امام زمان میراث دار امامان
امام زمان، وارث همه دانش‌ها در خطبه غدیر ناظر به فراز أَلَا إِنَّهُ وَارِثُ كُلِّ عِلْمٍ وَالْمُحِيطُ بِهِ در بخش مهدوی خطبه غدیر است. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در این عبارت، امام مهدی علیه‌السلام را «وارث هر دانشی و احاطه‌کننده بر آن» معرفی می‌کند. این وصف، در منظومه روایی شیعه، بیانگر انتقال میراث علمی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله و امامان پیشین به آخرین امام است؛ علمی که برای تبیین دین، هدایت مردم، تشخیص حق از باطل و اقامه عدالت به آن نیاز دارد.
مراد از وراثت در اینجا ارث مالی نیست، بلکه دریافت و استمرار میراث معرفتی و هدایتی حجت‌های الهی است. بااین‌حال، این تعبیر نباید به استقلال علمی امام یا همانندی علم او با علم نامحدود و ذاتی خداوند تفسیر شود. علم امام در اندیشه شیعه، علمی عطایی و وابسته به تعلیم و اذن الهی است.
متن فراز در خطبه غدیر
در روایت خطبه غدیر در الاحتجاج، این عبارت در میان چند وصف پیوسته امام مهدی علیه‌السلام آمده است:
أَلَا إِنَّهُ يَسِمُ كُلَّ ذِي فَضْلٍ بِفَضْلِهِ وَكُلَّ ذِي جَهْلٍ بِجَهْلِهِ، أَلَا إِنَّهُ خِيرَةُ اللَّهِ وَمُخْتَارُهُ، أَلَا إِنَّهُ وَارِثُ كُلِّ عِلْمٍ وَالْمُحِيطُ بِهِ، أَلَا إِنَّهُ الْمُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَالْمُنَبِّهُ بِأَمْرِ إِيمَانِهِ، أَلَا إِنَّهُ الرَّشِيدُ السَّدِيدُ، أَلَا إِنَّهُ الْمُفَوَّضُ إِلَيْهِ.[۱]
ترجمه: «آگاه باشید که او هر صاحب فضیلتی را با فضیلتش و هر نادانی را با نادانی‌اش مشخص می‌کند؛ آگاه باشید که او برگزیده خداوند و منتخب اوست؛ آگاه باشید که او وارث هر دانشی و احاطه‌کننده بر آن است؛ آگاه باشید که او از پروردگار خویش خبر می‌دهد و به فرمان ایمان او آگاهی می‌بخشد؛ آگاه باشید که او راه‌یافته و استوار است؛ آگاه باشید که [امور الهی] به او واگذار شده است.»
قرارگرفتن «وارث هر علم» پس از «برگزیده خداوند» و پیش از «خبر دادن از پروردگار» نشان می‌دهد که علم امام مهدی در این فراز، با منصب الهی و وظیفه هدایت او پیوند دارد. این علم صرفاً انباشتی از اطلاعات نیست، بلکه معرفتی است که امام بر پایه آن، حقایق دین را بیان می‌کند و مردم را در مسیر حق راهبری می‌نماید.
معنای «وارث هر علم»
«وارث» در زبان عربی به کسی گفته می‌شود که چیزی از دیگری به او انتقال می‌یابد. متعلق این انتقال می‌تواند مال یا امری معنوی مانند دانش، حکمت و جایگاه هدایت باشد. در عبارت خطبه، مفعول «وارث» آشکارا «هر علم» است؛ بنابراین مراد، وراثت علمی است.
ضمیر «ـه» در الْمُحِيطُ بِهِ به «علم» بازمی‌گردد و بر تسلط و احاطه امام بر میراث علمی دریافت‌شده دلالت می‌کند. ترجمه دقیق فراز چنین است: «آگاه باشید که او وارث هر دانشی و احاطه‌کننده بر آن است.» تعبیر «وارث» همچنین نشان می‌دهد که دانش امام مهدی در امتداد زنجیره علم پیامبر و امامان پیش از او قرار دارد، نه اینکه دانشی گسسته از میراث نبوت و امامت باشد.
مقصود از «هر علم» را باید در سیاق مقام امامت فهمید. فراز، بر جامعیت علم امام نسبت به دانش‌های سپرده‌شده به حجت‌های الهی و آنچه برای هدایت و انجام مأموریت امامت لازم است دلالت دارد. از خود این جمله نمی‌توان بدون دلیل جداگانه نتیجه گرفت که امام بالفعل به تمام جزئیات همه دانش‌های تجربی بشر در هر زمان مشغول است یا علم او از هر جهت با علم خداوند یکسان است.
انتقال علم پیامبر به امیرالمؤمنین
خطبه غدیر پیش از معرفی امام مهدی، امیرالمؤمنین علیه‌السلام را نگهدارنده علم پیامبر معرفی می‌کند:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، هَذَا عَلِيٌّ أَخِي وَوَصِيِّي وَوَاعِي عِلْمِي وَخَلِيفَتِي عَلَى أُمَّتِي وَعَلَى تَفْسِيرِ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ.[۲]
ترجمه: «ای مردم، این علی، برادر و وصی من، نگاهبان دانش من و جانشین من بر امتم و بر تفسیر کتاب خداوند عزوجل است.»
در فرازی دیگر از همان خطبه آمده است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، مَا مِنْ عِلْمٍ إِلَّا وَقَدْ أَحْصَاهُ اللَّهُ فِيَّ، وَكُلُّ عِلْمٍ عُلِّمْتُ فَقَدْ أَحْصَيْتُهُ فِي إِمَامِ الْمُتَّقِينَ، وَمَا مِنْ عِلْمٍ إِلَّا عَلَّمْتُهُ عَلِيّاً، وَهُوَ الْإِمَامُ الْمُبِينُ.[۳]
ترجمه: «ای مردم، هیچ دانشی نیست مگر آنکه خداوند آن را در من گرد آورده است؛ و هر دانشی که به من آموخته شده، آن را در امام پرهیزگاران گرد آورده‌ام؛ و هیچ دانشی نیست مگر آنکه آن را به علی آموخته‌ام، و او امام مبین است.»
این دو عبارت، مبدأ انتقال علم در سلسله امامت را روشن می‌کنند: خداوند به پیامبر می‌آموزد، پیامبر دانش مأموریت الهی خود را به امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌سپارد و این میراث در میان امامان ادامه می‌یابد تا به امام مهدی علیه‌السلام می‌رسد.
وراثت علم در میان امامان
در الکافی بابی با عنوان «امامان وارثان علم‌اند و برخی از آنان علم را از برخی دیگر به ارث می‌برند» آمده است. امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید:
إِنَّ الْعِلْمَ يُتَوَارَثُ، فَلَا يَمُوتُ عَالِمٌ إِلَّا تَرَكَ مَنْ يَعْلَمُ مِثْلَ عِلْمِهِ أَوْ مَا شَاءَ اللَّهُ.[۴]
ترجمه: «همانا دانش به ارث می‌رسد؛ پس هیچ عالمی از دنیا نمی‌رود، مگر آنکه کسی را بر جای می‌گذارد که همانند دانش او ـ یا آنچه خدا بخواهد ـ می‌داند.»
در روایت بعد، امام صادق علیه‌السلام استمرار علم از حضرت آدم علیه‌السلام را چنین بیان می‌کند:
إِنَّ الْعِلْمَ الَّذِي نَزَلَ مَعَ آدَمَ عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمْ يُرْفَعْ، وَمَا مَاتَ عَالِمٌ إِلَّا وَقَدْ وَرَّثَ عِلْمَهُ، إِنَّ الْأَرْضَ لَا تَبْقَى بِغَيْرِ عَالِمٍ.[۵]
ترجمه: «دانشی که با آدم علیه‌السلام فرود آمد، برداشته نشد و هیچ عالمی از دنیا نرفت مگر آنکه دانش خود را به میراث گذاشت؛ همانا زمین بدون عالم باقی نمی‌ماند.»
این روایات، وراثت علم را سازوکاری برای استمرار حجت و هدایت الهی معرفی می‌کنند. امام مهدی علیه‌السلام، به‌عنوان آخرین امام، وارث این زنجیره علمی و نگهدارنده دانش سپرده‌شده به پیامبران، پیامبر اسلام و امامان پیشین است. در همین بخش از الکافی نیز بابی مستقل به ارث‌بردن دانش پیامبر و پیامبران و اوصیای گذشته توسط امامان اختصاص یافته است.[۶]
علم عطایی، نه علم ذاتی
یکی از نکات ضروری در تفسیر این فراز، تفکیک علم امام از علم خداوند است. علم خداوند ذاتی، نامحدود و مستقل است؛ اما علم پیامبران و امامان، هر اندازه گسترده باشد، مخلوق، عطایی و وابسته به مشیت الهی است. قرآن می‌فرماید:
وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ؛ و آنان به چیزی از علم او احاطه نمی‌یابند، مگر به آنچه او بخواهد
(بقره:۲۵۵)
همچنین درباره آگاه‌کردن برگزیدگان از غیب آمده است:
عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَىٰ غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنِ ارْتَضَىٰ مِنْ رَسُولٍ؛ او دانای غیب است و هیچ‌کس را بر غیب خود آگاه نمی‌کند، مگر پیامبری را که برگزیده است(جن:۲۶–۲۷)
این آیه اصل امکان آگاه‌ساختن برگزیدگان از امور غیبی را نشان می‌دهد. بر پایه روایات شیعه، امامان دانش مربوط به هدایت را از پیامبر به ارث برده و به اذن خدا از آگاهی‌های لازم برخوردار می‌شوند.
امام صادق علیه‌السلام نیز وابستگی این علم به تعلیم خداوند را آشکار ساخته است:
إِذَا أَرَادَ الْإِمَامُ أَنْ يَعْلَمَ شَيْئاً أَعْلَمَهُ اللَّهُ ذَلِكَ.[۷]
ترجمه: «هرگاه امام بخواهد چیزی را بداند، خداوند او را از آن آگاه می‌سازد.» بنابراین، عبارت «احاطه‌کننده بر علم» در خطبه، هرگز به معنای هم‌رتبه‌بودن امام با علم الهی یا استقلال او از خداوند نیست.
آیا علم لدنی همان علم حضوری است؟
در متن پیشین مدخل، «علم لدنی» بدون توضیح، مساوی «علم حضوری» دانسته و سپس ادعا شده بود که علم حضوری «از سنخ علم خداوند» است. این بیان از نظر کلامی و فلسفی دقیق نیست. «علم لدنی» در کاربرد دینی، دانشی است که به تعلیم ویژه الهی حاصل می‌شود؛ اما «علم حضوری» اصطلاحی معرفت‌شناختی برای علمی است که در آن، خود معلوم نزد عالم حاضر است، نه صورت ذهنی آن.
ممکن است برخی آگاهی‌های امام از نوع علم حضوری تحلیل شوند، ولی عبارت وَارِثُ كُلِّ عِلْمٍ به‌تنهایی نوع فلسفی همه علوم امام را تعیین نمی‌کند. افزون بر این، هیچ علم مخلوقی «هم‌سنخ» یا هم‌مرتبه با علم ذاتی خداوند نیست. تعبیر دقیق‌تر آن است که علم امام، موهوب از جانب خدا و متناسب با مقام حجت الهی است.
قلمرو وراثت علمی امام مهدی
بر پایه مجموعه فراز خطبه و روایات وراثت علم، قلمرو این میراث را می‌توان در چند محور بیان کرد:
- علم قرآن و تفسیر آن: خطبه، امیرالمؤمنین علیه‌السلام را نگهدارنده علم پیامبر و مفسر کتاب خدا معرفی می‌کند و این علم در سلسله امامان استمرار می‌یابد.
- معارف و احکام دین: امام برای تبیین حلال و حرام، پاسخ‌گویی به نیازهای دینی و جلوگیری از تحریف، به میراث کامل معرفتی پیامبر دسترسی دارد.
- دانش پیامبران و اوصیای گذشته: روایات، امامان را وارث علم پیامبر اسلام و پیامبران و اوصیای پیشین معرفی کرده‌اند.
- شناخت لازم برای داوری عادلانه: در حکومت مهدوی، تشخیص حق، شناخت موضوعات و صدور حکم عادلانه، به علمی متناسب با مأموریت جهانی امام نیاز دارد.
- آگاهی‌های عطایی و به‌هنگام: هرجا انجام وظیفه امامت به دانشی نیاز داشته باشد، خداوند حجت خود را از آن آگاه می‌سازد.
وراثت علمی را نباید با انتقال صرف کتاب‌ها یا اشیای مادی محدود کرد. در برخی روایات، وجود کتاب‌های آسمانی و آثار پیامبران نزد امامان نیز مطرح شده است، اما محور عبارت خطبه، خود «علم» و احاطه امام بر آن است، نه صرف نگهداری آثار مادی.
نسبت علم امام با عدالت مهدوی
اجرای عدالت گسترده بدون شناخت درست حق، اشخاص و موقعیت‌ها ممکن نیست. در توالی اوصاف مهدوی خطبه، امام ابتدا افراد را بر پایه فضل و جهلشان بازمی‌شناسد، سپس «برگزیده خدا» و «وارث هر علم» معرفی می‌شود. این ترتیب، پیوند معرفت و عدالت را نشان می‌دهد: داوری درست و قراردادن هرکس در جایگاه شایسته، به شناختی فراتر از گمان، تبلیغات و ظواهر فریبنده نیاز دارد.
بااین‌حال، نباید از عبارت «وارث هر علم» به‌تنهایی جزئیات شیوه قضایی یا اداری حکومت مهدوی را استخراج کرد. این جمله، اصل جامعیت و استمرار علم امامت را بیان می‌کند و تفصیل سازوکار حکومت باید از روایات اختصاصی آن موضوع بررسی شود.
جمع‌بندی
فراز أَلَا إِنَّهُ وَارِثُ كُلِّ عِلْمٍ وَالْمُحِيطُ بِهِ در خطبه غدیر، امام مهدی علیه‌السلام را وارث میراث علمی نبوت و امامت معرفی می‌کند. خطبه، انتقال علم را از خداوند به پیامبر و از پیامبر به امیرالمؤمنین علیه‌السلام بیان کرده و روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام نیز استمرار این میراث در میان امامان را توضیح داده‌اند. بنابراین امام مهدی، به‌عنوان آخرین حجت، دانش لازم برای هدایت، تبیین دین و اقامه عدالت را در اختیار دارد. این علم، گسترده و متناسب با مقام امامت، اما عطایی و وابسته به اراده خداوند است و با علم ذاتی و نامحدود الهی یکسان شمرده نمی‌شود.
جستارهای وابسته
امام مهدی در خطبه غدیر • علم امام زمان • امام زمان برگزیده خداوند • نشان گرفتن افراد به علم و جهل توسط امام زمان • خبر دادن از آیات خدا • امام مبین
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، نجف، دارالنعمان، ۱۳۸۶ق.
- الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.