نشان گرفتن افراد به علم و جهل توسط امام زمان
نشان گرفتن افراد به علم و جهل توسط امام زمان عنوانی برای فراز أَلَا إِنَّهُ يَسِمُ كُلَّ ذِي فَضْلٍ بِفَضْلِهِ وَكُلَّ ذِي جَهْلٍ بِجَهْلِهِ در خطبه غدیر است. ترجمه دقیق‌تر آن چنین است: «آگاه باشید که او هر صاحب فضیلتی را به فضیلتش و هر نادانی را به نادانی‌اش مشخص و شناخته می‌سازد.» واژه «يَسِمُ» از ریشه «وَسْم» به‌معنای نشانه‌گذاری و متمایزکردن است. این تعبیر از شناخت دقیق امام مهدی علیه السلام نسبت به جایگاه حقیقی انسان‌ها و آشکارشدن مراتب آنان در حکومت مهدوی حکایت دارد.
عنوان صفحه از دو جهت نیازمند توضیح است: نخست آنکه «نشان‌گرفتن» در فارسی امروز ممکن است به معنای هدف‌گرفتن فهمیده شود، درحالی‌که مقصود عبارت عربی «مشخص‌کردن، متمایزساختن و شناساندن» است. دوم آنکه خطبه از تقابل «فضل و جهل» سخن می‌گوید، نه «علم و جهل». علم یکی از مصادیق فضل است، اما «فضل» معنایی گسترده‌تر دارد و شایستگی‌های علمی، اخلاقی، ایمانی و عملی را دربرمی‌گیرد.
متن فراز خطبه
در نقل کتاب الاحتجاج، پیامبر صلی الله علیه وآله در ادامه معرفی امام مهدی علیه السلام فرمود:
أَلَا إِنَّ خَاتَمَ الْأَئِمَّةِ مِنَّا الْقَائِمَ الْمَهْدِيَّ، أَلَا إِنَّهُ الظَّاهِرُ عَلَى الدِّينِ، أَلَا إِنَّهُ الْمُنْتَقِمُ مِنَ الظَّالِمِينَ، أَلَا إِنَّهُ فَاتِحُ الْحُصُونِ وَهَادِمُهَا، أَلَا إِنَّهُ قَاتِلُ كُلِّ قَبِيلَةٍ مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ، أَلَا إِنَّهُ الْمُدْرِكُ بِكُلِّ ثَأْرٍ لِأَوْلِيَاءِ اللهِ، أَلَا إِنَّهُ النَّاصِرُ لِدِينِ اللهِ، أَلَا إِنَّهُ الْغَرَّافُ فِي بَحْرٍ عَمِيقٍ، أَلَا إِنَّهُ يَسِمُ كُلَّ ذِي فَضْلٍ بِفَضْلِهِ وَكُلَّ ذِي جَهْلٍ بِجَهْلِهِ، أَلَا إِنَّهُ خِيَرَةُ اللهِ وَمُخْتَارُهُ، أَلَا إِنَّهُ وَارِثُ كُلِّ عِلْمٍ وَالْمُحِيطُ بِهِ.[۱]
ترجمه: «آگاه باشید که آخرین امام از ما، قائم مهدی است؛ آگاه باشید که او بر دین چیره می‌شود؛ آگاه باشید که او از ستمگران انتقام می‌گیرد؛ آگاه باشید که او گشاینده و ویران‌کننده دژهاست؛ آگاه باشید که او با هر گروهی از اهل شرک پیکار می‌کند؛ آگاه باشید که او همه دادخواهی‌های اولیای خدا را به سرانجام می‌رساند؛ آگاه باشید که او یاور دین خداست؛ آگاه باشید که او بسیار برگیرنده در دریایی ژرف است؛ آگاه باشید که هر صاحب فضیلتی را به فضیلتش و هر نادانی را به نادانی‌اش مشخص می‌سازد؛ آگاه باشید که او برگزیده و انتخاب‌شده خداست؛ آگاه باشید که او وارث همه دانش‌ها و احاطه‌یافته بر آنهاست.»
قرارگرفتن این جمله میان وصف «برگیرنده از دریایی ژرف» و «وارث همه علوم» نشان می‌دهد که تشخیص جایگاه انسان‌ها با علم و بصیرت گسترده امام پیوند دارد. امام بر اساس ظاهر فریبنده، شهرت، ثروت یا جایگاه اجتماعی داوری نمی‌کند؛ بلکه مرتبه حقیقی اشخاص را می‌شناسد و هرکس را متناسب با آن معرفی و ارزیابی می‌کند.
معناشناسی «يَسِمُ»
«يَسِمُ» فعل مضارع از «وَسَمَ ـ يَسِمُ» است. «وَسْم» در اصل به معنای گذاشتن نشانه‌ای آشکار بر چیزی است تا از دیگر چیزها شناخته و متمایز شود. در کاربردهای گسترده‌تر، «وَسَمَهُ بكذا» یعنی او را با صفتی مشخص، توصیف یا متمایز کرد.[۲]
در نتیجه، «يَسِمُ كُلَّ ذِي فَضْلٍ بِفَضْلِهِ» لزوماً به معنای ایجاد علامتی جسمانی بر افراد نیست. معنای متناسب با سیاق آن است که امام، صاحبان فضیلت را با فضیلت واقعی آنان می‌شناسد و می‌شناساند و جاهلان را نیز بر اساس حقیقت جهلشان مشخص می‌کند. در این حکومت، ارزش‌های ساختگی جای فضیلت حقیقی و ادعاهای ظاهری جای دانش و شایستگی را نمی‌گیرد.
شرح چاپی الاحتجاج نیز «يَسِمُ الشيءَ» را چنین توضیح داده است: «برای آن نشانه‌ای قرار می‌دهد که با آن شناخته شود.» این توضیح، محور فراز را «شناخت‌پذیرکردن و تمایزبخشیدن» می‌داند، نه صرف نام‌گذاری اشخاص.
آیا «اسم» از «وسم» گرفته شده است؟
متن پیشین مدخل، اشتقاق واژه «اسم» از «وسم» را قطعی دانسته بود؛ اما این مسئله میان نحویان اختلافی است. نحویان کوفه «اسم» را برگرفته از «وسم» به معنای علامت می‌دانستند؛ زیرا نام، نشانه‌ای برای شناخت مسمّاست. در مقابل، نحویان بصره آن را مشتق از «سُموّ» به معنای بلندی می‌دانستند و برای دیدگاه خود به صورت‌های صرفیِ «اسم» استناد می‌کردند.[۳]
بنابراین، می‌توان از شباهت معناییِ «اسم» و «نشانه» سخن گفت و دیدگاه نحویان کوفه را گزارش کرد، اما درست نیست اشتقاق «اسم» از «وسم» به‌عنوان یک حقیقت قطعی ارائه شود. افزون بر این، فهم فراز خطبه به حل این اختلاف اشتقاقی وابسته نیست؛ زیرا معنای «وَسَمَ ـ يَسِمُ» در نشانه‌گذاری و متمایزکردن روشن است.
تفاوت «فضل» با «علم»
«ذُو فَضْل» یعنی کسی که برخوردار از فضیلت، برتری و شایستگی واقعی است. دانش می‌تواند یکی از مصادیق فضل باشد، اما فضل به دانش محدود نمی‌شود. ایمان، تقوا، عدالت، اخلاص، توانایی، سابقه خدمت و دیگر کمالات انسانی نیز می‌توانند در گستره آن قرار گیرند. بنابراین، تبدیل «فضل» به «علم» در عنوان و تفسیر، بخشی از معنای فراز را از بین می‌برد.
در سوی دیگر، «ذُو جَهْل» تنها کسی نیست که اطلاعات کمی دارد. جهل در ادبیات دینی گاه در برابر عقل، بصیرت و رفتار حکیمانه قرار می‌گیرد و می‌تواند نادانی، سبک‌سری و انتخاب برخلاف حقیقت را دربرگیرد. ازاین‌رو، تقابل «فضل و جهل» گسترده‌تر از مقایسه تحصیلات یا محفوظات افراد است.
قرآن درباره تفاوت آگاهان و ناآگاهان می‌فرماید:
قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ؛ بگو آیا کسانی که می‌دانند و کسانی که نمی‌دانند برابرند؟ تنها خردمندان پند می‌گیرند
(زمر:۹)
این آیه، علم را یکی از معیارهای تفاوت انسان‌ها معرفی می‌کند؛ بااین‌حال، معیار نهایی کرامت نزد خدا به تقوا وابسته است:
إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ؛ گرامی‌ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست؛ همانا خدا دانا و آگاه است(حجرات:۱۳)
در نتیجه، «فضل» را باید مجموعه شایستگی‌های حقیقی در نسبت با معیارهای الهی دانست، نه شهرت، قدرت، ثروت یا عنوان‌های اجتماعی.
شناخت صالح و طالح
در روایتی از امام صادق علیه السلام، شناخت اشخاص در عصر ظهور با تعبیر «صالح یا طالح» بیان شده است:
إِذَا قَامَ الْقَائِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمْ يَقُمْ بَيْنَ يَدَيْهِ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِ الرَّحْمَنِ إِلَّا عَرَفَهُ صَالِحٌ هُوَ أَمْ طَالِحٌ؛ لِأَنَّ فِيهِ آيَةً لِلْمُتَوَسِّمِينَ، وَهِيَ بِسَبِيلٍ مُقِيمٍ.[۴]
ترجمه: «هنگامی که قائم علیه السلام قیام کند، هیچ‌کس از آفریدگان خدای رحمان در برابر او نمی‌ایستد مگر آنکه حضرت می‌شناسد او صالح است یا ناصالح؛ زیرا در او نشانه‌ای برای اهل فراست و نشانه‌شناسی است و آن بر راهی پایدار قرار دارد.»
این روایت به آیه إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ؛ در این [ماجرا] برای اهل فراست و نشانه‌شناسی نشانه‌هایی است(حجر:۷۵) اشاره دارد. «توسّم» با ریشه «وسم» ارتباط دارد و به دریافت حقیقت از نشانه‌ها گفته می‌شود. این مضمون با فراز خطبه هماهنگ است: امام مهدی علیه السلام با بصیرتی الهی، ظاهر‌سازی و ادعا را از حقیقتِ صلاح، فضل و جهل جدا می‌کند.
این شناخت به معنای داوری خودسرانه نیست؛ بلکه در منطق روایت، علمی عطاشده از سوی خدا و متناسب با مقام حجت الهی است. از همین رو نمی‌توان آن را مجوزی برای اشخاص عادی دانست که بر اساس گمان، دیگران را صالح، جاهل یا فاسد معرفی کنند.
ارتباط فراز با عدالت مهدوی
یکی از زمینه‌های ظلم اجتماعی، برهم‌خوردن معیارهای ارزش‌گذاری است: افراد ناشایسته صاحب منزلت و اختیار می‌شوند و صاحبان فضیلت کنار گذاشته می‌شوند. شناخت درست مراتب اشخاص می‌تواند مقدمه قرارگرفتن مسئولیت‌ها، حقوق و جایگاه‌ها در موضع مناسب باشد. از این جهت، فراز با عدالت مهدوی ارتباط پیدا می‌کند.
بااین‌حال، عبارت خطبه به‌صراحت درباره «رتبه‌بندی اداری»، «نام‌گذاری افراد» یا شیوه انتصاب کارگزاران سخن نمی‌گوید. این موارد را می‌توان از آثار احتمالیِ شناخت دقیق و حکومت عادلانه دانست، نه ترجمه مستقیم جمله. مضمون قطعی فراز این است که فضل و جهل اشخاص در نگاه امام پوشیده و جابه‌جا نمی‌ماند.
در جامعه مهدوی، این شناخت چند نتیجه دارد:
- آشکارشدن ارزش‌های حقیقی: فضیلت‌های واقعی از عنوان‌ها و اعتبارهای ساختگی جدا می‌شوند.
- شناخت شایستگی اشخاص: جایگاه انسان‌ها بر پایه حقیقت توانایی و کردار آنان ارزیابی می‌شود.
- جلوگیری از فریب ظواهر: ادعای علم، دینداری یا خدمت جای حقیقت آن را نمی‌گیرد.
- زمینه‌سازی عدالت: شناخت درست افراد، واگذاری عادلانه مسئولیت‌ها و احقاق حقوق را ممکن می‌سازد.
- بی‌اعتباری تبعیض‌های ناروا: نسب، ثروت و قدرت سیاسی به‌خودی‌خود معیار فضیلت نخواهد بود.
نسبت با علم امام
جمله مورد بحث پس از وصف الْغَرَّافُ فِي بَحْرٍ عَمِيقٍ و پیش از عبارت وَارِثُ كُلِّ عِلْمٍ وَالْمُحِيطُ بِهِ قرار گرفته است. این چینش، میان تشخیص مراتب انسان‌ها و علم گسترده امام ارتباط برقرار می‌کند. امام می‌تواند هر صاحب فضیلتی را به فضیلتش بشناسد؛ زیرا شناخت او محدود به گزارش‌های ناقص، تبلیغات یا ظاهر افراد نیست.
درعین‌حال، خطبه «فضل» را با «علم» یکی نکرده است. علم امام ابزار شناختِ فضل و جهل دیگران است، اما موضوع داوری می‌تواند همه شایستگی‌ها و کاستی‌های مؤثر در حیات فردی و اجتماعی را شامل شود. ازاین‌رو، عنوان دقیق‌تر برای مضمون صفحه «شناساندن افراد بر پایه فضل و جهل توسط امام زمان» است.
جمع‌بندی
فراز أَلَا إِنَّهُ يَسِمُ كُلَّ ذِي فَضْلٍ بِفَضْلِهِ وَكُلَّ ذِي جَهْلٍ بِجَهْلِهِ از شناخت و متمایزساختن انسان‌ها بر اساس حقیقتِ فضل و جهل آنان سخن می‌گوید. «يَسِمُ» به معنای نشانه‌گذاری و مشخص‌کردن است و نباید آن را «هدف‌گرفتن» ترجمه کرد. «فضل» نیز مفهومی گسترده‌تر از علم دارد و مجموعه شایستگی‌های حقیقی را شامل می‌شود. این شناختِ مبتنی بر علم الهی، ارزش‌های واقعی را آشکار می‌کند و زمینه قرارگرفتن افراد و مسئولیت‌ها در جایگاه مناسب را فراهم می‌سازد؛ اما جزئیاتی مانند نام‌گذاری رسمی یا رتبه‌بندی اداری، مستقیماً در لفظ خطبه نیامده است.
جستارهای وابسته
امام زمان دریاری بیکران • امام زمان برگزیده خداوند • امام زمان در خطبه غدیر • علم امام مهدی علیه السلام • عدالت مهدوی
پانویس
منابع
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، مشهد، نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- لسان العرب، محمد بن مکرم ابن منظور، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق.
- الإنصاف في مسائل الخلاف بين النحويين البصريين والكوفيين، عبدالرحمن بن محمد انباری، بیروت، المکتبة العصریة، ۱۴۲۴ق.
- کمال‌الدین و تمام النعمة، محمد بن علی بن بابویه، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، ۱۳۹۵ق.