خبر دادن از آیات خدا
امام زمان، خبر‌دهنده از پروردگار در خطبه غدیر ناظر به عبارت أَلَا إِنَّهُ الْمُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَالْمُنَبِّهُ بِأَمْرِ إِيمَانِهِ در بخش مهدوی خطبه غدیر است. بر پایه نقل الاحتجاج، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در شمار اوصاف امام مهدی علیه‌السلام، او را «خبر‌دهنده از پروردگار خویش» و «آگاه‌کننده به امر ایمان او» معرفی می‌کند.
این فراز بر نقش امام مهدی در بیان معارف، فرمان‌ها و حجت‌های الهی دلالت دارد؛ اما از عبارت الْمُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ به‌تنهایی نمی‌توان دریافت «وحی تشریعی» یا شریعتی تازه را نتیجه گرفت. در اعتقاد اسلامی، نبوت با پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله پایان یافته است. امام، نگهبان و تبیین‌کننده دین خاتم و برخوردار از علم موروثی، الهام و تحدیث الهی است، نه پیامبری پس از رسول خدا.
عنوان پیشین این مدخل، «خبر دادن از آیات خدا»، بر یکی از نسخه‌های متفاوت عبارت تکیه داشت. چون نسخه مشهور الاحتجاج «المنبّه بأمر إيمانه» و برخی نقل‌ها «المشيّد لأمر آياته» آورده‌اند، عنوان «خبر‌دهنده از پروردگار در خطبه غدیر» به متن مشترک‌تر و استوارتر فراز نزدیک‌تر است.
متن فراز در خطبه غدیر
در الاحتجاج، عبارت مورد بحث در ادامه وصف علمی امام مهدی علیه‌السلام چنین آمده است:
أَلَا إِنَّهُ خِيرَةُ اللَّهِ وَمُخْتَارُهُ، أَلَا إِنَّهُ وَارِثُ كُلِّ عِلْمٍ وَالْمُحِيطُ بِهِ، أَلَا إِنَّهُ الْمُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَالْمُنَبِّهُ بِأَمْرِ إِيمَانِهِ، أَلَا إِنَّهُ الرَّشِيدُ السَّدِيدُ، أَلَا إِنَّهُ الْمُفَوَّضُ إِلَيْهِ.[۱]
ترجمه: «آگاه باشید که او برگزیده خداوند و منتخب اوست؛ آگاه باشید که او وارث هر دانشی و احاطه‌کننده بر آن است؛ آگاه باشید که او از پروردگار خویش خبر می‌دهد و به امر ایمان او آگاهی می‌بخشد؛ آگاه باشید که او راه‌یافته و استوار است؛ آگاه باشید که [امور الهی] به او واگذار شده است.»
پیوند این عبارت با جمله پیشین اهمیت دارد: امامی که «وارث هر علم» است، از پروردگار خود خبر می‌دهد. بنابراین خبررسانی او بر پایه میراث نبوت، علم امامت و هدایت الهی است؛ نه حدس شخصی، تجربه عادی یا ادعای بی‌دلیل.
معنای «خبر‌دهنده از پروردگار»
تعبیر الْمُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ به‌صورت لفظی یعنی «کسی که از پروردگار خود خبر می‌دهد». حرف «عن» منشأ و موضوع خبر را مشخص می‌کند. این خبر دادن می‌تواند شامل بیان توحید، صفات و افعال خداوند، تفسیر کتاب الهی، تبیین احکام باقی‌مانده شریعت و اعلام فرمان و حجت خدا برای مردم باشد.
فعل «خبر دادن» در این عبارت، لزوماً کیفیت دریافت خبر را تعیین نمی‌کند. ممکن است امام مطلبی را از میراث علمی پیامبر و امامان پیشین بیان کند یا به اذن خدا از راه الهام و تحدیث از حقیقتی آگاه شود. ازاین‌رو، برابرگرفتن مستقیم الْمُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ با «دریافت وحی رسالی» از نظر دلالت لفظی درست نیست.
عبارت الْمُنَبِّهُ بِأَمْرِ إِيمَانِهِ نیز به معنای کسی است که مردم را به امر ایمان و مقتضیات آن متوجه و آگاه می‌کند. «تنبیه» در اینجا به معنای بیدارکردن، متوجه‌ساختن و هشدار دادن است، نه تنبیه به معنای کیفر. در نتیجه، مجموعه جمله امام مهدی را بیانگر پیام الهی و بیدارکننده ایمان معرفی می‌کند.
اختلاف نسخه‌ها
در نقل‌های موجود خطبه، بخش نخست عبارت، یعنی الْمُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ، ثبات بیشتری دارد؛ اما ادامه آن با اختلاف نقل شده است:
- در الاحتجاج آمده است: وَالْمُنَبِّهُ بِأَمْرِ إِيمَانِهِ؛ «و آگاه‌کننده به امر ایمان او».[۲]
- در نسخه الیقین عبارت به صورت کوتاه‌تر أَلَا إِنَّهُ الْمُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ السَّدِيدُ آمده و بخش «المنبه...» در آن دیده نمی‌شود.[۳]
- در برخی بازنویسی‌های متأخر خطبه آمده است: وَالْمُشَيِّدُ لِأَمْرِ آيَاتِهِ؛ «و استوارکننده و برافرازنده امر آیات او».[۴]
- در بعضی نقل‌های دیگر، صورت وَالْمُسْنِدُ لِأَمْرِ آبَائِهِ؛ «و استناددهنده/برپادارنده امر پدرانش» ثبت شده است.[۵]
این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که عنوان «خبر دادن از آیات خدا» تنها با یکی از صورت‌های متأخر متن سازگار است و نباید بدون اشاره به اختلاف نسخه‌ها، متن قطعی خطبه شمرده شود. در عین حال، همه این صورت‌ها بر نقش امام در بیان و استوارساختن هدایت الهی دلالت دارند.
آیا مقصود، وحی پیامبرانه است؟
خیر. در منابع امامیه میان «نبوت و وحی تشریعی» از یک سو و «الهام، تحدیث و افهام الهی» از سوی دیگر تفاوت گذاشته شده است. وحی تشریعی، دریافت پیام الهی برای آوردن یا ابلاغ شریعت در مقام پیامبری است و با پیامبر خاتم صلی‌الله‌علیه‌وآله پایان یافته است. امام، شریعت تازه‌ای نمی‌آورد و چیزی بر قرآن و دین پیامبر نمی‌افزاید.
خود قرآن واژه «وحی» را در معنایی گسترده‌تر از وحی رسالی نیز به کار برده است. درباره مادر حضرت موسی علیه‌السلام می‌فرماید:
وَأَوْحَيْنَا إِلَىٰ أُمِّ مُوسَىٰ أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ؛ و به مادر موسی الهام کردیم که او را شیر بده و چون بر او بیمناک شدی، او را در دریا بیفکن و مترس و اندوهگین مباش؛ ما او را به تو بازمی‌گردانیم و از پیامبران قرارش می‌دهیم
(قصص:۷)
درباره حواریان حضرت عیسی علیه‌السلام نیز آمده است:
وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ؛ و هنگامی که به حواریان الهام کردم که به من و فرستاده‌ام ایمان آورید، گفتند ایمان آوردیم و گواه باش که ما تسلیم هستیم(مائده:۱۱۱)
این دو کاربرد نشان می‌دهند که هر تعبیر از الهام یا القای الهی، مساوی نبوت نیست. بااین‌حال، بهتر است درباره امامان از اصطلاح‌های روایی «محدَّث»، «مفهَّم» و «الهام» استفاده شود تا با وحی تشریعی اشتباه نشود.
راه‌های آگاهی امام در روایات
امام موسی کاظم علیه‌السلام درباره سرچشمه‌های علم امام می‌فرماید:
مَبْلَغُ عِلْمِنَا عَلَى ثَلَاثَةِ وُجُوهٍ: مَاضٍ وَغَابِرٍ وَحَادِثٍ؛ فَأَمَّا الْمَاضِي فَمُفَسَّرٌ، وَأَمَّا الْغَابِرُ فَمَزْبُورٌ، وَأَمَّا الْحَادِثُ فَقَذْفٌ فِي الْقُلُوبِ وَنَقْرٌ فِي الْأَسْمَاعِ، وَهُوَ أَفْضَلُ عِلْمِنَا، وَلَا نَبِيَّ بَعْدَ نَبِيِّنَا.[۶]
ترجمه: «دامنه دانش ما بر سه گونه است: گذشته، آینده و پدیدشونده. گذشته برای ما تفسیر شده، آینده نوشته شده و پدیدشونده، افکندن در دل‌ها و القا در گوش‌هاست؛ و این برترین دانش ماست، و پس از پیامبر ما پیامبری نیست.»
پایان روایت، مرز میان آگاهی ویژه امام و نبوت را صریح می‌کند. امام از الهام قلبی و القای فرشته بهره‌مند می‌شود، اما پیامبر نیست و شریعت تازه‌ای دریافت نمی‌کند.
در روایت دیگری، امام کاظم علیه‌السلام توضیح می‌دهد:
أَمَّا النَّكْتُ فِي الْقُلُوبِ فَإِلْهَامٌ، وَأَمَّا النَّقْرُ فِي الْأَسْمَاعِ فَأَمْرُ الْمَلَكِ.[۷]
ترجمه: «اما افکندن در دل‌ها، الهام است و القا در گوش‌ها، فرمان و سخن فرشته است.» این روایت به‌جای تعبیر کلی و مبهم «وحی عام»، دو اصطلاح روشن‌تر «الهام» و «سخن فرشته» را به کار می‌برد.
محدث بودن امامان
در الکافی بابی با عنوان «امامان محدَّث و مفهَّم‌اند» آمده است. امام کاظم علیه‌السلام می‌فرماید:
الْأَئِمَّةُ عُلَمَاءُ صَادِقُونَ مُفَهَّمُونَ مُحَدَّثُونَ.[۸]
ترجمه: «امامان، عالمانی راستگو، فهمانده‌شده و محدَّث‌اند.» «محدَّث» در این کاربرد به کسی گفته می‌شود که فرشته با او سخن می‌گوید یا حقیقتی به او القا می‌شود، بدون آنکه پیامبر باشد. در همان باب آمده است:
إِنَّهُ يَسْمَعُ الصَّوْتَ وَلَا يَرَى الشَّخْصَ... إِنَّهُ يُعْطَى السَّكِينَةَ وَالْوَقَارَ حَتَّى يَعْلَمَ أَنَّهُ كَلَامُ مَلَكٍ.[۹]
ترجمه: «او صدا را می‌شنود، ولی شخص را نمی‌بیند... به او آرامش و وقار عطا می‌شود تا بداند که آن، سخن فرشته است.» همچنین هنگامی که درباره محدَّث‌بودن امیرالمؤمنین علیه‌السلام پرسیده شد آیا این به معنای پیامبربودن اوست، امام باقر علیه‌السلام آن را رد کرد و محدَّث را در شمار بندگان برگزیده غیرپیامبر قرار داد.[۱۰]
ازاین‌رو، نسبت‌دادن «تحدیث» به امام مهدی علیه‌السلام با ختم نبوت تعارض ندارد؛ زیرا تحدیث، مقام پیامبری و دریافت شریعت جدید نیست.
نقش امام مهدی در بیان امر الهی
تعبیر «خبر‌دهنده از پروردگار» را می‌توان ناظر به چند وظیفه امام مهدی دانست:
- بیان معارف توحیدی: امام، خداوند را بر پایه معرفت صحیح معرفی و برداشت‌های تحریف‌شده را اصلاح می‌کند.
- تبیین قرآن و شریعت: او میراث علمی پیامبر و امامان را آشکار می‌سازد و حقایق فراموش‌شده یا تحریف‌شده دین را توضیح می‌دهد.
- اعلام حجت و فرمان خدا: امام مردم را از تکلیف الهی و مقتضیات ایمان آگاه می‌کند.
- هشدار و بیدارسازی: تعبیر «المنبه» بر بیرون‌آوردن مردم از غفلت و متوجه‌کردن آنان به حقیقت ایمان دلالت دارد.
- استوارساختن نشانه‌های الهی: بر پایه نسخه «المشيد لأمر آياته»، امام نشانه‌ها و حجت‌های خدا را آشکار و امر آنها را استوار می‌کند.
این وظایف همگی در چارچوب دین پیامبر خاتم انجام می‌شوند. امام مهدی مبلّغ شریعتی تازه نیست، بلکه احیاگر، مفسر و مجری کامل اسلام است.
جمع‌بندی
فراز أَلَا إِنَّهُ الْمُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ عَزَّ وَجَلَّ امام مهدی علیه‌السلام را بیانگر معارف و فرمان‌های پروردگار معرفی می‌کند. ادامه این عبارت در نسخه‌های خطبه متفاوت است: الاحتجاج «المنبه بأمر إيمانه» و برخی نقل‌های متأخر «المشيد لأمر آياته» آورده‌اند.
خبر دادن امام از خدا به معنای نبوت یا دریافت شریعتی تازه نیست. روایات، امامان را وارثان علم پیامبر، الهام‌شده، مفهَّم و محدَّث می‌دانند و هم‌زمان به‌صراحت تأکید می‌کنند که پس از پیامبر اسلام، پیامبری نیست. امام مهدی در چارچوب قرآن و سنت پیامبر، دین الهی را تبیین، حجت‌های خدا را آشکار و جامعه را به حقیقت ایمان متوجه می‌سازد.
جستارهای وابسته
امام مهدی در خطبه غدیر • امام زمان میراث دار امامان • امام زمان رشید و استوار • علم امام زمان • محدث • ختم نبوت
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف، دارالنعمان، ۱۳۸۶ق.
- الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- الیقین باختصاص مولانا علی بإمرة المؤمنین، علی بن موسی ابن‌طاووس، تحقیق محمدباقر انصاری، قم، مؤسسه دارالکتاب، ۱۴۱۳ق.
- العدد القویة لدفع المخاوف الیومیة، علی بن یوسف حلی، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۸ق.
- بیعة الغدیر، محمدباقر انصاری، قم، انتشارات دلیل ما.