قرار دارد و با مباحث خداشناسی و توحید پیوند پیدا می‌کند.
ایمان و شناخت خداوند
در مباحث کلامی، میان شناخت خداوند و ایمان به او ارتباط برقرار می‌شود. شناخت، ناظر به آگاهی و معرفت است؛ درحالی‌که ایمان، افزون بر جنبه معرفتی، با تصدیق و پذیرش نیز ارتباط دارد. بااین‌حال، متکلمان درباره حقیقت دقیق ایمان و میزان دخالت شناخت، تصدیق قلبی و عمل در آن دیدگاه‌های مختلفی مطرح کرده‌اند.
در خطبه غدیر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله ایمان خود به خداوند را اعلام می‌کند؛ اما این عبارت به‌تنهایی متضمن شرح همه مباحث کلامی مربوط به حقیقت ایمان نیست.
ایمان به فرشتگان الهی
دومین متعلق ایمان در عبارت خطبه، فرشتگان هستند: وَبِمَلَائِكَتِهِ ترجمه: و به فرشتگان او. ایمان به فرشتگان از باورهای قرآنی است. در قرآن، فرشتگان به‌عنوان آفریدگان الهی معرفی شده‌اند و برای آنان مأموریت‌های گوناگونی بیان شده است. برخی از این مأموریت‌ها با ابلاغ وحی، برخی با ثبت اعمال و برخی با دیگر امور مربوط به تدبیر الهی ارتباط دارند.
ماهیت فرشتگان
در آموزه‌های اسلامی، فرشتگان از موجودات غیبی به‌شمار می‌روند. شناخت تفصیلی ویژگی‌های آنان عمدتاً بر پایه قرآن و روایات انجام می‌شود. ازاین‌رو، نباید ویژگی‌هایی را که دلیل معتبر قرآنی یا روایی برای آنها در دست نیست، به‌صورت قطعی به فرشتگان نسبت داد. ایمان به فرشتگان در فراز خطبه، بیانگر پذیرش اصل وجود این موجودات و نقش آنان در نظام آفرینش و مأموریت‌های الهی است.
فرشتگان و نزول وحی
یکی از وظایف مطرح‌شده برای فرشتگان در قرآن، ارتباط با نزول وحی است. جبرئیل علیه‌السلام در آموزه‌های اسلامی به‌عنوان فرشته وحی شناخته می‌شود.
قرآن کریم می‌فرماید: قُلْ مَنْ کَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَی قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ وَهُدًی وَبُشْرَی لِلْمُؤْمِنِینَ؛ بگو هر کس دشمن جبرئیل باشد، بداند که او قرآن را به فرمان خدا بر قلب تو نازل کرده است؛ درحالی‌که تصدیق‌کننده کتاب‌های پیشین و هدایت و بشارتی برای مؤمنان است.(بقره:۹۷)
بااین‌حال، باید توجه داشت که تعبیر «وَبِمَلَائِکَتِهِ» در خطبه غدیر، مستقیماً درباره ایمان به فرشتگان است و به‌تنهایی عبارت «نزول فرشتگان» را بیان نمی‌کند. بحث نزول فرشتگان و ابلاغ وحی، توضیحی قرآنی و تفسیری درباره یکی از مأموریت‌های آنان است.
ایمان به کتاب‌های آسمانی
سومین متعلق ایمان در فراز خطبه غدیر چنین است: وَبِكُتُبِهِ ترجمه: و به کتاب‌های او. در این عبارت، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله ایمان به کتاب‌های الهی را اعلام می‌کند. مقصود از این کتاب‌ها، نوشته‌های عادی یا آثار تألیفی انسان‌ها نیست، بلکه کتاب‌های وحیانی نازل‌شده از سوی خداوند است.
بر این اساس، ایمان به کتاب‌های آسمانی با پذیرش اصل وحی و رسالت پیامبران ارتباط دارد.
کتاب‌های آسمانی در قرآن
قرآن کریم از چند کتاب آسمانی نام برده است؛ از جمله:
- قرآن کریم؛ کتاب نازل‌شده بر پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله؛
- تورات؛ کتاب مرتبط با شریعت حضرت موسی علیه‌السلام؛
- انجیل؛ کتاب نازل‌شده بر حضرت عیسی علیه‌السلام؛
- زبور؛ کتاب مرتبط با حضرت داوود علیه‌السلام.
همچنین در قرآن از صحف ابراهیم و موسی علیهماالسلام یاد شده است. این نام‌ها از نمونه‌های شناخته‌شده متون وحیانی در قرآن هستند. بااین‌حال، عبارت «کُتُبِهِ» در خطبه غدیر به موارد نام‌برده محدود نشده و به‌صورت کلی بیان شده است.
ایمان به وحی پیشین
قرآن کریم در توصیف پرهیزگاران می‌فرماید: وَالَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِکَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُونَ؛ و آنان که به آنچه بر تو نازل شده و آنچه پیش از تو نازل شده ایمان دارند و به آخرت یقین می‌ورزند.(بقره:۴) در شرح موجود فراز خطبه غدیر نیز از این آیه برای تبیین ایمان به آموزه‌های نازل‌شده از سوی خداوند استفاده شده است.[۳]
این آیه نشان می‌دهد که ایمان قرآنی به پذیرش وحی نازل‌شده بر پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله محدود نیست، بلکه وحی الهی پیشین را نیز دربرمی‌گیرد.
ایمان به کتاب‌های پیشین و اعتبار قرآن
ایمان مسلمانان به اصل نزول کتاب‌های پیشین، به معنای یکسان‌دانستن همه متون موجود با صورت اولیه وحیانی آنها نیست. در مباحث تفسیری و کلامی، میان اصل وحی الهی و مسئله انتقال تاریخی، تفسیر و اعتبار متون موجود تفاوت گذاشته می‌شود. در اعتقاد اسلامی، قرآن کریم وحی نازل‌شده بر پیامبر خاتم صلی‌الله‌علیه‌وآله است و جایگاه محوری در شناخت آموزه‌ها و احکام دین اسلام دارد.
ایمان به پیامبران الهی
چهارمین متعلق ایمان در فراز خطبه چنین است: وَبِرُسُلِهِ ترجمه: و به پیامبران او. در آموزه‌های اسلامی، پیامبران از سوی خداوند برای هدایت انسان‌ها برانگیخته شده‌اند. مأموریت آنان با دعوت به توحید، بیان آموزه‌های وحیانی، تعلیم اخلاق و راهنمایی انسان‌ها ارتباط دارد.
ایمان به پیامبران، از عناصر اساسی باور دینی در قرآن است.
ایمان به همه پیامبران
قرآن کریم می‌فرماید: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَیْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَی إِبْرَاهِیمَ وَإِسْمَاعِیلَ وَإِسْحَاقَ وَیَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِیَ مُوسَی وَعِیسَی وَمَا أُوتِیَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ؛ بگویید به خدا و آنچه بر ما نازل شده و آنچه بر ابراهیم، اسماعیل، اسحاق، یعقوب و اسباط نازل شده و آنچه به موسی و عیسی داده شده و آنچه پیامبران از پروردگارشان دریافت کرده‌اند ایمان آورده‌ایم؛ میان هیچ‌یک از آنان تفاوت نمی‌گذاریم و در برابر خدا تسلیم هستیم.(بقره:۱۳۶)
این آیه، پذیرش پیامبران الهی را در چارچوب ایمان اسلامی مطرح می‌کند. در اینجا نفی تفاوت‌گذاری به معنای نفی اصل رسالت هیچ‌یک از پیامبران الهی است؛ نه نفی هرگونه تفاوت در مرتبه و فضیلت آنان.
رسالت و هدایت انسان‌ها
در نگاه اسلامی، پیامبران الهی مأمور رساندن پیام خداوند و راهنمایی انسان‌ها بوده‌اند. بااین‌حال، مسئولیت پیامبران تنها به ابلاغ لفظی محدود نمی‌شود و در آموزه‌های دینی، تعلیم، تزکیه، تبیین وحی و دعوت عملی نیز برای آنان مطرح شده است.
در خطبه غدیر، اعلام ایمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به رسولان الهی، در کنار ایمان به خداوند، فرشتگان و کتاب‌های آسمانی قرار گرفته است.
مؤمن کیست؟
یکی از موضوعاتی که در شرح موجود این فراز مطرح شده، حقیقت ایمان و ویژگی‌های مؤمن است. در این زمینه، باید میان معنای لغوی ایمان، تعریف کلامی آن و احکام شرعی مترتب بر اسلام و ایمان تفاوت گذاشت. در آثار متکلمان مسلمان، درباره عناصر تشکیل‌دهنده ایمان بحث شده است. برخی دیدگاه‌ها بر تصدیق قلبی تأکید دارند و برخی نیز نسبت گفتار و عمل را با حقیقت یا کمال ایمان بررسی کرده‌اند.
در شرح خطبه غدیر، بر پذیرش آنچه از سوی خداوند نازل شده و عمل به تعالیم الهی به‌عنوان ویژگی مؤمن کامل تأکید شده است.[۴]
تفاوت اسلام و ایمان
در قرآن کریم، واژه‌های «اسلام» و «ایمان» در برخی موارد با دلالت‌های متفاوتی به‌کار رفته‌اند.
در آیه ۱۴ سوره حجرات آمده است: قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا یَدْخُلِ الْإِیمَانُ فِی قُلُوبِکُمْ؛ بادیه‌نشینان گفتند ایمان آورده‌ایم؛ بگو هنوز ایمان نیاورده‌اید، بلکه بگویید اسلام آورده‌ایم؛ زیرا ایمان هنوز در دل‌های شما وارد نشده است.(حجرات:۱۴)
این آیه در مباحث تفسیری و کلامی برای بررسی تفاوت میان اظهار اسلام و تحقق ایمان قلبی مورد استناد قرار گرفته است. بر این اساس، می‌توان میان پذیرش ظاهری اسلام و مرتبه‌ای از باور قلبی تفاوت گذاشت. بااین‌حال، نباید از این تفاوت نتیجه گرفت که هر کاربرد قرآنی دو واژه اسلام و ایمان، لزوماً دو گروه کاملاً جداگانه را بیان می‌کند.
دیدگاه‌های کلامی درباره حقیقت ایمان
در مذاهب اسلامی، تعریف ایمان محل بحث بوده است. در برخی دیدگاه‌های کلامی، تصدیق قلبی در مرکز تعریف ایمان قرار می‌گیرد. در دیدگاه‌هایی دیگر، اقرار زبانی و عمل نیز در تعریف یا در تحقق و کمال ایمان مورد توجه قرار می‌گیرند. در کلام امامیه نیز میان حقیقت ایمان، اقرار به اسلام، عمل به تکالیف و مراتب کمال ایمان مباحثی مطرح است.
ازاین‌رو، نسبت‌دادن یک تعریف واحد از ایمان و اسلام به همه عالمان اهل‌سنت یا همه عالمان شیعه، بدون بررسی اختلاف دیدگاه‌ها، دقیق نیست.
ایمان و عمل صالح
در قرآن کریم، ایمان در آیات متعددی در کنار عمل صالح آمده است. این همراهی نشان‌دهنده اهمیت پیوند باور دینی و رفتار انسان در نظام ارزشی قرآن است. در تبیین کلامی، باید میان این گزاره که «عمل در کمال ایمان نقش دارد» و این ادعا که «هر عمل معین جزء تعریف حقیقت ایمان است» تفاوت گذاشت.
شارحان خطبه غدیر نیز هنگام توضیح ویژگی مؤمن کامل، بر اعتقاد به آموزه‌های الهی و عمل بر اساس آنها تأکید کرده‌اند.[۵]
ایمان، صحابه و اختلاف دیدگاه‌های تاریخی
در متن پیشین این مقاله، بحث ایمان و اسلام به اختلاف دیدگاه‌های مذهبی درباره صحابه و رویدادهای پس از رحلت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله ارتباط داده شده بود.
این بحث از نظر تاریخ عقاید اسلامی اهمیت دارد؛ اما لازم است چند مسئله از یکدیگر جدا شوند:
- تعریف «صحابی» در دانش حدیث و رجال؛
- احکام ظاهری اسلام و مسلمانی؛
- حقیقت و مراتب ایمان؛
- داوری‌های تاریخی و کلامی درباره رفتار اشخاص.
این موضوعات با یکدیگر ارتباط دارند، اما مترادف نیستند.
تعریف صحابی در منابع اهل‌سنت
در برخی منابع رجالی و حدیثی اهل‌سنت، برای عنوان صحابی تعریفی گسترده ارائه شده است. بر اساس یکی از تعریف‌های مشهور، دیدار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در حال ایمان به آن حضرت و وفات بر اسلام، از معیارهای اطلاق عنوان صحابی است. کتاب الإصابة فی تمییز الصحابة از آثار شناخته‌شده در گردآوری و معرفی اشخاصی است که در منابع اهل‌سنت با عنوان صحابی شناخته می‌شوند.[۶]
بااین‌حال، صرفِ تعریف اصطلاح صحابی نباید با اثبات ایمان باطنی، عدالت همه اشخاص یا داوری درباره رفتار تاریخی آنان یکسان گرفته شود.
دیدگاه امامیه درباره ایمان و ولایت
در کلام امامیه، مسئله ولایت و امامت از موضوعات بنیادین مرتبط با هدایت دینی پس از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله است. در این چارچوب، برخی متکلمان و شارحان امامیه میان اسلام ظاهری و مراتب ایمان دینی تفاوت گذاشته‌اند و پذیرش ولایت امام منصوب الهی را در بحث ایمان مورد توجه قرار داده‌اند.
در تفسیر امامیه از واقعه غدیر، اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام با استمرار هدایت الهی ارتباط دارد. بااین‌حال، عبارت «وَأُؤْمِنُ بِهِ وَبِمَلَائِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ» مستقیماً درباره این اختلافات تاریخی یا داوری نسبت به اشخاص معین سخن نمی‌گوید. ارتباط این موضوعات با فراز حاضر، از راه بحث گسترده‌تر درباره حقیقت ایمان و مجموعه آموزه‌های خطبه برقرار می‌شود.
اختصاصات پیامبران
یکی دیگر از مباحث موجود در شرح فراز خطبه غدیر، اختصاصات پیامبران است. در آثار فقهی، تفسیری و حدیثی، به‌ویژه درباره پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله، از برخی احکام و ویژگی‌های اختصاصی سخن گفته شده است. این مباحث با عنوان «خصائص النبی» نیز شناخته می‌شوند.
در شرح موجود این فراز، توضیح داده شده است که پیامبران در بسیاری از تکالیف عمومی با دیگر مکلفان مشترک‌اند، اما ممکن است احکام یا وظایفی اختصاصی نیز داشته باشند.[۷]
اشتراک پیامبران با مردم در اصل بندگی
در آموزه‌های اسلامی، پیامبران با وجود جایگاه رسالت، بندگان خداوند هستند. آنان در اصل عبودیت، پرستش خداوند و فرمان‌برداری از او با دیگر انسان‌ها اشتراک دارند. در عین حال، مسئولیت‌های ناشی از نبوت و رسالت، وظایف ویژه‌ای برای آنان پدیدمی‌آورد.
ازاین‌رو، مقام پیامبری به معنای استقلال از فرمان الهی یا بی‌نیازی از عبادت نیست.
نماز و دعا در زندگی پیامبران
در شرح خطبه غدیر، برای توضیح اشتراک پیامبر با دیگر مؤمنان در بندگی، به قرائت آیات قرآن در نماز اشاره شده است. برای نمونه، در سوره فاتحه آمده است: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ؛ ما را به راه راست هدایت کن.(حمد:۶) این درخواست هدایت، بخشی از سوره فاتحه است و در عبادت مسلمانان جایگاه دارد. در تبیین کلامی، درخواست هدایت از سوی پیامبر را می‌توان در ارتباط با استمرار هدایت، افزایش مراتب قرب الهی و اظهار بندگی بررسی کرد.
همچنین سوره توحید با فرمان زیر آغاز می‌شود: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ؛ بگو او خداوند یگانه است.(اخلاص:۱) در شرح خطبه غدیر، از این آیه برای بیان جایگاه فرمان‌برداری پیامبر از دستور الهی استفاده شده است.[۸]
نماز شب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله
از موضوعات مطرح در بحث اختصاصات پیامبر، حکم نماز شب برای آن حضرت است.
در قرآن کریم آمده است: وَمِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَکَ عَسَی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقَامًا مَحْمُودًا؛ و پاسی از شب را با آن به تهجد برخیز؛ عبادتی افزون برای تو؛ امید است پروردگارت تو را به مقامی ستوده برانگیزد.(اسراء:۷۹)
در برخی مباحث فقهی و تفسیری، وجوب نماز شب برای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از اختصاصات آن حضرت شمرده شده است. درباره جزئیات این حکم و نسبت آن با آیات دیگر، از جمله آیه ۲۰ سوره مزمل، مباحث تفسیری و فقهی مطرح شده است. ازاین‌رو، حکم نماز شب در این بخش باید در چارچوب دیدگاه‌های فقهی مربوط به خصائص پیامبر بررسی شود.
احکام اختصاصی ازدواج پیامبر
یکی دیگر از نمونه‌هایی که در منابع فقهی در بحث خصائص پیامبر ذکر شده، برخی احکام مربوط به ازدواج آن حضرت است. در شرح موجود این فراز نیز به تفاوت برخی احکام ازدواج پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با احکام عمومی دیگر مسلمانان اشاره شده است.[۹]
از جمله موضوعات مطرح در منابع فقهی، احکام مربوط به شمار همسران و برخی مقررات اختصاصی پیامبر است. این مباحث باید با توجه به آیات سوره احزاب، روایات و اختلاف دیدگاه‌های فقهی بررسی شوند. بنابراین، وجود احکام اختصاصی برای پیامبر، به معنای نفی تکالیف عمومی و مشترک آن حضرت با دیگر مؤمنان نیست.
ایمان پیامبر و جایگاه عصمت
در کلام امامیه، عصمت پیامبران از مباحث بنیادین مربوط به نبوت است. بر اساس این دیدگاه، پیامبران در دریافت و ابلاغ وحی و انجام وظایف مرتبط با رسالت از جایگاه عصمت برخوردارند. اظهار ایمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در خطبه غدیر با این جایگاه منافاتی ندارد؛ زیرا ایمان به خداوند و وحی، از لوازم رسالت و بندگی الهی است.
بااین‌حال، عبارت «وَأُؤْمِنُ بِهِ» به‌تنهایی برای اثبات تمام ابعاد نظریه عصمت کافی نیست و این موضوع نیازمند ادله مستقل قرآنی و روایی است.
پیوند ایمان و اطاعت از فرمان الهی
فراز مورد بحث پس از حمد و شکر خداوند و پیش از بیان فرمان‌برداری پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله قرار گرفته است. این ترتیب در ساختار خطبه اهمیت دارد. در این بخش، نخست صفات خداوند معرفی می‌شود؛ سپس پیامبر از حمد، شکر و ایمان خود سخن می‌گوید و در ادامه، اطاعت از فرمان الهی را بیان می‌کند.
از نظر تفسیر اخلاقی و کلامی، این ترتیب می‌تواند پیوند میان شناخت خداوند، ایمان و فرمان‌برداری عملی را نشان دهد. بااین‌حال، باید توجه داشت که ترتیب عبارات خطبه، به‌تنهایی تعریف اصطلاحی جامعی از همه مراتب ایمان ارائه نمی‌کند.
ارتباط ایمان به پیامبران با ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام
در تفسیر امامیه، واقعه غدیر و اعلام ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام در چارچوب مأموریت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله برای ابلاغ فرمان الهی بررسی می‌شود.
بر این اساس، پذیرش پیام وحیانیِ ابلاغ‌شده از سوی پیامبر، با مسئله اطاعت از فرمان الهی ارتباط پیدا می‌کند.
در این نگرش، امامت به‌عنوان موضوعی مرتبط با استمرار هدایت دینی پس از پیامبر مطرح است.
بااین‌حال، در فراز حاضر تنها ایمان به خداوند، فرشتگان، کتاب‌های آسمانی و پیامبران به‌صورت صریح ذکر شده است.
بنابراین، ارتباط این فراز با ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام باید بر اساس مجموع خطبه و مبانی کلامی امامیه تبیین شود، نه با افزودن موضوعاتی به الفاظ مستقیم عبارت.
جایگاه فراز در ساختار خطبه غدیر
فراز مورد بحث در بخش آغازین خطبه غدیر و پس از حمد و شکر خداوند قرار دارد. در این قسمت، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله ایمان خود را به مجموعه‌ای از اصول اعتقادی بیان می‌کند. در ادامه، موضوع شنیدن فرمان خداوند، اطاعت از آن و تسلیم در برابر حکم الهی مطرح می‌شود.
ازاین‌رو، می‌توان سه محور مرتبط را در این بخش تشخیص داد:
- حمد و شکر خداوند؛
- اظهار ایمان به خداوند و آموزه‌های وحیانی؛
- بیان اطاعت و بندگی در برابر فرمان الهی.
این ترتیب، از نظر ساختاری، زمینه‌ای برای بیان وظیفه رسالت و ابلاغ فرمان الهی در ادامه خطبه فراهم می‌کند.
برای بررسی فراز بعدی، به مقاله ارکان بندگی خداوند مراجعه شود.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، ص۱۳۶.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۷۵–۳۷۶.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۷۵.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم، ص۱۳۶.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۷۵.
- ↑ الإصابة فی تمییز الصحابة، ج۱، مقدمه.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۷۶.
- ↑ شرح خطابه غدیر، ج۱، ص۳۷۶.
- ↑ شرح خطبه غدیر، ج۱، ص۳۷۶.
منابع
- الإصابة فی تمییز الصحابة؛ احمد بن علی ابن‌حجر عسقلانی، تحقیق علی‌محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- شرح خطابه غدیر؛ محمدرضا شریفی، اصفهان: انتشارات نورالحیات، ۱۴۴۶ق.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در غدیر خم؛ محمدتقی نقوی، تهران: انتشارات منیر، ۱۳۷۴ش.
- قرآن کریم؛ سوره‌های بقره، نساء، حجرات، حمد، اخلاص، اسراء، مزمل و احزاب.