حكم كننده از طرف خداوند در بين خلق
داوری امام زمان از جانب خداوند در خطبه غدیر شرح فراز وَحَكَمُهُ فِي خَلْقِهِ؛ «و داور خدا در میان آفریدگان اوست» است. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش معرفی امام مهدی علیه‌السلام، آن حضرت را ولیّ خدا در زمین، داور او در میان مردم و امین او در نهان و آشکار معرفی می‌کند. داوری امام از ولایت الهی، علم به احکام دین و عصمت او سرچشمه می‌گیرد و هدف آن آشکارکردن حق، پایان‌دادن به ستم و برقراری عدالت است.
متن فراز خطبه غدیر
در خطبه غدیر آمده است:
أَلَا وَإِنَّهُ وَلِيُّ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ، وَحَكَمُهُ فِي خَلْقِهِ، وَأَمِينُهُ فِي سِرِّهِ وَعَلَانِيَتِهِ.
ترجمه: آگاه باشید که او ولیّ خدا در زمین، داور او در میان آفریدگان و امین او در نهان و آشکار است.[۱]
واژه حَكَم به معنای داور و فصل‌کننده اختلاف است. اضافه‌شدن آن به ضمیر خدا در حَكَمُهُ نشان می‌دهد که امام مهدی علیه‌السلام خودسرانه یا بر اساس منفعت شخصی داوری نمی‌کند؛ او حجت منصوب خدا و مأمور اجرای حق است. این تعبیر به معنای آن نیست که هر برداشت یا اقدام منسوب به امام، بدون دلیل معتبر، حکم خدا شمرده شود.
داوری، یکی از شئون ولایت
فراز داوری بلافاصله پس از معرفی امام به‌عنوان وَلِيُّ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ قرار دارد. این ترتیب نشان می‌دهد که قضاوت یکی از شئون ولایت امام است. کسی که از جانب خدا عهده‌دار هدایت و سرپرستی جامعه است، باید توان تشخیص حق، اجرای قانون و پایان‌دادن عادلانه به اختلاف‌ها را داشته باشد.
ولایت و داوری امام هر دو اعطایی‌اند، نه ذاتی و مستقل. حکم مطلق از آن خداست و امام در چارچوب وحی، شریعت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و علمی که خدا به او عطا کرده است حکم می‌کند. بنابراین عبارت «هرچه امام حکم کند مورد تأیید خداست» تنها با این توضیح درست است که امام معصوم برخلاف فرمان خدا و عدالت حکم نمی‌کند؛ نه اینکه اراده‌ای جدا از اراده الهی داشته باشد.
معیار قرآنی داوری
قرآن، امانت‌داری و عدالت را دو اصل اساسی در حکومت و داوری معرفی می‌کند:
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ؛ خدا به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبانشان بازگردانید و هنگامی که میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری کنید.
(نساء:۵۸)
قرارگرفتن «داور خدا» و «امین خدا» در کنار یکدیگر در خطبه غدیر، با پیوند قرآنی امانت و عدالت هماهنگ است. امام نه‌تنها به قانون حق آگاه است، بلکه در اجرای آن نیز گرفتار خیانت، تبعیض و منفعت‌طلبی نمی‌شود.
خداوند به داوود علیه‌السلام نیز فرمود:
يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَىٰ؛ ای داوود، ما تو را در زمین جانشین قرار دادیم؛ پس میان مردم به حق داوری کن و از هوای نفس پیروی مکن.(ص:۲۶)
این آیه نشان می‌دهد که خلافت الهی با داوری به حق و دوری از هواپرستی همراه است. روایات «حکم داوودی» درباره امام مهدی علیه‌السلام نیز باید در همین چارچوب فهمیده شوند: داوری او حق‌محور و مصون از تأثیر تمایلات شخصی است.
داوری بر پایه شریعت پیامبر
امام مهدی علیه‌السلام پیامبرِ صاحب شریعت جدید نیست. او امامی از امت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و احیاکننده قرآن و سنت است. بنابراین تعبیر روایات که آن حضرت «به حکم داوود و سلیمان» داوری می‌کند، نباید به معنای کنارگذاشتن شریعت اسلام یا آوردن قانونی تازه تفسیر شود.
این تعبیر، بر پایه توضیح شارحان، به شیوه کشف واقع و بی‌نیازی در برخی داوری‌ها از شاهد ظاهری اشاره دارد؛ یعنی امام با علمی که خدا در اختیارش قرار می‌دهد، حقیقت دعوا را می‌شناسد. نتیجه این شناخت نیز باید با حق و عدالت و شریعت خاتم سازگار باشد.
قرآن حتی در برخورد با گروه‌های مخالف، عدالت را اصل قرار می‌دهد:
وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ؛ و اگر میان آنان داوری کردی، به عدالت داوری کن؛ زیرا خدا عدالت‌پیشگان را دوست دارد.(مائده:۴۲)
ازاین‌رو، هیچ گزارشی درباره قضاوت‌های عصر ظهور را نمی‌توان به مجازات بی‌گناه، تعصب قومی یا خشونت بی‌قاعده معنا کرد.
روایت داوری به حکم داوود و سلیمان
از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:
إِذَا قَامَ قَائِمُ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ حَكَمَ بِحُكْمِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ، لَا يَسْأَلُ بَيِّنَةً.
ترجمه: هنگامی که قائم آل‌محمد علیه‌السلام قیام کند، به شیوه داوری داوود و سلیمان حکم می‌کند و درخواست بینه نمی‌کند.[۲]
ظاهر روایت آن است که امام در مواردی برای شناخت واقع به شهادت متعارف نیاز ندارد. این امر با نفی اعتبار بینه در همه دعاوی یا کنارگذاشتن نظام قضایی اسلام یکسان نیست. روایت درباره توان ویژه امام معصوم در دستیابی به واقع سخن می‌گوید؛ اما دامنه، موارد و چگونگی اجرای آن را به‌تفصیل بیان نکرده است.
روایت آگاهی از صلاح و فساد افراد
ابان بن تغلب از امام صادق علیه‌السلام نقل کرده است که گروه ۳۱۳ نفری یاران قائم در مکه گرد می‌آیند و ندایی، آن حضرت را معرفی می‌کند:
هَذَا الْمَهْدِيُّ يَقْضِي بِقَضَاءِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ، لَا يَسْأَلُ عَلَى ذَلِكَ بَيِّنَةً.
ترجمه: این مهدی است که به شیوه داوری داوود و سلیمان قضاوت می‌کند و برای آن درخواست بینه نمی‌کند.[۳]
در ادامه همان گزارش آمده است:
لَا يَقُومُ إِلَيْهِ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِ الرَّحْمَنِ إِلَّا عَرَفَهُ صَالِحٌ هُوَ أَمْ طَالِحٌ.
ترجمه: هیچ‌کس از بندگان خدای رحمان نزد او نمی‌ایستد، مگر آنکه امام می‌شناسد او شایسته است یا ناشایسته.[۴]
این روایت، داوری امام را به شناختی فراتر از ظاهر پیوند می‌دهد. بااین‌حال، علم ویژه امام نباید دستاویزی برای دیگران شود تا بدون دلیل و فرایند عادلانه، درباره باطن اشخاص حکم کنند؛ ویژگی بیان‌شده مخصوص حجت معصوم است.
متوسّمان و شناخت نشانه‌ها
در روایتی منقول از امام صادق علیه‌السلام، شناخت امام از مردم با آیات زیر پیوند داده شده است:
إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ؛ بی‌تردید در این ماجرا برای نشانه‌شناسان عبرت‌هایی است؛ و آن [شهر] بر سر راهی پایدار قرار دارد.(حجر:۷۵–۷۶)
إِذَا قَامَ قَائِمُ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ حَكَمَ بَيْنَ النَّاسِ بِحُكْمِ دَاوُدَ، لَا يَحْتَاجُ إِلَى بَيِّنَةٍ؛ يُلْهِمُهُ اللَّهُ تَعَالَى فَيَحْكُمُ بِعِلْمِهِ.
ترجمه: هنگامی که قائم آل‌محمد علیهم‌السلام قیام کند، میان مردم به شیوه داوری داوود حکم می‌کند و به بینه نیاز ندارد؛ خداوند متعال حقیقت را به او الهام می‌کند و او بر اساس علم خود داوری می‌کند.[۵]
معنای مستقیم آیات سوره حجر درباره نشانه‌های برجامانده از عذاب قوم لوط است. ارتباط آن با علم امام، تطبیق روایی عنوان «متوسّمان» است و نباید جای تفسیر سیاقی آیه را بگیرد.
گزارش گروه‌هایی از قریش
از عبدالله بن مغیره، با ارسال در سند، از امام صادق علیه‌السلام چنین نقل شده است:
إِذَا قَامَ الْقَائِمُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ أَقَامَ خَمْسَمِائَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَضَرَبَ أَعْنَاقَهُمْ، ثُمَّ أَقَامَ خَمْسَمِائَةٍ أُخْرَى حَتَّى يَفْعَلَ ذَلِكَ سِتَّ مَرَّاتٍ. قُلْتُ: وَيَبْلُغُ عَدَدُ هَؤُلَاءِ هَذَا؟ قَالَ: نَعَمْ، مِنْهُمْ وَمِنْ مَوَالِيهِمْ.
ترجمه: هنگامی که قائم آل‌محمد علیهم‌السلام قیام کند، پانصد تن از قریش را برپا می‌دارد و گردن می‌زند؛ سپس پانصد تن دیگر را، تا آنکه این کار را شش بار انجام دهد. پرسیدم: آیا شمار آنان به این مقدار می‌رسد؟ فرمود: آری، از خود آنان و وابستگانشان.[۶]
گزارش بنی‌شیبه
از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:
إِذَا قَامَ الْقَائِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ هَدَمَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ حَتَّى يَرُدَّهُ إِلَى أَسَاسِهِ، وَحَوَّلَ الْمَقَامَ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي كَانَ فِيهِ، وَقَطَعَ أَيْدِيَ بَنِي شَيْبَةَ وَعَلَّقَهَا بِالْكَعْبَةِ، وَكَتَبَ عَلَيْهَا: هَؤُلَاءِ سُرَّاقُ الْكَعْبَةِ.
ترجمه: هنگامی که قائم علیه‌السلام قیام کند، مسجدالحرام را به بنیاد اصلی آن بازمی‌گرداند، مقام ابراهیم را به جای پیشین منتقل می‌کند و دست‌های افرادی از بنی‌شیبه را قطع و بر کعبه آویزان می‌کند و بر آن می‌نویسد: اینان دزدان کعبه‌اند.[۷]
جمع‌بندی
فراز وَحَكَمُهُ فِي خَلْقِهِ امام مهدی علیه‌السلام را داور منصوب خدا در میان مردم معرفی می‌کند. داوری او بخشی از ولایت الهی و با امانت‌داری، علم، عصمت و عدالت همراه است. روایات «حکم داوودی» از توان امام برای شناخت واقع و داوری بدون نیاز به شاهد ظاهری در مواردی خاص سخن می‌گویند، نه از آوردن شریعتی تازه. نتیجه قطعی خطبه آن است که حکومت مهدوی، حکومت داوری به حق و پایان‌بخش قضاوت‌های آلوده به جهل، تبعیض و خیانت خواهد بود.
جستارهای وابسته
• مقام ولایت امام زمان در خطبه غدیر • امام زمان امانت‌دار خداوند در خطبه غدیر • نشان‌گرفتن افراد به علم و جهل توسط امام زمان در خطبه غدیر • امام زمان برگزیده خداوند در خطبه غدیر
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف، دار النعمان، ۱۳۸۶ق.
- الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- کمال الدین و تمام النعمة، محمد بن علی صدوق، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق.
- الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، محمد بن محمد مفید، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- إرشاد القلوب إلی الصواب، حسن بن محمد دیلمی، قم، شریف رضی، ۱۴۱۲ق.
- بحار الأنوار، محمدباقر مجلسی، بیروت، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در غدیر خم، سید محمدتقی نقوی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی نقش.