مقام ولایت امام زمان
مقام ولایت امام زمان در خطبه غدیر برگرفته از فراز أَلَا وَإِنَّهُ وَلِيُّ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ؛ «آگاه باشید که او ولیّ خدا در زمین است» است. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش پایانی خطبه غدیر، پس از معرفی امام مهدی علیه‌السلام به‌عنوان آخرین حجت، همراه حق، دارنده نور و امام غلبه‌ناپذیر، از مقام ولایت او سخن می‌گوید. این ولایت، امتداد ولایت پیامبر و امامان پیشین و منصبی الهی برای هدایت، سرپرستی و تدبیر امور امت است.
متن فراز خطبه غدیر
در خطبه غدیر آمده است:
أَلَا إِنَّهُ لَا غَالِبَ لَهُ وَلَا مَنْصُورَ عَلَيْهِ، أَلَا وَإِنَّهُ وَلِيُّ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ، وَحَكَمُهُ فِي خَلْقِهِ، وَأَمِينُهُ فِي سِرِّهِ وَعَلَانِيَتِهِ.
ترجمه: آگاه باشید که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود و هیچ‌کس در برابر او یاری نخواهد شد. آگاه باشید که او ولیّ خدا در زمین، داور او در میان آفریدگان و امین او در نهان و آشکار است.[۱]
سه وصف «ولیّ خدا»، «داور خدا در میان خلق» و «امین خدا» در کنار یکدیگر آمده‌اند. این هم‌نشینی نشان می‌دهد که ولایت امام مهدی علیه‌السلام تنها به محبت یا قرب معنوی محدود نیست؛ بلکه مسئولیت هدایت، داوری، امانت‌داری و سرپرستی جامعه را نیز دربرمی‌گیرد.
معنای لغوی و اصطلاحی ولایت
ریشه «وَلْی» در زبان عربی بر پیوستگی و نزدیکی بدون فاصله دلالت دارد و معانی گوناگون «ولی» مانند دوست، یاور، سرپرست و متصدی امر از همین اصل برخاسته‌اند. تشخیص معنای دقیق آن در هر عبارت، به قرائن لفظی و سیاق بستگی دارد.
در منابع لغوی، «ولی» بر کسی اطلاق شده است که تدبیر و سرپرستی امر دیگری را بر عهده دارد؛ ازاین‌رو، به سرپرست ازدواج، صاحب حق قصاص و حاکم جامعه «ولی» گفته می‌شود.[۲] در تعبیر وَلِيُّ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ، اضافه‌شدن «ولی» به خدا و همراهی آن با داوری و امانت، معنای نمایندگی در هدایت و سرپرستی به اذن خدا را تقویت می‌کند.
ولایت ذاتی خدا و ولایت اعطایی امام
ولایت مطلق و استقلالی تنها از آنِ خداوند است؛ زیرا او خالق، مالک و تدبیرکننده حقیقی جهان و انسان است. هیچ پیامبر یا امامی در برابر خداوند، ولایت مستقل ندارد. ولایت پیامبر و امام، منصبی اعطایی و وابسته به اذن الهی است؛ یعنی خداوند آنان را برای هدایت و سرپرستی بندگان برگزیده و اطاعتشان را واجب کرده است.
ازاین‌رو، تعبیر «ولیّ خدا» نباید به معنای شریک خدا در فرمانروایی یا برخورداری از قدرتی مستقل تفسیر شود. امام، بنده برگزیده و حجت خداست و در چارچوب اراده و فرمان او عمل می‌کند. همین وابستگی، ولایت امام را از سلطه‌های خودساخته سیاسی متمایز می‌سازد.
ولایت در قرآن
قرآن ولایت را در مرتبه نخست برای خداوند و سپس، به اذن او، برای پیامبر و مؤمن واجد وصف ویژه بیان می‌کند:
إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ؛ سرپرست شما تنها خدا و پیامبر او و کسانی هستند که ایمان آورده‌اند؛ همان کسانی که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند.
(مائده:۵۵)
در روایات و تفاسیر شیعه، وصف پایانی آیه بر امیرالمؤمنین علیه‌السلام هنگام بخشیدن انگشتر در رکوع تطبیق شده است. یگانگی سیاق «ولیّکم» برای خدا، پیامبر و آن مؤمنِ توصیف‌شده نشان می‌دهد که ولایت پیامبر و امام در طول ولایت خدا و برخاسته از جعل اوست، نه در عرض آن.
قرآن همچنین درباره پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید:
النَّبِيُّ أَوْلَىٰ بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ؛ پیامبر به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است.(احزاب:۶)
این اولویت تنها بیانگر محبت نیست، بلکه حق تقدم پیامبر در تدبیر امور مؤمنان و لزوم پذیرش فرمان او را نیز می‌رساند. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در واقعه غدیر، پیش از اعلان ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام، همین اولویت را از مردم اقرار گرفت و سپس فرمود: مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلَاهُ.[۳]
ولایت و وجوب اطاعت
یکی از آثار ولایت الهی، وجوب اطاعت از صاحب این منصب است. قرآن می‌فرماید:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را اطاعت کنید و پیامبر و صاحبان امر از میان خودتان را اطاعت کنید.(نساء:۵۹)
در اندیشه امامیه، اولی‌الامر در این آیه امامان معصوم علیهم‌السلام‌اند؛ زیرا اطاعت مطلقی که در کنار اطاعت پیامبر قرار گرفته، با مصونیت صاحب فرمان از خطا و گناه تناسب دارد. امام مهدی علیه‌السلام آخرین فرد از این سلسله است و ولایت و وجوب اطاعت او با غیبت از میان نمی‌رود.
البته اجرای مستقیم همه شئون حکومتی امام، به حضور و دسترسی ظاهری به او وابسته است. در عصر غیبت، مؤمنان با پیروی از قرآن، سنت معتبر پیامبر و اهل‌بیت علیهم‌السلام و وظایف دینی شناخته‌شده، در مسیر ولایت آن حضرت باقی می‌مانند.
پیوند ولایت علوی و مهدوی
غدیر در مرتبه نخست، اعلان ولایت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام پس از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله است؛ اما خطبه، امامت را در همان شخص متوقف نمی‌کند و از استمرار آن در نسل او تا امام مهدی علیه‌السلام خبر می‌دهد. از این جهت، ولایت مهدوی امتداد ولایت علوی و تحقق پایانی نظام امامت است.
در گزارشی درباره معنای «ولی امر»، شعر کمیت درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است:
وَنِعْمَ وَلِيُّ الْأَمْرِ بَعْدَ وَلِيِّهِ
وَمُنْتَجَعُ التَّقْوَى وَنِعْمَ الْمُؤَدِّبُ
ترجمه: چه نیکو سرپرست امری است پس از سرپرست پیشین؛ و چه نیکو مقصدی برای تقوا و چه نیکو تربیت‌کننده‌ای است.[۴]
این شعر شاهدی ادبی برای کاربرد «ولی» در معنای متصدی و سرپرست امر است. بااین‌حال، اثبات ولایت امام مهدی علیه‌السلام در این مقاله بر خود فراز خطبه و استمرار امامت استوار است، نه بر شعر کمیت؛ زیرا شعر درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام سروده شده و تنها پیشینه کاربرد واژه را نشان می‌دهد.
ابعاد ولایت امام مهدی علیه‌السلام
ولایت امام مهدی علیه‌السلام دارای ابعادی مرتبط با یکدیگر است:
ولایت در هدایت دینی
امام، حجت خدا و مرجع تبیین صحیح دین است. او از قرآن و سنت جدا نیست و مردم را به رأی شخصی یا آیینی تازه دعوت نمی‌کند. تعبیرهای «حق همراه اوست» و «نور نزد اوست» که پیش از فراز ولایت آمده‌اند، بر همین مرجعیت هدایتی دلالت دارند.
ولایت در داوری
بلافاصله پس از «ولی خدا در زمین»، امام حَكَمُهُ فِي خَلْقِهِ معرفی شده است. بنابراین یکی از شئون ولایت او، داوری بر پایه حق و پایان‌دادن به نظام‌های قضایی و سیاسی آلوده به ظلم است. این موضوع در مقاله مستقل «حکم‌کننده از طرف خداوند در بین خلق» بررسی می‌شود.
ولایت در تدبیر جامعه
ولایت امام در عصر ظهور، در ساختار جامعه و حکومت نیز آشکار می‌شود. امام با برپایی قسط، اجرای احکام الهی و پاسداری از حقوق انسان‌ها، جامعه را بر محور بندگی خدا سامان می‌دهد. حکومت او غایت شخصی ندارد، بلکه ابزاری برای تحقق هدایت و عدالت است.
ولایت معنوی
قرب به خدا، علم الهی و پاکی از گناه، امام را شایسته هدایت باطنی و تربیت معنوی مؤمنان می‌سازد. این بُعد با ولایت تشریعی و اجتماعی ناسازگار نیست؛ هر دو از منصب واحد امامت سرچشمه می‌گیرند.
ولایت در دوران غیبت
غیبت، حضور ظاهری امام را از دسترس عمومی خارج می‌کند، اما منصب ولایت او را پایان نمی‌دهد. امام مهدی علیه‌السلام همچنان حجت خدا، ولیّ او در زمین و امام زمان خویش است. وظایف مؤمنان در این دوره عبارت‌اند از:
- شناخت امام و جایگاه الهی او؛
- پایبندی به قرآن و سنت معتبر اهل‌بیت علیهم‌السلام؛
- حفظ پیوند اعتقادی و عاطفی با امام؛
- عمل به عدالت، تقوا و مسئولیت‌های اجتماعی؛
- پرهیز از ادعاهای بی‌دلیل درباره ارتباط خاص یا نیابت اختصاصی؛
- آمادگی معرفتی و اخلاقی برای یاری حق.
پذیرش ولایت در عصر غیبت به معنای تعطیل‌کردن عقل یا پذیرش هر سخنی به نام امام نیست. انتساب گفتار و فرمان به آن حضرت به دلیل معتبر نیاز دارد و ولایت حقیقی با دانش، تقوا و دوری از فریب مدعیان دروغین همراه است.
تفاوت ولایت الهی با سلطه سیاسی
هر قدرت سیاسی، ولایت الهی نیست. ولایت امام بر نصب خدا، عصمت، علم و هدف هدایتی استوار است؛ در حالی که سلطه‌های بشری ممکن است از زور، وراثت یا قراردادهای اجتماعی پدید آیند. همچنین ولایت امام مجوز خودکامگی نیست، زیرا امام مأمور به حق و عدل و امین خدا در آشکار و نهان است.
این نکته از ترتیب خود خطبه نیز فهمیده می‌شود: پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پیش از معرفی امام به‌عنوان ولی خدا، او را همراه حق، دارنده نور و برگزیده الهی می‌خواند و پس از آن، بر داوری و امانت‌داری او تأکید می‌کند. بنابراین، قدرت در منطق امامت از حقیقت، هدایت و امانت جدا نیست.
جمع‌بندی
تعبیر وَلِيُّ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ در خطبه غدیر، امام مهدی علیه‌السلام را صاحب منصبی الهی برای هدایت، سرپرستی و تدبیر امور امت معرفی می‌کند. ولایت او مستقل از خداوند نیست، بلکه در طول ولایت مطلق الهی و ادامه ولایت پیامبر و امامان پیشین است. این ولایت در دوران غیبت باقی است و در عصر ظهور، در قالب هدایت فراگیر، داوری عادلانه و حکومت حق جلوه کامل اجتماعی می‌یابد. پذیرش این ولایت نیز با شناخت، اطاعت آگاهانه، تقوا و آمادگی برای یاری عدالت معنا پیدا می‌کند.
جستارهای وابسته
• یاری شدن امام زمان از جانب خداوند در خطبه غدیر • حکم‌کننده از طرف خداوند در بین خلق در خطبه غدیر • مقام نورانیت امام زمان در خطبه غدیر • امام زمان حجت خداوند در خطبه غدیر
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف، دار النعمان، ۱۳۸۶ق.
- مجمع البحرین، فخرالدین طریحی، تحقیق سید احمد حسینی، تهران، کتابفروشی مرتضوی، چاپ سوم، ۱۴۱۶ق.
- مسند الإمام أحمد بن حنبل، احمد بن حنبل، تحقیق شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۲۱ق.
- مناقب آل أبی‌طالب، محمد بن علی ابن‌شهرآشوب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در غدیر خم، سید محمدتقی نقوی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی نقش.