همراهی حق با امام زمان

همراهی حق با امام زمان در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	همراهی همیشگی حق با امام مهدی علیه‌السلام و بطلان راه مخالف او
مفاهیم	حق؛ باطل؛ عصمت؛ هدایت؛ معیار حق؛ دولت حق؛ ظهور؛ امام مهدی
منابع و پیوندها
آیات	یونس: ۳۲؛ اسراء: ۸۱؛ انفال: ۸؛ مائده: ۴۸
روایات	فراز «لا حَقَّ إِلّا مَعَهُ»؛ زیارت جامعه کبیره؛ زوال دولت باطل با قیام قائم

همراهی حق با امام زمان در خطبه غدیر برگرفته از فرازی است که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در آن، امام مهدی علیه‌السلام را حجت باقی خدا معرفی می‌کند و می‌فرماید:

أَلا إِنَّهُ الْباقی حُجَّةً وَلا حُجَّةَ بَعْدَهُ، وَلا حَقَّ إِلّا مَعَهُ وَلا نورَ إِلّا عِنْدَهُ.

ترجمه: «آگاه باشید که او حجت باقی است و پس از او حجتی نیست؛ هیچ حقی نیست مگر آنکه با اوست و هیچ نوری نیست مگر آنکه نزد اوست.»

تعبیر لا حَقَّ إِلّا مَعَهُ بیانگر هماهنگی کامل امام با حق و جدایی‌ناپذیری گفتار، رفتار، داوری و دعوت او از حقیقت الهی است. این حصر به معنای آن نیست که هر سخن صادرشده از غیر امام باطل باشد؛ بلکه هر حقیقتی که دیگران می‌گویند، در صورتی حق است که با قرآن، دین خدا و هدایت امام مخالفت نداشته باشد. راهی که در برابر امام معصوم و حجت منصوب خدا قرار گیرد، نمی‌تواند حق باشد.

جایگاه فراز در خطبه غدیر

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش معرفی امام مهدی علیه‌السلام مجموعه‌ای از اوصاف مرتبط را بیان می‌کند:

أَلا إِنَّ خاتَمَ الأَئِمَّةِ مِنَّا القائِمَ المَهدِیَّ؛ ... أَلا إِنَّهُ خِیرَةُ اللَّهِ وَمُختارُهُ؛ أَلا إِنَّهُ وارِثُ کُلِّ عِلمٍ وَالمُحیطُ بِهِ؛ أَلا إِنَّهُ المُخبِرُ عَن رَبِّهِ عَزَّوَجَلَّ؛ أَلا إِنَّهُ الرَّشیدُ السَّدیدُ؛ أَلا إِنَّهُ المُفَوَّضُ إِلَیهِ؛ أَلا إِنَّهُ قَدْ بَشَّرَ بِهِ مَنْ سَلَفَ بَیْنَ یَدَیْهِ؛ أَلا إِنَّهُ الْباقی حُجَّةً وَلا حُجَّةَ بَعْدَهُ، وَلا حَقَّ إِلّا مَعَهُ وَلا نورَ إِلّا عِنْدَهُ؛ أَلا إِنَّهُ لا غالِبَ لَهُ وَلا مَنصورَ عَلَیْهِ؛ أَلا وَإِنَّهُ وَلِیُّ اللَّهِ فی أَرضِهِ وَحَکَمُهُ فی خَلقِهِ وَأَمینُهُ فی سِرِّهِ وَعَلانِیَتِهِ.

ترجمه: «آگاه باشید که خاتم امامان از ما، قائم مهدی است؛ ... آگاه باشید که او برگزیده و منتخب خداست؛ آگاه باشید که او وارث هر دانشی و احاطه‌دار بر آن است؛ آگاه باشید که او از پروردگارش خبر می‌دهد؛ آگاه باشید که او راه‌یافته و استوار است؛ آگاه باشید که امر به او سپرده شده است؛ آگاه باشید که پیشینیان به او بشارت داده‌اند؛ آگاه باشید که او حجت باقی است و پس از او حجتی نیست و حق جز همراه او و نور جز نزد او نیست؛ آگاه باشید که کسی بر او غلبه نمی‌کند و او شکست نمی‌خورد؛ آگاه باشید که او ولیّ خدا در زمین، داور او در میان آفریدگان و امین او در نهان و آشکار است.»

قرار گرفتن «حق با اوست» پس از اوصاف علم، رشد، استواری و حجت بودن، نشان می‌دهد همراهی حق با امام ادعایی جدا از مبانی امامت نیست؛ نتیجه برگزیدگی، علم الهی، عصمت و ولایت اوست. امام حق را از خدا دریافت می‌کند، آن را درست می‌شناسد و بدون انحراف در گفتار و عمل آشکار می‌سازد.

معنای حق

«حق» در کاربردهای قرآنی و لغوی بر ثبوت، واقعیت، درستی، عدالت و امر مطابق با اراده خدا دلالت دارد. خداوند خود «حق» است، کتاب او به حق نازل شده، پیامبران حق را آورده‌اند و داوری عادلانه داوری به حق است. «باطل» در برابر آن، بی‌پایه، نادرست و محکوم به زوال است.

قرآن می‌فرماید:

فَذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ؛ این است خدا، پروردگار حقیقی شما؛ پس بعد از حق جز گمراهی چیست؟ چگونه از حق بازگردانده می‌شوید؟(یونس:۳۲)

حق بودن خدا ذاتی و استقلالی است؛ اما حق بودن پیامبران و امامان، برگرفته از انتساب، هدایت و تأیید الهی آنان است. امام مهدی علیه‌السلام خدا یا سرچشمه مستقل حقیقت نیست؛ او بنده و حجت خدا و کامل‌ترین بیان‌کننده حق الهی در زمان خویش است.

ساختار حصر در عبارت

ساختار لا ... إِلّا در زبان عربی برای نفی و استثنا و در اینجا برای حصر به کار رفته است. جمله لا حَقَّ إِلّا مَعَهُ لفظاً می‌گوید: «هیچ حقی نیست، مگر آنکه همراه اوست.» این تعبیر را می‌توان در چند سطح فهمید:

1. حق در اعتقاد: شناخت صحیح خدا، پیامبر، امامت و معارف دین با هدایت امام هماهنگ است.
2. حق در تفسیر دین: امام، وارث علم پیامبر و مرجع معصوم در تبیین قرآن و سنت است.
3. حق در داوری: حکم امام بر علم و عدالت استوار و از هوا و منفعت شخصی دور است.
4. حق در عمل و حکومت: برنامه و اقدام امام برای اجرای فرمان خدا و برپایی قسط است.
5. حق در تعیین مسیر: دعوتی که آگاهانه در برابر حجت خدا قرار گیرد، راه حق نیست.

این حصر، دیگر پیامبران و امامان را از حق خارج نمی‌کند؛ زیرا همگی در یک مسیر الهی‌اند و میان حجت‌های معصوم تعارض حقیقی وجود ندارد. همچنین حق‌گویی دیگران را نفی نمی‌کند؛ عالمان و مؤمنان می‌توانند حق بگویند، اما حق بودن سخن آنان به مطابقت با واقع و هدایت الهی وابسته است، نه به استقلال از آن.

اهل‌بیت، اهل و معدن حق

زیارت جامعه کبیره، همراهی حق با همه امامان اهل‌بیت علیهم‌السلام را چنین بیان می‌کند:

وَالْحَقُّ مَعَکُمْ وَفیکُمْ وَمِنْکُمْ وَإِلَیْکُمْ، وَأَنْتُمْ أَهْلُهُ وَمَعْدِنُهُ، وَمیراثُ النُّبُوَّةِ عِنْدَکُمْ، وَإِیابُ الْخَلْقِ إِلَیْکُمْ، وَحِسابُهُمْ عَلَیْکُمْ، وَفَصْلُ الْخِطابِ عِنْدَکُمْ، وَآیاتُ اللَّهِ لَدَیْکُمْ، وَعَزائِمُهُ فیکُمْ، وَنورُهُ وَبُرْهانُهُ عِنْدَکُمْ.

ترجمه: «حق با شما، در شما، از شما و به‌سوی شماست و شما اهل و معدن آن هستید؛ میراث نبوت نزد شماست، بازگشت مردم به‌سوی شما و حسابشان بر شماست، سخنِ جداکننده حق از باطل نزد شما، نشانه‌های خدا در اختیار شما، فرمان‌های استوار او در میان شما و نور و برهان او نزد شماست.»

این عبارت، فراز خطبه غدیر را در منظومه امامت قرار می‌دهد. حق با امام مهدی علیه‌السلام است، همان‌گونه که با پدران معصوم او بوده است. اختصاص این وصف به امام مهدی در این بخش خطبه، به مناسبت معرفی نقش نهایی او در ظهور و برپایی دولت حق است و بر نفی حقانیت دیگر حجت‌های خدا دلالت ندارد.

امام، معیار تشخیص حق از باطل

از امام باقر یا امام صادق علیهماالسلام نقل شده است:

إِنَّ اللَّهَ لَمْ یَدَعِ الْأَرْضَ بِغَیْرِ عالِمٍ، وَلَوْلا ذلِکَ لَمْ یُعْرَفِ الْحَقُّ مِنَ الْباطِلِ.

ترجمه: «خداوند زمین را بدون عالمی رها نکرده است؛ و اگر چنین نبود، حق از باطل شناخته نمی‌شد.»

نقش امام در تشخیص حق به این معنا نیست که عقل، قرآن، سنت و روش‌های معتبر شناخت بی‌ارزش‌اند. امام خود حافظ و مفسر کامل قرآن و سنت و حجت منصوب خداست؛ ازاین‌رو، این منابع در منظومه‌ای هماهنگ انسان را به حق راهنمایی می‌کنند. در عصر غیبت، وظیفه مراجعه به قرآن، احادیث معتبر و عالمان واجد شرایط نیز در همین چارچوب قرار می‌گیرد.

همراهی حق با امام در عصر غیبت

حق بودن امام به ظهور ظاهری او وابسته نیست. در دوران غیبت نیز امام مهدی علیه‌السلام حجت خدا و معیار نهایی حق است؛ هرچند مردم به‌صورت عمومی به شخص آن حضرت دسترسی مستقیم ندارند. این وضعیت چند نتیجه دارد:

• ادعای مهدویت، نیابت خاص یا ارتباط ویژه بدون دلیل معتبر پذیرفته نیست؛
• طولانی شدن غیبت، حقانیت امام را از میان نمی‌برد؛
• پیروی از امام در عصر غیبت از راه وفاداری به قرآن، سنت معتبر و دستورهای ثابت اهل‌بیت تحقق می‌یابد؛
• هر اندیشه یا عملی را نمی‌توان تنها با ادعای انتساب به امام زمان حق دانست؛ انتساب نیز باید با معیارهای معتبر اثبات شود.

بنابراین، فراز خطبه مجوزی برای افراد نیست تا دیدگاه شخصی خود را «سخن قطعی امام زمان» معرفی کنند. برعکس، چون حق با امام است، نسبت دادن سخن بی‌دلیل به او تحریف معیار حق خواهد بود.

ظهور امام و زوال دولت باطل

یکی از جلوه‌های کامل همراهی حق با امام مهدی علیه‌السلام در عصر ظهور، برچیده شدن حاکمیت‌های باطل و آشکار شدن عدالت است. قرآن می‌فرماید:

وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا؛ بگو حق آمد و باطل نابود شد؛ بی‌تردید باطل همواره نابودشدنی است.(اسراء:۸۱)

امام باقر علیه‌السلام در تطبیق این آیه بر قیام قائم می‌فرماید:

إِذا قامَ الْقائِمُ علیه‌السلام ذَهَبَتْ دَوْلَةُ الْباطِلِ.

ترجمه: «هنگامی که قائم علیه‌السلام قیام کند، دولت باطل از میان می‌رود.»

این روایت از نابودی «دولت باطل» سخن می‌گوید؛ یعنی ساختار حاکمیت ظلم و انحراف برچیده می‌شود. مقصود آن نیست که همه انسان‌ها ناگهان فاقد اختیار می‌شوند یا امکان انتخاب نادرست از طبیعت انسان حذف می‌شود، بلکه حق در عرصه اجتماع و حکومت غلبه می‌یابد.

قرآن غلبه حق را اراده الهی می‌داند:

لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْبَاطِلَ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ؛ تا حق را استوار و باطل را نابود سازد، هرچند مجرمان ناخشنود باشند.(انفال:۸)

امام مهدی علیه‌السلام در تحقق این اراده، بنده و حجت خداست؛ حق را از جانب خود نمی‌سازد، بلکه حق الهی را آشکار و در جامعه مستقر می‌کند.

داوری بر اساس حق

از لوازم همراهی حق با امام، داوری بر اساس فرمان خدا و پرهیز از هواست. قرآن خطاب به پیامبر می‌فرماید:

وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ؛ این کتاب را به‌حق بر تو نازل کردیم، در حالی که کتاب‌های پیشین را تصدیق و بر آنها نظارت دارد؛ پس میان آنان بر اساس آنچه خدا نازل کرده داوری کن و به‌جای حقی که برایت آمده از خواسته‌های آنان پیروی نکن.(مائده:۴۸)

امام مهدی علیه‌السلام وارث علم پیامبر و «حَکَمُهُ فی خَلقِهِ» است؛ بنابراین، داوری او ادامه داوری الهی پیامبر و بر اساس کتاب و حق است، نه بر پایه سلیقه و منفعت.

معنای «حق جدید»

در زیارتی برای امام مهدی علیه‌السلام آمده است:

السَّلامُ عَلَى الْحَقِّ الْجَدیدِ، وَالْعالِمِ الَّذی عِلْمُهُ لا یَبیدُ، السَّلامُ عَلى مُحْیِی الْمُؤْمِنینَ وَمُبیرِ الْکافِرینَ، السَّلامُ عَلى مَهْدِیِّ الْأُمَمِ وَجامِعِ الْکَلِمِ.

ترجمه: «سلام بر حق تازه‌آشکارشده و عالمی که علمش نابود نمی‌شود؛ سلام بر زنده‌کننده مؤمنان و نابودکننده کافران؛ سلام بر مهدی امت‌ها و گردآورنده سخن‌ها.»

«حق جدید» به معنای آوردن دین، وحی یا شریعتی تازه پس از اسلام نیست. امام مهدی علیه‌السلام احیاکننده دین محمدی است. تازگیِ حق می‌تواند ناظر به آشکار شدن دوباره حقیقتی باشد که بر اثر تحریف، بدعت، فراموشی و آمیختگی با باطل برای مردم ناشناخته یا تازه جلوه می‌کند.

دعا برای برپایی حق به دست امام

در دعای ندبه از خدا خواسته می‌شود:

اللَّهُمَّ وَأَقِمْ بِهِ الْحَقَّ، وَأَدْحِضْ بِهِ الْباطِلَ.

ترجمه: «خدایا، حق را به‌وسیله او برپا و باطل را به‌وسیله او نابود کن.»

این دعا بار دیگر منشأ الهی مأموریت امام را نشان می‌دهد: خدا حق را به‌وسیله حجت خود برپا می‌کند. مؤمن منتظر نیز باید در اندازه توان خویش با صدق، عدالت، شناخت، دوری از تحریف و دفاع عالمانه از حقیقت، با این هدف همراه شود.

نتیجه

عبارت لا حَقَّ إِلّا مَعَهُ بر همراهی جدایی‌ناپذیر امام مهدی علیه‌السلام با حقیقت الهی دلالت دارد. علم، گفتار، داوری، دعوت و حکومت او با حق هماهنگ و از خطا و هوا دور است. این فراز، حق‌گویی دیگران را نفی نمی‌کند؛ بلکه اعلام می‌کند هیچ راه مخالف با حجت معصوم خدا نمی‌تواند حق باشد و هر سخن درست باید با قرآن و هدایت الهیِ اهل‌بیت سازگار باشد. در عصر ظهور، این همراهی در برپایی دولت عدل و زوال حاکمیت باطل آشکار می‌شود.

جستارهای وابسته

• امام زمان در خطبه غدیر • امام زمان حجت خداوند • مقام نورانیت امام زمان • امام زمان رشید و استوار • غلبه امام زمان بر مشرکان

منابع

• الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، چاپ نخست، ۱۴۰۳ق.
• بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
• من لا یحضره الفقیه، محمد بن علی ابن‌بابویه، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
• الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
• کمال‌الدین و تمام النعمة، محمد بن علی ابن‌بابویه، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق.
• إقبال الأعمال، علی بن موسی ابن‌طاووس، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ نخست، ۱۴۱۶ق.