تبیین ولایت توسط پیامبر

تبیین ولایت در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	تبیین ولایت و مرجعیت علمی امیرالمؤمنین علیه‌السلام پس از پیامبر
مفاهیم	نصب الهی؛ ولایت؛ امامت؛ وجوب اطاعت؛ تبیین دین؛ مرجعیت علمی
منابع و پیوندها
روایات	وَهَذَا عَلِيٌّ يُفْهِمُكُمْ بَعْدِي

تبیین ولایت در خطبه غدیر به بیان جایگاه امیرالمؤمنین علیه‌السلام و وظیفه مردم در شناخت و پذیرش ولایت ایشان می‌پردازد. در متن خطبه نقل‌شده در الاحتجاج، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، افزون بر معرفی امام، به نقش او در فهماندن معارف دین پس از خود اشاره می‌کند.

اعلام ولایت و وجوب اطاعت

در بخشی از خطبه غدیر، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با این عبارت، نصب الهی امام را به مردم اعلام می‌کند:

فَاعْلَمُوا مَعَاشِرَ النَّاسِ أَنَّ اللَّهَ قَدْ نَصَبَهُ لَكُمْ وَلِيّاً وَإِمَاماً مُفْتَرَضاً طَاعَتَهُ

«پس ای مردم! بدانید که خداوند او را برای شما ولی و امام قرار داده و اطاعت از او را واجب کرده است.»

این نقل، جمله آغازینِ فراز است. در ادامه، مهاجران، انصار، پیروان آنان و گروه‌های گوناگون مردم مخاطب فرمان اطاعت معرفی می‌شوند؛ بنابراین، قلمرو این فرمان به یک قوم یا گروه اجتماعی محدود نیست.

مرجعیت علمی امیرالمؤمنین پس از پیامبر

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش دیگری از خطبه می‌فرماید:

مَعَاشِرَ النَّاسِ، قَدْ بَيَّنْتُ لَكُمْ وَأَفْهَمْتُكُمْ، وَهَذَا عَلِيٌّ يُفْهِمُكُمْ بَعْدِي

«ای مردم! برای شما روشن ساختم و به شما فهماندم؛ و این علی است که پس از من به شما می‌فهماند.»

در این عبارت، تبیین پیامبر و نقش علمی امیرالمؤمنین علیه‌السلام در کنار یکدیگر آمده‌اند. از این پیوند می‌توان دریافت که در منطق خطبه، معرفی امام با معرفی مرجع فهم دین همراه است؛ نه اینکه امامت به معنای آغاز نبوتی تازه باشد. در همین متن، بر نبود پیامبری پس از پیامبر اکرم تصریح شده است.

پیوند تبیین و بیعت

بلافاصله پس از عبارت مربوط به فهماندن معارف توسط امیرالمؤمنین علیه‌السلام، دعوت به بیعت مطرح می‌شود. این ترتیب، پیوند میان توضیح جایگاه امام و درخواست پذیرش عملی ولایت او را نشان می‌دهد.

بدین‌ترتیب، در شرح این فراز باید میان سه موضوع تمایز گذاشت: معرفی شخص امام، توضیح جایگاه او و تعهد مردم به اطاعت. کنار هم قرار گرفتن این موضوعات، ساختار استدلال مقاله را روشن می‌کند و مانع فروکاستن بحث به بیان یک فضیلت فردی می‌شود.

روایت هم‌مضمون در منابع حدیثی

در المستدرک علی الصحیحین، از انس بن مالک نقل شده است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود:

أَنْتَ تُبَيِّنُ لِأُمَّتِي مَا اخْتَلَفُوا فِيهِ بَعْدِي

«تو آنچه را امت من پس از من در آن اختلاف کنند، برای آنان روشن می‌سازی.»

جستارهای وابسته

خطبه غدیر • امام زمان امانت دار خداوند • دستور بیعت در غدیر

منابع

• الاحتجاج، ابومنصور احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی؛ تعلیقات و ملاحظات سید محمدباقر خرسان؛ نجف اشرف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق / ۱۹۶۶م، ج ۱.
• المستدرک علی الصحیحین، ابوعبدالله محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری؛ حیدرآباد دکن: مجلس دائرة المعارف النظامیة، ۱۳۳۴ق، ج ۳.