امام زمان امانت دار خداوند
امام زمان؛ امانت‌دار خداوند در خطبه غدیر برگرفته از فراز وَأَمِينُهُ فِي سِرِّهِ وَعَلَانِيَتِهِ؛ «و امین خدا در نهان و آشکار اوست» است. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در پایان معرفی ویژگی‌های امام مهدی علیه‌السلام، آن حضرت را ولیّ خدا در زمین، داور خدا در میان آفریدگان و امین او در نهان و آشکار معرفی می‌کند. این امانت‌داری، اعتماد الهی به امام در حفظ، تبیین و اجرای دین و نشانه مصونیت او از خیانت و انحراف است.
متن فراز خطبه غدیر
در خطبه غدیر آمده است:
أَلَا وَإِنَّهُ وَلِيُّ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ، وَحَكَمُهُ فِي خَلْقِهِ، وَأَمِينُهُ فِي سِرِّهِ وَعَلَانِيَتِهِ.
ترجمه: آگاه باشید که او ولیّ خدا در زمین، داور او در میان آفریدگان و امین او در نهان و آشکار است.[۱]
تعبیر أَمِينُهُ به معنای کسی است که خداوند مسئولیتی را به او سپرده و او آن را بدون خیانت، تحریف و کوتاهی حفظ و ادا می‌کند. «نهان و آشکار» نیز جامعیت امانت‌داری امام را می‌رساند: رفتار او در عرصه عمومی و آنچه از دید مردم پنهان است، هر دو بر مدار بندگی و فرمان خدا قرار دارند.
مفهوم امانت‌داری
«امین» از ریشه «أمن» و به معنای شخص مورد اعتماد و مصون از خیانت است. امانت تنها نگهداری مال نیست؛ دانش، پیام، مسئولیت، منصب، حقوق مردم و اسراری که افشای آنها جایز نیست نیز می‌توانند امانت باشند. خداوند فرمان می‌دهد:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ؛ خدا به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبانشان بازگردانید و هنگامی که میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری کنید.
(نساء:۵۸)
در این آیه، ادای امانت و داوری عادلانه در کنار یکدیگر آمده‌اند؛ همان‌گونه که خطبه غدیر نیز امام مهدی علیه‌السلام را هم «داور خدا» و هم «امین خدا» می‌خواند. داوری عادلانه بدون امانت‌داری ممکن نیست، زیرا قاضی خائن می‌تواند دانش، قانون یا قدرت خود را در خدمت منفعت شخصی قرار دهد.
امانت‌داری پیامبران و امامان
قرآن پیامبران را «رسول امین» معرفی کرده است. حضرت نوح علیه‌السلام به قوم خود فرمود:
إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ؛ همانا من برای شما پیامبری امینم.(شعراء:۱۰۷)
امین‌بودن پیامبر یعنی پیام خدا را بی‌کم‌وکاست ابلاغ می‌کند و در رسالت خود خیانت نمی‌ورزد. قرآن فرشته وحی را نیز چنین می‌ستاید:
مُطَاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ؛ در آنجا فرمان‌برده و امین است.(تکویر:۲۱)
همان‌گونه که فرشته وحی در دریافت و رساندن پیام و پیامبر در ابلاغ و اجرای آن امین‌اند، امام نیز در حفظ، تفسیر درست و استمرار هدایت پیامبر امانت‌دار است. امام شریعت جدیدی نمی‌آورد و دین را مطابق میل خود تغییر نمی‌دهد؛ مأموریت او پاسداری از قرآن و سنت و جلوگیری از تحریف عملی و معنایی آنهاست.
رابطه امانت‌داری و عصمت
متن پیشین مقاله، امین خدا بودن را دلیلی بر عصمت امام مهدی علیه‌السلام دانسته بود. این استدلال را می‌توان چنین توضیح داد: اگر امام در دریافت، نگهداری یا اجرای فرمان الهی دچار خیانت، گناه یا خطای مؤثر شود، اعتماد مطلق به هدایت و داوری او ممکن نخواهد بود. معرفی بدون قید امام به‌عنوان «امین خدا در نهان و آشکار» با مصونیت او از خیانت و نافرمانی سازگار است.
این فراز به‌تنهایی همه مباحث کلامی عصمت را اثبات نمی‌کند، اما در کنار وصف‌های «حجت باقی»، «همراه حق»، «دارنده نور»، «ولی خدا» و «داور خدا»، تصویری منسجم از امامی ارائه می‌دهد که در مقام هدایت و اجرای مأموریت الهی قابل اعتماد است. همین اوصاف درباره دیگر امامان معصوم علیهم‌السلام نیز، متناسب با منصب مشترک امامت، جاری است.
امانت در نهان و آشکار
عبارت فِي سِرِّهِ وَعَلَانِيَتِهِ را می‌توان از دو جهت توضیح داد:
امانت‌داری در آشکار
امام در بیان دین، داوری، رهبری جامعه و اجرای عدالت امین است. تصمیم عمومی او برای تأمین منفعت شخصی، خانوادگی یا گروهی نیست. حکومت در نگاه او امانتی برای برپایی حق و رساندن حقوق به صاحبان آنهاست.
امانت‌داری در نهان
امام در علومی که خداوند به او سپرده، مصالحی که زمان اظهارشان نرسیده و مسئولیت‌هایی که مردم از جزئیات آن آگاه نیستند، امین است. این سخن به معنای اثبات هر ادعایی درباره «اسرار ناشناخته» نیست. تنها می‌توان گفت آنچه به دلیل معتبر از علم یا مأموریت ویژه امام ثابت شود، نزد او محفوظ و تابع فرمان خداست.
نهان و آشکار همچنین بر هماهنگی باطن و ظاهر امام دلالت دارد. برخلاف افراد غیرمعصوم که ممکن است در ظاهر امانت‌دار و در پنهان خائن باشند، امام در هر دو ساحت امین است.
زیارت امین‌الله
یکی از زیارت‌های مشهور امامان علیهم‌السلام با این سلام آغاز می‌شود:
السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِينَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ، وَحُجَّتَهُ عَلَى عِبَادِهِ.
ترجمه: سلام بر تو، ای امین خدا در زمین او و حجت او بر بندگانش.[۲]
زیارت امین‌الله در اصل برای زیارت امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده، ولی در منابع دعایی برای زیارت دیگر امامان علیهم‌السلام نیز خوانده می‌شود. بنابراین آوردن آن در این مقاله به معنای اختصاص متن زیارت به امام مهدی علیه‌السلام نیست؛ بلکه نشان می‌دهد «امین‌الله» وصفی مشترک برای امامان و برخاسته از منصب امامت است.
ترکیب «امین خدا» و «حجت خدا» در این زیارت با سیاق خطبه غدیر هماهنگ است. حجت الهی باید در آنچه از خدا دریافت و به مردم ابلاغ می‌کند امین باشد، وگرنه حجت بر مردم تمام نخواهد شد.
امانت‌های الهی نزد امام مهدی علیه‌السلام
بر پایه جایگاه امامت، مهم‌ترین امانت‌هایی که امام عهده‌دار آنهاست عبارت‌اند از:
- قرآن و تفسیر صحیح آن: امام، قرآن را تحریف نمی‌کند و معارف آن را بر پایه علم اهل‌بیت علیهم‌السلام تبیین می‌کند.
- سنت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله: او احکام و سیره اصیل پیامبر را از پیرایه‌ها و بدعت‌ها جدا می‌سازد.
- حقوق مردم: جان، مال، آبرو و حقوق اجتماعی انسان‌ها در حکومت عدل امانت‌اند و نمی‌توان آنها را قربانی خودکامگی کرد.
- منصب امامت: ولایت و حکومت برای امام امتیاز شخصی نیست؛ مسئولیتی الهی برای هدایت و برپایی عدالت است.
- علم و حکم الهی: امام دانش خود را در جای درست و مطابق مصلحت واقعی به کار می‌گیرد و در داوری از حق منحرف نمی‌شود.
این موارد از وظایف شناخته‌شده امامت به دست می‌آیند. جزئیات امور پنهان نزد امام را نمی‌توان بدون نص معتبر تعیین کرد.
امانت‌داری امام در عصر غیبت
غیبت به معنای تعطیل‌شدن مسئولیت امام یا سلب عنوان «امین خدا» نیست. امام مهدی علیه‌السلام در دوران غیبت نیز حجت و ولی خداست و دین الهی، منصب امامت و مسئولیت‌هایی که خدا مقرر کرده نزد او محفوظ است. نبود دسترسی عمومی، حقیقت مقام او را تغییر نمی‌دهد؛ هرچند شیوه بهره‌مندی جامعه از هدایت امام با دوران حضور آشکار متفاوت است.
از سوی دیگر، اعتقاد به امانت‌داری امام مسئولیت منتظران را افزایش می‌دهد. آنان نیز باید در حفظ دین، حقوق مردم و مسئولیت‌های اجتماعی امین باشند. انتظار کسی که در مال، سخن، مسئولیت یا آبروی دیگران خیانت می‌کند، با سیره امام امین سازگار نیست.
تحقق وعده الهی در عصر ظهور
خداوند به مؤمنان صالح وعده داده است:
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَىٰ لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا؛ خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند وعده داده است که آنان را در زمین جانشین گرداند، چنان‌که پیشینیان را جانشین کرد؛ و دینی را که برایشان پسندیده است استوار سازد و ترسشان را به امنیت تبدیل کند؛ تا مرا بپرستند و چیزی را شریک من قرار ندهند.(نور:۵۵)
معنای مستقیم آیه وعده خلافت، استواری دین و امنیت به جامعه مؤمنان صالح است. در روایات امامیه، تحقق کامل آن بر حکومت امام مهدی علیه‌السلام تطبیق شده است. حکومت امام امین، زمینه‌ای است که در آن قدرت برای خیانت و استثمار به کار نمی‌رود، بلکه در خدمت توحید، امنیت و عدالت قرار می‌گیرد.
دعا برای فرج و تحقق اهداف غدیر
پس از پایان اوصاف امام مهدی علیه‌السلام در این بخش خطبه، یادکرد دعا برای فرج می‌تواند نتیجه عملی بحث باشد. در دعایی از اعمال روز غدیر آمده است:
اللَّهُمَّ فَرِّجْ عَنْ أَهْلِ بَيْتِ مُحَمَّدٍ نَبِيِّكَ، وَاكْشِفْ عَنْهُمْ وَبِهِمْ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ الْكُرُبَاتِ، اللَّهُمَّ امْلَإِ الْأَرْضَ بِهِمْ عَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَجَوْراً، وَأَنْجِزْ لَهُمْ مَا وَعَدْتَهُمْ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ.
ترجمه: خدایا، برای خاندان پیامبرت محمد گشایش قرار ده و گرفتاری‌ها را از آنان و به‌وسیله آنان از مؤمنان برطرف کن. خدایا، زمین را به‌وسیله آنان از عدالت پر کن، چنان‌که از ظلم و ستم پر شده است، و وعده‌ای را که به آنان داده‌ای تحقق بخش؛ همانا تو از وعده خویش تخلف نمی‌کنی.[۳]
عبارت وَأَنْجِزْ لَهُمْ مَا وَعَدْتَهُمْ دعا برای تحقق وعده الهی درباره غلبه حق و برپایی عدالت است. پیوند این دعا با غدیر از آن روست که ظهور امام مهدی علیه‌السلام، آشکارشدن ولایت آخرین امام از همان سلسله‌ای است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در غدیر معرفی کرد.
در دعای عهد نیز آمده است:
اللَّهُمَّ وَسُرَّ نَبِيَّكَ مُحَمَّداً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ بِرُؤْيَتِهِ وَمَنْ تَبِعَهُ عَلَى دَعْوَتِهِ، وَارْحَمِ اسْتِكَانَتَنَا بَعْدَهُ، اللَّهُمَّ اكْشِفْ هَذِهِ الْغُمَّةَ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ بِحُضُورِهِ، وَعَجِّلْ لَنَا ظُهُورَهُ، إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً وَنَرَاهُ قَرِيباً، بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ.
ترجمه: خدایا، پیامبرت محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله و پیروان دعوت او را با دیدار امام شادمان کن و بر درماندگی ما پس از پیامبر رحم آور. خدایا، با حضور او این اندوه را از این امت برطرف ساز و ظهورش را برای ما شتاب بخش؛ آنان آن را دور می‌بینند و ما نزدیک می‌بینیم، به رحمتت ای مهربان‌ترین مهربانان.[۴]
دعا برای فرج، جایگزین وظیفه نیست. کسی که خواهان حکومت امام امین است باید در زندگی فردی و اجتماعی، خود نیز به امانت، عدالت، وفای به عهد و حقوق مردم پایبند باشد.
جمع‌بندی
فراز وَأَمِينُهُ فِي سِرِّهِ وَعَلَانِيَتِهِ امام مهدی علیه‌السلام را امین خدا در همه ساحت‌های پنهان و آشکار معرفی می‌کند. امانت‌داری او حفظ و تبیین دین، صیانت از علم و حکم الهی، رعایت حقوق مردم و اجرای عادلانه مسئولیت امامت را دربرمی‌گیرد. این وصف با عصمت امام و اعتمادپذیری کامل او در هدایت و داوری هماهنگ است. زیارت امین‌الله نیز «امین خدا در زمین» را وصفی برای امامان علیهم‌السلام می‌شمارد. منتظران چنین امامی افزون بر دعا برای فرج، باید امانت‌داری را در رفتار خود تحقق بخشند؛ زیرا جامعه عدل مهدوی با انسان‌های خائن به دین و حقوق مردم ساخته نمی‌شود.
جستارهای وابسته
• داوری امام زمان از جانب خداوند در خطبه غدیر • مقام ولایت امام زمان در خطبه غدیر • امام زمان حجت خداوند در خطبه غدیر • تبیین ولایت توسط پیامبر در خطبه غدیر
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف، دار النعمان، ۱۳۸۶ق.
- المزار، محمد بن مکی شهید اول، تحقیق مدرسه امام مهدی علیه‌السلام، قم، مدرسه امام مهدی علیه‌السلام، ۱۴۱۰ق.
- إقبال الأعمال، سید علی بن موسی ابن‌طاووس، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۱۴ق.
- بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، بیروت، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در غدیر خم، سید محمدتقی نقوی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی نقش.