مقام نورانیت امام زمان
مقام نورانیت امام زمان در خطبه غدیر برگرفته از فراز وَلَا نُورَ إِلَّا عِنْدَهُ؛ «و هیچ نوری جز نزد او نیست» است. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش پایانی خطبه غدیر، پس از معرفی امام مهدی علیه‌السلام به‌عنوان آخرین حجت الهی و همراه حق، نور را نیز نزد او معرفی می‌کند. «نور» در این فراز، بر پایه کاربرد قرآنی و روایی آن، نور هدایت، ایمان، معرفت و ولایت الهی است؛ نوری که سرچشمه‌اش خداوند است و به اذن او در پیامبر و امامان علیهم‌السلام تجلی می‌یابد.
متن فراز خطبه غدیر
در خطبه غدیر آمده است:
أَلَا إِنَّهُ الْبَاقِي حُجَّةً، وَلَا حُجَّةَ بَعْدَهُ، وَلَا حَقَّ إِلَّا مَعَهُ، وَلَا نُورَ إِلَّا عِنْدَهُ.
ترجمه: آگاه باشید که او حجتِ باقی است و پس از او حجتی نیست؛ حقی جز همراه او و نوری جز نزد او نیست.[۱]
قرارگرفتن سه تعبیر «حجت»، «حق» و «نور» در کنار یکدیگر، نشان می‌دهد که نور در اینجا با مرجعیت الهی امام در هدایت انسان‌ها پیوند دارد. تعبیر عِنْدَهُ نیز به معنای «نزد او» است، نه اینکه امام سرچشمه‌ای مستقل از خداوند برای نور باشد.
مفهوم نور در قرآن
نور در قرآن گاه درباره خداوند، گاه درباره کتاب آسمانی و گاه در معنای هدایت و ایمانی به کار رفته که راه انسان را روشن می‌کند. خداوند می‌فرماید:
اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ؛ خدا نور آسمان‌ها و زمین است.
(نور:۳۵)
در آیه‌ای دیگر، مؤمنان به ایمان‌آوردن به «نور نازل‌شده» فراخوانده شده‌اند:
فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالنُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنَا؛ پس به خدا و پیامبر او و نوری که فرو فرستادیم ایمان بیاورید.(تغابن:۸)
بنابراین، کاربرد واژه نور درباره اولیای الهی به معنای الوهیت یا استقلال آنان نیست. خداوند سرچشمه نور و هدایت است و پیامبر و امام، به جعل و عنایت او، حامل، بیانگر و راهنمای آن نورند. این تمایز، مرز میان توحید و برداشت‌های غلوآمیز را روشن می‌کند.
امامان، نور هدایت الهی
ابوخالد کابلی از امام باقر علیه‌السلام درباره «نوری که نازل کردیم» در آیه هشتم سوره تغابن پرسید. امام فرمود:
يَا أَبَا خَالِدٍ، النُّورُ وَاللَّهِ الْأَئِمَّةُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَهُمْ وَاللَّهِ نُورُ اللَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ، وَهُمْ وَاللَّهِ نُورُ اللَّهِ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الْأَرْضِ.
ترجمه: ای اباخالد، به خدا سوگند، آن نور امامان از خاندان محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله تا روز قیامت‌اند؛ آنان به خدا سوگند همان نور خدایند که فرو فرستاده و نور خدا در آسمان‌ها و زمین‌اند.[۲]
در ادامه روایت، نور امام در دل مؤمن از خورشید روشن‌تر دانسته شده و اثر آن «روشن‌شدن قلب» معرفی می‌شود. این بیان نشان می‌دهد که مقصود اصلی، روشنیِ معرفت و هدایت است، نه صرفاً نور محسوس. از آنجا که امام مهدی علیه‌السلام آخرین امام از سلسله امامان دوازده‌گانه است، نور امامت در عصر او نیز استمرار دارد؛ چه در دوران غیبت که حجت الهی از دیدگان پنهان است و چه در عصر ظهور که آثار هدایت و عدالت او آشکار می‌شود.
استمرار نور از پیامبر تا قائم
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در فراز دیگری از خطبه غدیر، مسیر این نور را چنین بیان می‌کند:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، النُّورُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ مَسْلُوكٌ فِيَّ، ثُمَّ فِي عَلِيٍّ، ثُمَّ فِي النَّسْلِ مِنْهُ إِلَى الْقَائِمِ الْمَهْدِيِّ.
ترجمه: ای مردم، نور از سوی خداوند عزوجل در من جاری است، سپس در علی و پس از او در نسل وی تا قائم مهدی جریان دارد.[۳]
این فراز، چند نکته را روشن می‌کند:
- سرچشمه نور، خداوند عزوجل است؛
- پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نخستین حامل آن در میان امت اسلامی است؛
- این نور پس از پیامبر در امیرالمؤمنین و امامان از نسل او استمرار می‌یابد؛
- امام مهدی علیه‌السلام آخرین حلقه امامت و حامل همین نور الهی است.
ازاین‌رو، تعبیر «آخرین نور الهی» درباره امام مهدی علیه‌السلام، اگر به کار رود، به معنای آخرین امام از امامان دوازده‌گانه است؛ نه پایان‌یافتن نور خدا یا محدودشدن هدایت الهی. قرآن بر کامل‌شدن نور الهی با وجود مخالفت منکران تأکید کرده است:
يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ؛ می‌خواهند نور خدا را با دهان‌های خود خاموش کنند، ولی خدا کامل‌کننده نور خویش است، هرچند کافران ناخشنود باشند.(صف:۸)
معنای «نوری جز نزد او نیست»
فراز وَلَا نُورَ إِلَّا عِنْدَهُ را باید در سیاق سخنان پیش و پس از آن فهمید. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله ابتدا امام مهدی علیه‌السلام را حجت باقی خدا معرفی می‌کند، سپس حق را همراه او و نور را نزد او می‌داند. بر این اساس، نور نزد امام را می‌توان در چند جهت توضیح داد:
نور معرفت
امام، میراث‌دار دانش پیامبر و تبیین‌کننده دین است. نور معرفت نزد او، حق را از باطل و راه خدا را از راه‌های انحرافی متمایز می‌کند. این معنا با فراز پیشین خطبه که امام مهدی علیه‌السلام را «وارث هر علم و احاطه‌دارنده به هر فهم» می‌خواند، هماهنگ است.
نور ولایت و امامت
در روایت امام باقر علیه‌السلام، نور نازل‌شده بر امامان علیهم‌السلام تطبیق شده است. بنابراین، نور امام مهدی علیه‌السلام امتداد همان ولایت الهی است که از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و امیرالمؤمنین علیه‌السلام به امامان پس از ایشان رسیده است.
نور ایمان در دل مؤمنان
اثر نور امام تنها ارائه معلومات نیست؛ این نور، دل پذیرای هدایت را روشن می‌کند. شناخت امام، پیروی از او و سنجیدن باور و رفتار با تعالیم او، انسان را از تاریکی جهل و گمراهی به سوی بصیرت و بندگی خدا می‌برد.
نور عدالت در عصر ظهور
با ظهور امام مهدی علیه‌السلام، هدایت و عدالت از سطح فردی فراتر می‌رود و در جامعه گسترش می‌یابد. به همین دلیل، نور امام در دوران ظهور جلوه‌ای عمومی پیدا می‌کند؛ باطل آشکارا کنار زده می‌شود و نظام اجتماعی بر پایه حق و عدل سامان می‌یابد.
نور امام در دوران غیبت
غیبت به معنای فقدان امام یا خاموشی نور او نیست. نور هدایت امام در دوران غیبت از راه قرآن، سنت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، میراث علمی اهل‌بیت علیهم‌السلام و هدایت‌های کلی آن حضرت در دسترس مؤمنان است. وظیفه منتظر، تنها انتظار یک حادثه آینده نیست؛ بلکه باید با معرفت، تقوا، عدالت‌خواهی و پیروی از دین، خود را در معرض این نور قرار دهد.
تعبیر خطبه نیز مطلق است: پیامبر نمی‌فرماید نور فقط هنگام ظهور نزد او خواهد بود، بلکه امام را دارنده نور معرفی می‌کند. در نتیجه، نورانیت امام مهدی علیه‌السلام با غیبت از میان نمی‌رود؛ آنچه در عصر ظهور دگرگون می‌شود، گستره آشکارشدن آثار آن در جهان است.
روشن‌شدن زمین در عصر ظهور
قرآن درباره صحنه داوری قیامت می‌فرماید:
وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ؛ و زمین به نور پروردگارش روشن می‌شود و نامه اعمال نهاده می‌شود و پیامبران و گواهان را می‌آورند و میان آنان به حق داوری می‌شود و بر ایشان ستم نمی‌رود.(زمر:۶۹)
در روایتی تفسیری از امام صادق علیه‌السلام، این آیه بر عصر قیام امام مهدی علیه‌السلام نیز تطبیق شده و از نور امام زمین سخن رفته است.[۴] این روایت را باید «تطبیق و تأویل روایی» دانست؛ زیرا سیاق مستقیم آیه درباره قیامت است. همچنین تعبیر «امام زمین» در روایت، هرگز به معنای پروردگار یا معبودبودن امام نیست، بلکه جایگاه او را به‌عنوان حجت منصوب خداوند بیان می‌کند.
بر این پایه، روشن‌شدن زمین در عصر ظهور می‌تواند ناظر به فراگیری هدایت، آشکارشدن حقیقت و برپایی عدالت باشد. اگر برخی روایات از روشنایی محسوس نیز سخن گفته‌اند، این گزارش‌ها باید جداگانه از جهت سند و دلالت بررسی شوند و نباید معنای روشن و هدایتی فراز خطبه را به برداشت‌های اثبات‌نشده وابسته کرد.
نورانیت و پرهیز از غلو
تعبیرهای «نور خدا» و «نور امام» در ادبیات قرآنی و روایی، نیازمند فهم توحیدی است. امام آفریده و بنده خداست و هر علم، قدرت و هدایتی که دارد، به اذن و عطای الهی است. نسبت‌دادن نور به امام، همانند نسبت‌دادن هدایت، حجت و ولایت به او، بیانگر نقش وی در رساندن انسان‌ها به خداست، نه شریک‌دانستن او در ذات یا ربوبیت الهی.
روایات آفرینش نورانی اهل‌بیت علیهم‌السلام نیز بحثی مستقل با نقل‌ها و اسناد گوناگون است. برای شرح عبارت کوتاه وَلَا نُورَ إِلَّا عِنْدَهُ لازم نیست همه جزئیات آن گزارش‌ها پذیرفته یا به این فراز تحمیل شود. دلالت مستقیم خطبه بر این نکته استوار است که هدایت معتبر الهی از امام مهدی علیه‌السلام جدا نیست.
جمع‌بندی
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در خطبه غدیر، امام مهدی علیه‌السلام را حجت باقی خدا، همراه حق و دارنده نور معرفی کرده است. این نور از خداوند سرچشمه می‌گیرد، در پیامبر و امیرالمؤمنین علیهماالسلام جاری می‌شود و در نسل امیرالمؤمنین تا قائم مهدی علیه‌السلام استمرار می‌یابد. مراد از نور، پیش از هر چیز هدایت، معرفت، ایمان و ولایت الهی است؛ نوری که در دوران غیبت راه مؤمنان را روشن می‌کند و در عصر ظهور با گسترش حق و عدالت، جلوه‌ای جهانی می‌یابد. چنین تفسیری هم با سیاق خطبه و روایات امامیه سازگار است و هم مرز توحید را از غلو درباره مقام امام جدا نگاه می‌دارد.
جستارهای وابسته
• امام مهدی علیه‌السلام • همراهی حق با امام زمان در خطبه غدیر • امام زمان حجت خداوند در خطبه غدیر • یاری شدن امام زمان از جانب خداوند در خطبه غدیر
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف، دار النعمان، ۱۳۸۶ق.
- الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- تفسیر القمی، منسوب به علی بن ابراهیم قمی، تحقیق طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.