یاری شدن امام زمان از جانب خداوند
یاری شدن امام زمان از جانب خداوند در خطبه غدیر ناظر به فراز أَلَا إِنَّهُ لَا غَالِبَ لَهُ وَلَا مَنْصُورَ عَلَيْهِ است. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش معرفی امام مهدی علیه‌السلام، آن حضرت را غلبه‌ناپذیر معرفی می‌کند و خبر می‌دهد که هیچ شخص یا جریانی در رویارویی با او از نصرتی کارساز برخوردار نخواهد شد. این پیروزی، نتیجه مأموریت الهی امام، تحقق وعده خدا درباره نصرت حق و فراهم‌شدن اسباب پیروزی اوست.
متن فراز خطبه غدیر
در نقل مفصل خطبه غدیر آمده است:
أَلَا إِنَّهُ لَا غَالِبَ لَهُ وَلَا مَنْصُورَ عَلَيْهِ، أَلَا وَإِنَّهُ وَلِيُّ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ، وَحَكَمُهُ فِي خَلْقِهِ، وَأَمِينُهُ فِي سِرِّهِ وَعَلَانِيَتِهِ.
ترجمه: آگاه باشید که هیچ‌کس بر او چیره نمی‌شود و هیچ‌کس در برابر او یاری نخواهد شد. آگاه باشید که او ولیّ خدا در زمین، داور او در میان آفریدگان و امین او در نهان و آشکار است.[۱]
این فراز پس از عبارت وَلَا حَقَّ إِلَّا مَعَهُ وَلَا نُورَ إِلَّا عِنْدَهُ آمده است. پیوستگی این عبارات نشان می‌دهد که غلبه امام، از حقانیت و منصب الهی او جدا نیست. او برای سلطه‌جویی شخصی قیام نمی‌کند، بلکه مأمور اجرای حق، برپایی عدالت و حاکم‌کردن دین خداست.
معنای دقیق «لا غالب له ولا منصور علیه»
عبارت خطبه از دو بخش تشکیل شده است:
- لَا غَالِبَ لَهُ؛ هیچ غلبه‌کننده‌ای برای او نیست و کسی نمی‌تواند بر او چیره شود.
- لَا مَنْصُورَ عَلَيْهِ؛ هیچ‌کس در برابر او یاری نمی‌شود؛ یعنی مخالفانش از حمایتی که به پیروزی بر امام بینجامد برخوردار نخواهند شد.
بنابراین، ترجمه بخش دوم به «او یاری می‌شود» ترجمه مستقیم عبارت نیست، هرچند غلبه‌ناپذیری امام در منظومه آیات و روایات، بر نصرت الهی او دلالت دارد. عنوان رایج مقاله نیز ناظر به همین نتیجه است: خداوند امام مهدی علیه‌السلام را در انجام مأموریتش یاری می‌کند و کمک دشمنان به یکدیگر، مانع تحقق وعده الهی نخواهد شد.
نصرت الهی و سنت یاری حق
قرآن یاری مؤمنان و یاری‌کنندگان دین خدا را یکی از سنت‌های الهی معرفی می‌کند:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اگر خدا را یاری کنید، شما را یاری می‌کند و گام‌هایتان را استوار می‌سازد.
(محمد:۷)
یاری خدا به معنای نیاز او به کمک بندگان نیست؛ مراد، یاری دین، پیامبر و حجت‌های الهی است. در مقابل، نصرت خدا نیز با فراهم‌کردن اسباب پیروزی، استواری قدم‌ها، ایجاد امید و هماهنگی میان مؤمنان و فروپاشی جبهه باطل تحقق می‌یابد.
خداوند در آیه‌ای دیگر بر قطعی‌بودن این سنت تأکید می‌کند:
وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ؛ و بی‌تردید خدا کسی را که او را یاری کند، یاری خواهد کرد؛ همانا خدا نیرومند و شکست‌ناپذیر است.(حج:۴۰)
امام مهدی علیه‌السلام بزرگ‌ترین برپاکننده حق و عدالت در عصر ظهور است؛ ازاین‌رو، پیروزی او مصداقی روشن از وعده عمومی خداوند درباره یاری دین و اولیای خویش خواهد بود. البته این تطبیق، تفسیر موضوعی آیه است و آیه تنها به آن حضرت اختصاص ندارد.
پیروزی امام و برپایی عدالت
در احادیث مهدوی، برپایی قسط و عدل از برجسته‌ترین نتایج قیام امام مهدی علیه‌السلام شمرده شده است. از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است:
فَيَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَعَدْلًا بَعْدَ مَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَجَوْراً.
ترجمه: پس زمین را از قسط و عدالت سرشار می‌کند، پس از آنکه از ظلم و ستم آکنده شده باشد.[۲]
جهانی‌شدن عدالت بدون کناررفتن ساختارهای ستمگر و ناکامی نیروهایی که از آنها حمایت می‌کنند امکان‌پذیر نیست. از همین رو، تعبیر «هیچ‌کس بر او غالب نمی‌شود» با نتیجه قیام او هماهنگ است. بااین‌حال، پیروزی امام را نباید تنها یک برتری نظامی دانست؛ پذیرش عمومی حق، رشد معرفت، همراهی یاران شایسته، آشکارشدن بطلان نظام‌های ستمگر و تشکیل حکومت عادلانه نیز ابعاد این پیروزی‌اند.
بشارت به فتح نزدیک
قرآن در کنار وعده نصرت الهی، از پیروزی محبوب مؤمنان سخن می‌گوید:
وَأُخْرَىٰ تُحِبُّونَهَا نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِيبٌ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ؛ و نعمت دیگری که آن را دوست دارید: یاری‌ای از جانب خدا و پیروزی‌ای نزدیک؛ و مؤمنان را بشارت ده.(صف:۱۳)
معنای مستقیم آیه، بشارت نصرت و فتح به مؤمنان است و به یک واقعه خاص محدود نمی‌شود. با نگاه مهدوی، ظهور امام مهدی علیه‌السلام کامل‌ترین جلوه اجتماعی این امید قرآنی است؛ زیرا در آن، حق بر ساختارهای فراگیر ظلم پیروز می‌شود و عدالت در گستره زمین تحقق می‌یابد.
عوامل نصرت امام مهدی علیه‌السلام
پیروزی امام تنها با یک عامل توضیح داده نمی‌شود. در منابع مهدوی، مجموعه‌ای از عوامل الهی و انسانی در تحقق آن نقش دارند:
تأیید و اراده الهی
اساس پیروزی امام، اراده خدا بر غلبه دین حق است. قدرت‌های سیاسی و نظامی هر اندازه گسترده باشند، بیرون از قلمرو قدرت الهی نیستند. این اعتقاد به معنای نادیده‌گرفتن اسباب طبیعی نیست؛ بلکه خداوند می‌تواند نصرت خویش را از طریق همان اسباب، تحولات پیش‌بینی‌نشده و امدادهای ویژه تحقق بخشد.
حقانیت دعوت
امام مردم را به توحید، قرآن، سنت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و عدالت دعوت می‌کند. حقانیت دعوت او سبب می‌شود انسان‌های حقیقت‌جو به وی بپیوندند و پایه‌های فکری و اجتماعی باطل سست شود. خطبه غدیر پیش از بیان غلبه‌ناپذیری امام، تصریح می‌کند که حق همراه اوست و نور نزد او قرار دارد.
یاران استوار
نصرت الهی با مسئولیت انسان‌ها منافات ندارد. یاران امام با ایمان، بصیرت، اطاعت، شجاعت و پایداری، زمینه تحقق اهداف قیام را فراهم می‌کنند. انتظارِ حقیقی نیز آمادگی برای یاری حق است، نه کناره‌گیری از تکلیف و چشم‌داشت به پیروزی بدون مسئولیت‌پذیری.
فروپاشی پشتیبانی باطل
بخش وَلَا مَنْصُورَ عَلَيْهِ بر ناکامی حمایت از جبهه مخالف امام تأکید دارد. ممکن است مخالفان برای رویارویی با حق متحد شوند، اما این اتحاد به پیروزی نهایی آنان نمی‌انجامد. در هنگام تحقق وعده الهی، توان، تبلیغات و هم‌پیمانی‌های ستمگران نمی‌تواند حکومت عدل را متوقف سازد.
آیه «إنه کان منصوراً» و امام مهدی
خداوند درباره کسی که مظلومانه کشته شده است می‌فرماید:
وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا؛ و هرکس مظلومانه کشته شود، برای ولیّ او سلطه‌ای قرار داده‌ایم؛ پس نباید در کشتن زیاده‌روی کند، زیرا او مورد حمایت قرار گرفته است.(اسراء:۳۳)
معنای مستقیم آیه، بیان حق ولیّ دم و نهی او از تجاوز در قصاص است. در روایتی تفسیری از امام باقر علیه‌السلام، «مقتول مظلوم» بر امام حسین علیه‌السلام و «ولیّ او» بر قائم علیه‌السلام تطبیق شده است. در پایان روایت آمده است که دنیا پایان نمی‌یابد تا مردی از خاندان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله قیام کند و زمین را از قسط و عدل سرشار سازد.[۳]
در نقل دیگری از امام باقر علیه‌السلام آمده است:
سَمَّى اللَّهُ الْمَهْدِيَّ الْمَنْصُورَ، كَمَا سَمَّى أَحْمَدَ مُحَمَّداً، وَكَمَا سَمَّى عِيسَى الْمَسِيحَ.
ترجمه: خداوند مهدی را «منصور» نامیده است؛ همان‌گونه که احمد را محمد و عیسی را مسیح نامیده است.[۴]
این روایات، تطبیق و تأویل مهدوی آیه‌اند و نباید جای معنای فقهی و عمومی آن را بگیرند. همچنین آیه می‌گوید ولیّ دم نباید از حدود حق تجاوز کند؛ ازاین‌رو، برداشت‌هایی که انتقام امام را بی‌قاعده یا مخالف عدالت نشان می‌دهند، با ظاهر آیه سازگار نیستند. اقدام امام، بر پایه علم، حق و حکم الهی است و مجازات بی‌گناهان را نمی‌توان به این آیه مستند کرد.
آیا برتری فناوری دشمنان مانع ظهور است؟
متن پیشین مقاله، با اشاره به سلاح‌های اتمی، موشک‌های دوربرد و قدرت‌های جهانی، این پرسش را مطرح کرده بود که امام چگونه بر چنین امکاناتی غلبه خواهد کرد. پاسخ علمی آن است که جزئیات فناوری، آرایش قدرت‌ها و شیوه دقیق نبردهای عصر ظهور در فراز خطبه بیان نشده است. بنابراین نباید برای آن سناریوهای قطعی ساخت.
آنچه از خطبه به‌روشنی فهمیده می‌شود، نتیجه نهایی است: هیچ قدرتی بر امام غالب نمی‌شود و هیچ حمایتی، دشمنان او را به پیروزی نمی‌رساند. تحقق این وعده می‌تواند با مجموعه‌ای از عوامل معنوی، انسانی، اجتماعی و مادی صورت گیرد. ایمان به قدرت خدا نیز به معنای تعطیل‌کردن عقل، برنامه‌ریزی و بهره‌گیری از اسباب نیست؛ چنان‌که پیامبران در کنار توکل، از تدبیر و امکانات متناسب با مأموریت خود بهره می‌گرفتند.
نسبت نصرت الهی با اختیار انسان‌ها
نصرت خدا اختیار انسان را از میان نمی‌برد. مردم می‌توانند حق یا باطل را انتخاب کنند و در شمار یاران یا مخالفان امام قرار گیرند. وعده الهی ناظر به فرجام این رویارویی است: جبهه باطل با وجود انتخاب و تلاش خود، توان شکست‌دادن حجت خدا و جلوگیری دائمی از برپایی عدالت را نخواهد داشت.
این معنا برای منتظران مسئولیت‌آفرین است. کسی که خواهان نصرت امام است، باید پیش از ظهور نیز دین خدا را با علم، اخلاق، عدالت، دفاع از حقیقت و پرهیز از ظلم یاری کند. وعده پیروزی، مجوز بی‌عملی یا خشونت خودسرانه نیست؛ بلکه دعوت به قرارگرفتن آگاهانه در جبهه حق است.
جمع‌بندی
فراز لَا غَالِبَ لَهُ وَلَا مَنْصُورَ عَلَيْهِ دو حقیقت را درباره امام مهدی علیه‌السلام بیان می‌کند: کسی بر او چیره نخواهد شد و مخالفانش در برابر او به نصرتی پیروزمندانه دست نخواهند یافت. این غلبه‌ناپذیری بر حقانیت دعوت امام، نصرت خدا، همراهی یاران مؤمن و شکست نهایی نظام‌های ستمگر استوار است. آیه ۳۳ سوره اسراء نیز در روایات امامیه بر امام حسین و قیام قائم علیهماالسلام تطبیق شده است؛ اما معنای مستقیم آن درباره حق ولیّ دم و رعایت حدود عدالت باید محفوظ بماند. پیروزی امام در نهایت، پیروزی توحید، حق و عدالت است، نه غلبه‌ای شخصی و جدا از اراده خداوند.
جستارهای وابسته
• مقام نورانیت امام زمان در خطبه غدیر • مقام ولایت امام زمان در خطبه غدیر • غلبه امام زمان بر مشرکان در خطبه غدیر • یاری‌کننده دین خدا در خطبه غدیر
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف، دار النعمان، ۱۳۸۶ق.
- الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، سید علی بن موسی ابن‌طاووس، قم، خیام، ۱۴۰۰ق.
- تفسیر العیاشی، محمد بن مسعود عیاشی، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، المطبعة العلمیة، ۱۳۸۰ق.
- تفسیر فرات الکوفی، فرات بن ابراهیم کوفی، تحقیق محمدکاظم محمودی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۰ق.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در غدیر خم، سید محمدتقی نقوی، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی نقش.