امام زمان رشید و استوار
امام زمان، رشید و استوار در خطبه غدیر به فرازی از سخنان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره امام مهدی علیه‌السلام اشاره دارد که آن حضرت را با دو وصفِ پیوسته «الرشید» و «السدید» معرفی می‌کند. متن فراز چنین است:
أَلا إِنَّهُ الرَّشیدُ السَّدیدُ.
ترجمه: «آگاه باشید که او راه‌یافته و درست‌کردار و استوار است.»[۱]
این تعبیر کوتاه در میان مجموعه‌ای از اوصاف امام مهدی علیه‌السلام آمده است. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله پس از معرفی آن حضرت به‌عنوان خاتم امامان و قائم مهدی، از غلبه او بر دین، دادخواهی از ستمگران، یاری دین خدا، برخورداری از علم و آگاهی و خبر دادن از پروردگار سخن می‌گوید و سپس می‌فرماید: «او رشید و سدید است.»[۲] بنابراین، این دو وصف را باید در پیوند با جایگاه هدایتگری و رهبری آن حضرت فهمید، نه صرفاً به معنای شجاعت یا نیروی جسمانی.
متن فراز در خطبه غدیر
بخش مربوط به امام مهدی علیه‌السلام در نقل مشهور خطبه غدیر چنین ادامه می‌یابد:
أَلا إِنَّ خاتَمَ الأَئِمَّةِ مِنَّا القائِمَ المَهدِیَّ؛ أَلا إِنَّهُ الظّاهِرُ عَلَى الدِّینِ؛ أَلا إِنَّهُ المُنتَقِمُ مِنَ الظّالِمینَ؛ ... أَلا إِنَّهُ خِیرَةُ اللَّهِ وَمُختارُهُ؛ أَلا إِنَّهُ وارِثُ کُلِّ عِلمٍ وَالمُحیطُ بِهِ؛ أَلا إِنَّهُ المُخبِرُ عَن رَبِّهِ عَزَّوَجَلَّ وَالمُنَبِّهُ بِأَمرِ إیمانِهِ؛ أَلا إِنَّهُ الرَّشیدُ السَّدیدُ؛ أَلا إِنَّهُ المُفَوَّضُ إِلَیهِ.
ترجمه: «آگاه باشید که خاتم امامان از ما، قائم مهدی است؛ آگاه باشید که او چیره‌کننده دین است؛ آگاه باشید که او انتقام‌گیرنده از ستمگران است؛ ... آگاه باشید که او برگزیده و منتخب خداست؛ آگاه باشید که او وارث هر دانشی و احاطه‌دار بر آن است؛ آگاه باشید که او از پروردگارش خبر می‌دهد و مردم را به امر ایمان او آگاه می‌سازد؛ آگاه باشید که او رشید و سدید است؛ آگاه باشید که کار به او سپرده شده است.»[۳]
جایگاه عبارت در این سیاق نشان می‌دهد «رشید» و «سدید» جمع‌بندی دو بُعد مکمل در رهبری امام‌اند: نخست، شناخت راه حق و حرکت بر اساس هدایت الهی؛ دوم، استواری و اصابت به صواب در گفتار، داوری و عمل.
معنای «رشید»
«رشید» از ریشه «رشد» است. در لغت، «رُشد»، «رَشَد» و «رَشاد» در برابر «غَیّ» و گمراهی قرار می‌گیرند و بر یافتن راه درست، تشخیص مصلحت و رسیدن به صواب دلالت دارند. ابن فارس اصل این ریشه را «استقامت راه» دانسته است و ابن‌منظور نیز «راشد» و «رشید» را برای کسی به کار می‌برد که وجه درست کار و راه را یافته باشد.[۴][۵]
ازاین‌رو، ترجمه «رشید» به «رشید و شجاع» یا تفسیر آن به «صاحب مقام رشادت» دقیق نیست. «رشادت» در فارسی امروز غالباً معنای دلاوری می‌دهد، اما «الرشید» در این فراز پیش از هر چیز ناظر به راه‌یافتگی، درست‌اندیشی و تشخیص راه صواب است. شجاعت امام مهدی علیه‌السلام را می‌توان از دیگر اوصاف و گزارش‌های روایی بررسی کرد، ولی این معنا مستقیماً از واژه «رشید» به دست نمی‌آید.
قرآن کریم واژه «رشد» را برای راه درست و هدایت‌یافتگی به کار برده است. جوانان اصحاب کهف از خدا خواستند:
رَبَّنَا آتِنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً وَهَيِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا؛ پروردگارا، از جانب خود رحمتی به ما عطا کن و در کارمان راهِ درست و سامان‌یافته‌ای برای ما فراهم ساز.
(کهف:۱۰)
همچنین جنیان مؤمن درباره قرآن گفتند:
يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ وَلَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنَا أَحَدًا؛ این قرآن به راه درست هدایت می‌کند؛ پس به آن ایمان آوردیم و هرگز کسی را شریک پروردگارمان قرار نمی‌دهیم.(جن:۲)
بر این اساس، وصف «الرشید» درباره امام مهدی علیه‌السلام بیانگر آن است که او راه حق را به هدایت الهی می‌شناسد، از غیّ و خطا دور است و رهبری‌اش مردم را به مقصد صحیح می‌رساند. این معنا با وصف «هادی» برای امام سازگار است، اما با آن یکسان نیست: «رشید» بر برخورداری خود امام از رشد و صواب دلالت می‌کند و «هادی» بر راهنمایی دیگران.
معنای «سدید»
«سدید» از ریشه «سدد» و به معنای درست، استوار، راست و موافق صواب است. در کاربرد لغوی، «سداد» به اصابت به هدف و قرار گرفتن کار در مسیر درست گفته می‌شود؛ همان‌گونه که «تسدید تیر» به نشانه‌گیری آن به‌سوی هدف اشاره دارد. بنابراین، «سدید» تنها به معنای محکم و سازش‌ناپذیر نیست؛ دقت، درستی، اعتدال و دوری از انحراف نیز در آن نهفته است.[۶]
کاربرد روشن قرآنی این واژه در فرمان به گفتار درست دیده می‌شود:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا کنید و سخنی درست و استوار بگویید.(احزاب:۷۰)
«قول سدید» سخنی است که با حق و صواب سازگار و از کژی و باطل دور باشد. در وصف امام نیز «سدید» را می‌توان به درست‌گفتاری، درست‌داوری و استواری در عمل تفسیر کرد. چنین برداشتی از معنای لغوی واژه فراتر نمی‌رود و با سیاق خطبه ــ که از علم، خبر دادن از پروردگار و سپرده شدن امر به امام سخن می‌گوید ــ هماهنگ است.
پیوند «رشید» و «سدید»
قرار گرفتن این دو صفت در کنار یکدیگر معنادار است. «رشید» بیشتر به مبدأ تصمیم و جهت حرکت اشاره دارد: امام، راه درست را می‌شناسد و خود بر آن است. «سدید» بیشتر ناظر به ظهور این شناخت در سخن و عمل است: تصمیم و اقدام او مستقیم، استوار و موافق صواب است. در نتیجه، عبارت «الرشید السدید» تصویری فشرده از رهبری الهی ارائه می‌کند؛ رهبری‌ای که هم در تشخیص راه به خطا نمی‌رود و هم در پیمودن و اجرای آن دچار کژی و تزلزل نمی‌شود.
| واژه | معنای محوری | دلالت در فراز خطبه |
|---|---|---|
| رشید | راه‌یافته، درست‌اندیش و برخوردار از رشد | شناخت راه حق و جهت‌دهی بر اساس هدایت الهی |
| سدید | درست، استوار و موافق صواب | استواری و درستی در گفتار، داوری و عمل |
این ترکیب همچنین با معیار قرآنی شایستگیِ پیروی تناسب دارد:
أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ؛ آیا کسی که به‌سوی حق هدایت می‌کند سزاوارتر است که پیروی شود، یا کسی که راه نمی‌یابد مگر آنکه هدایتش کنند؟ شما را چه شده است؛ چگونه داوری می‌کنید؟(یونس:۳۵)
آیه، هدایت به حق را ملاک برتری برای پیروی قرار می‌دهد. در خطبه غدیر نیز معرفی امام مهدی علیه‌السلام با وصف «رشید» نشان می‌دهد رهبر موعود خود از هدایت برخوردار است و وصف «سدید» بر درستی و استواریِ رهبری او تأکید می‌کند.
دلالت کلامی فراز
این فراز چند نکته را درباره جایگاه امام مهدی علیه‌السلام بیان می‌کند:
- هدایت‌یافتگی امام: امام پیش از آنکه راهنمای دیگران باشد، خود بر راه حق و صواب است.
- هماهنگی علم و عمل: قرار گرفتن «الرشید السدید» پس از وصف وراثت علم و احاطه بر آن، نشان می‌دهد علم امام در تصمیم و عمل درست ظهور می‌یابد.
- صلاحیت برای رهبری: کسی که راه را درست می‌شناسد و در اجرای حق استوار است، شایستگی هدایت جامعه را دارد.
- پرهیز از تفسیر تک‌بعدی: «سدید» را نباید فقط به قاطعیت نظامی یا تشکیل حکومت محدود کرد؛ دامنه آن گفتار، داوری، تدبیر و عمل درست را نیز دربر می‌گیرد.
نتیجه
عبارت أَلا إِنَّهُ الرَّشیدُ السَّدیدُ دو ویژگی به‌هم‌پیوسته امام مهدی علیه‌السلام را بیان می‌کند: «رشید» بودن، یعنی برخورداری از رشد، راه‌یافتگی و تشخیص صواب؛ و «سدید» بودن، یعنی درستی و استواری در سخن، رأی و عمل. بر این پایه، ترجمه «او راه‌یافته و درست‌کردار و استوار است» از ترجمه‌هایی که «رشید» را صرفاً به شجاعت و «سدید» را فقط به قاطعیت سیاسی تفسیر می‌کنند، به معنای لغوی و سیاق خطبه نزدیک‌تر است.
جستارهای وابسته
- امام زمان در خطبه غدیر • خبر دادن از آیات خدا • تفویض امور مردم به امام زمان • امام زمان برگزیده خداوند • یاری‌کننده دین خدا
پانویس
منابع
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، چاپ نخست، ۱۴۰۳ق.
- بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- معجم مقاییس اللغة، احمد بن فارس، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، بیروت، دار الفکر، ۱۳۹۹ق.
- لسان العرب، محمد بن مکرم ابن‌منظور، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.