امام زمان دریاری بیکران
امام زمان دریاری بیکران عنوانی تفسیری برای عبارت أَلَا إِنَّهُ الْغَرَّافُ فِي بَحْرٍ عَمِيقٍ در خطبه غدیر است. پیامبر صلی الله علیه وآله در بخش معرفی امام مهدی علیه السلام، آن حضرت را «غَرّاف در دریایی ژرف» وصف کرده است. «غَرّاف» صیغه مبالغه و به‌معنای کسی است که بسیار و پی‌درپی از آب برمی‌گیرد. این تصویر، گستردگی بهره امام مهدی علیه السلام از سرچشمه‌ای عمیق و پایان‌ناپذیر را نشان می‌دهد. با توجه به اوصاف پس از این فراز ــ مانند شناخت مراتب اشخاص، برگزیدگی الهی، وراثت همه علوم و احاطه علمی ــ «دریای ژرف» را می‌توان کنایه از علم، حکمت، دین و هدایت الهی دانست. عدالت نیز از آثار این علم و هدایت است، اما محدودکردن «بحر عمیق» به عدالت، دلیل صریحی در خود عبارت ندارد.
عنوان کنونی صفحه، «امام زمان دریاری بیکران»، تعبیری ادبی اما مبهم است. برگردان روشن‌ترِ عبارت عربی چنین است: «آگاه باشید که او بسیار برگیرنده از دریایی ژرف است.»
متن فراز خطبه
در نقل کتاب الاحتجاج، پیامبر صلی الله علیه وآله در ادامه معرفی امام مهدی علیه السلام فرمود:
أَلَا إِنَّ خَاتَمَ الْأَئِمَّةِ مِنَّا الْقَائِمَ الْمَهْدِيَّ، أَلَا إِنَّهُ الظَّاهِرُ عَلَى الدِّينِ، أَلَا إِنَّهُ الْمُنْتَقِمُ مِنَ الظَّالِمِينَ، أَلَا إِنَّهُ فَاتِحُ الْحُصُونِ وَهَادِمُهَا، أَلَا إِنَّهُ قَاتِلُ كُلِّ قَبِيلَةٍ مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ، أَلَا إِنَّهُ الْمُدْرِكُ بِكُلِّ ثَأْرٍ لِأَوْلِيَاءِ اللهِ، أَلَا إِنَّهُ النَّاصِرُ لِدِينِ اللهِ، أَلَا إِنَّهُ الْغَرَّافُ فِي بَحْرٍ عَمِيقٍ، أَلَا إِنَّهُ يَسِمُ كُلَّ ذِي فَضْلٍ بِفَضْلِهِ وَكُلَّ ذِي جَهْلٍ بِجَهْلِهِ، أَلَا إِنَّهُ خِيَرَةُ اللهِ وَمُخْتَارُهُ، أَلَا إِنَّهُ وَارِثُ كُلِّ عِلْمٍ وَالْمُحِيطُ بِهِ.[۱]
ترجمه: «آگاه باشید که آخرین امام از ما، قائم مهدی است؛ آگاه باشید که او بر دین چیره می‌شود؛ آگاه باشید که او از ستمگران انتقام می‌گیرد؛ آگاه باشید که او گشاینده و ویران‌کننده دژهاست؛ آگاه باشید که او با هر گروهی از اهل شرک پیکار می‌کند؛ آگاه باشید که او همه دادخواهی‌های اولیای خدا را به سرانجام می‌رساند؛ آگاه باشید که او یاور دین خداست؛ آگاه باشید که او بسیار برگیرنده از دریایی ژرف است؛ آگاه باشید که هر صاحب فضیلتی را به فضیلتش و هر نادانی را به نادانی‌اش نشان می‌زند؛ آگاه باشید که او برگزیده و انتخاب‌شده خداست؛ آگاه باشید که او وارث همه دانش‌ها و احاطه‌یافته بر آنهاست.»
اختلاف ضبط «فی» و «مِن»
عبارت در چاپ الاحتجاج به‌صورت الْغَرَّافُ فِي بَحْرٍ عَمِيقٍ آمده است: «بسیار برگیرنده در دریایی ژرف». در شماری از منابع دیگر، از جمله روضة الواعظین، حرف جرّ «مِن» ثبت شده است: الْغَرَّافُ مِنْ بَحْرٍ عَمِيقٍ؛ یعنی «بسیار برگیرنده از دریایی ژرف».[۲]
ضبط «مِن» از نظر پیوند فعل با مبدأِ برداشت، معنای عبارت را آشکارتر می‌کند؛ زیرا در عربی گفته می‌شود انسان «از آب» برمی‌گیرد. ضبط «فی» نیز می‌تواند حضور و فعالیت در گستره یک دریای ژرف را تصویر کند. بنابراین، اختلاف این دو ضبط جهت کلی معنا را تغییر نمی‌دهد: امام مهدی علیه السلام به سرچشمه‌ای ژرف و گسترده دسترسی دارد و به‌فراوانی از آن بهره می‌گیرد.
در برخی گزارش‌های متأخر، ضبط‌های دیگری نیز برای این کلمه نقل شده است؛ اما «الغَرّاف» در منابع مشهور خطبه و بافت جمله، ضبط شناخته‌شده‌تر و از نظر معنایی سازگارتر است. در متن دانشنامه‌ای بهتر است ضبط الاحتجاج در متن اصلی حفظ و اختلاف نسخه در توضیح جداگانه گزارش شود.
معناشناسی «غَرّاف»
«غَرَفَ الماءَ» در زبان عربی به‌معنای برداشتن آب با دست یا وسیله‌ای مانند ملاقه است. «غَرّاف» بر وزن «فَعّال»، صیغه مبالغه از همین ریشه و به‌معنای «بسیار بردارنده» یا «فراوان برگیرنده» است. این کلمه با فتح حرف «غ» و تشدید حرف «ر» خوانده می‌شود: «غَرّاف»؛ بنابراین، توضیح متن پیشین که از «تشدید یاء» سخن می‌گفت، نادرست بود.[۳]
قرآن نیز فعل «اغترف» را در داستان سپاه طالوت به معنای برداشتن آب با دست به‌کار برده است:
إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ؛ مگر کسی که با دست خود تنها کفی از آب بردارد
(بقره:۲۴۹)
این آیه تفسیر فراز مهدوی نیست، اما کاربرد قرآنیِ ریشه «غرف» را نشان می‌دهد. بر اساس این کاربرد، تصویر عبارت خطبه چنین است: دریایی عمیق وجود دارد و امام مهدی علیه السلام به‌گونه‌ای گسترده از آن برمی‌گیرد. صیغه مبالغه نیز بر فراوانی و استمرار این بهره‌گیری دلالت دارد.
مقصود از «دریای ژرف»
خودِ عبارت، نام و ماهیت «بحر عمیق» را به‌صراحت تعیین نکرده است. ازاین‌رو، هر توضیحی درباره آن باید به‌عنوان تفسیر و بر اساس قرائن ارائه شود، نه به‌عنوان معنایی که مستقیماً در لفظ آمده است. مهم‌ترین قرینه، جایگاه این جمله در میان اوصاف امام مهدی علیه السلام است. بلافاصله پس از آن، پیامبر صلی الله علیه وآله از شناخت دقیقِ مراتب فضل و جهل، برگزیدگی امام، وراثت همه علوم و احاطه علمی او سخن می‌گوید. این پیوستگی، تفسیر «دریای علم، معرفت، حکمت و دین الهی» را تقویت می‌کند.
در این تصویر، «دریا» نشان‌دهنده فراخی و پایان‌ناپذیری و «عمق» نشان‌دهنده دسترس‌ناپذیریِ لایه‌های آن برای انسان‌های عادی است. امامِ برگزیده خدا به اذن الهی از این ذخیره معرفتی بهره می‌گیرد و آن را در هدایت، داوری و اداره جامعه به کار می‌بندد. قرآن نیز در تصویری مستقل، گستردگی کلمات و دانش الهی را با دریا بیان می‌کند:
قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا؛ بگو اگر دریا برای نگارش کلمات پروردگارم مرکّب شود، پیش از آنکه کلمات پروردگارم پایان پذیرد، دریا پایان می‌یابد؛ هرچند همانند آن را به کمک بیاوریم(کهف:۱۰۹)
این آیه نیز تفسیر مستقیم فراز خطبه نیست، اما نشان می‌دهد که تمثیل دریا برای بیان گستردگیِ بی‌پایان علم و کلمات الهی، در زبان قرآن سابقه دارد.
علم و حکمت امام مهدی
وصف الْغَرَّافُ فِي بَحْرٍ عَمِيقٍ هنگامی روشن‌تر می‌شود که در کنار عبارت بعدیِ خطبه خوانده شود: وَارِثُ كُلِّ عِلْمٍ وَالْمُحِيطُ بِهِ؛ «وارث همه دانش‌ها و احاطه‌یافته بر آنها». وراثت علم به پیوند معرفتی امام مهدی علیه السلام با پیامبر صلی الله علیه وآله و امامان پیشین اشاره دارد. احاطه بر این میراث، امکان تبیین صحیح دین، تشخیص حق از باطل و داوری عادلانه را فراهم می‌کند.
در روایتی از امام صادق علیه السلام، گسترش دانش در عصر ظهور با تصویری عددی بیان شده است:
الْعِلْمُ سَبْعَةٌ وَعِشْرُونَ حَرْفًا، فَجَمِيعُ مَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ حَرْفَانِ، فَلَمْ يَعْرِفِ النَّاسُ حَتَّى الْيَوْمِ غَيْرَ الْحَرْفَيْنِ، فَإِذَا قَامَ الْقَائِمُ عَلَيْهِ السَّلَامُ أَخْرَجَ الْخَمْسَةَ وَالْعِشْرِينَ حَرْفًا فَبَثَّهَا فِي النَّاسِ، وَضَمَّ إِلَيْهَا الْحَرْفَيْنِ حَتَّى يَبُثَّهَا سَبْعَةً وَعِشْرِينَ حَرْفًا.[۴]
ترجمه: «دانش بیست‌وهفت حرف است. همه آنچه پیامبران آورده‌اند دو حرف بوده و مردم تا امروز جز آن دو حرف را نشناخته‌اند. هنگامی که قائم علیه السلام قیام کند، بیست‌وپنج حرف دیگر را آشکار می‌سازد و در میان مردم می‌گستراند و آن دو حرف را نیز به آنها می‌پیوندد تا همه بیست‌وهفت حرف را منتشر کند.»
مقصود روایت، ارزش‌گذاری کمّیِ دقیق برای دستاورد همه پیامبران نیست؛ بلکه با زبان تمثیل از گسترش بی‌سابقه معرفت در دوران قائم علیه السلام سخن می‌گوید. این مضمون با تصویر «برداشت فراوان از دریایی ژرف» تناسب دارد: امام تنها برخوردار از معرفت نیست، بلکه آن را در جامعه منتشر می‌کند.
نسبت علم و عدالت
تفسیر پیشینِ مدخل، «بحر عمیق» را به‌طور قطعی «دریای عدالت الهی» دانسته بود. عدالت با مجموعه اوصاف مهدوی سازگار و یکی از نتایج اصلی حکومت امام است، اما عبارت الْغَرَّافُ فِي بَحْرٍ عَمِيقٍ به‌تنهایی چنین انحصاری را ثابت نمی‌کند. قرائن نزدیکِ جمله بیش از همه بر علم، حکمت و تشخیص دلالت دارند.
بااین‌حال، علم امام از عدالت او جدا نیست. اجرای عدالت کامل نیازمند شناخت حقیقتِ اشخاص و اعمال، تشخیص حقوق، آگاهی از مصالح و تطبیق درست احکام است. ازاین‌رو، می‌توان عدالت را یکی از میوه‌های بهره‌گیری امام از دریای علم و حکمت الهی دانست؛ نه لزوماً تمام معنای «بحر عمیق».
تعبیر «دریای ژرف» همچنین نباید به این معنا فهمیده شود که امام مستقل از خداوند دارای علم نامحدود است. در الهیات شیعه، علم امام عطا و تعلیم الهی است و امام به اذن خدا از آن بهره می‌گیرد. ژرفا و گستردگیِ این علم، وابستگی آن به سرچشمه الهی را نفی نمی‌کند.
پیام‌های فراز
از این فراز و سیاق آن می‌توان چند نکته را به دست آورد:
- گستردگی علم امام: صیغه مبالغه «غَرّاف» بر بهره فراوان و مستمر از سرچشمه معرفت دلالت دارد.
- عمق سرچشمه معرفت: «بحر عمیق» نشان می‌دهد که حقایق مورد نیاز هدایت و حکومت، سطحی و محدود نیستند.
- پیوند علم و هدایت: این دانش برای تبیین دین، تشخیص مراتب انسان‌ها و هدایت جامعه به کار می‌رود.
- پیوند علم و عدالت: داوری و عدالت مهدوی بر معرفت صحیح و حکمت الهی استوار است.
- گسترش عمومی دانش: بر پایه روایت امام صادق علیه السلام، امام مهدی علیه السلام بخش‌های ناشناخته علم را در میان مردم منتشر می‌کند.
جمع‌بندی
فراز أَلَا إِنَّهُ الْغَرَّافُ فِي بَحْرٍ عَمِيقٍ امام مهدی علیه السلام را «بسیار برگیرنده در دریایی ژرف» معرفی می‌کند. «غَرّاف» با تشدید «ر» صیغه مبالغه از «غرف» و به‌معنای فراوان برداشتن آب است. در برخی منابع «مِنْ بَحْرٍ عَمِيقٍ» نقل شده که معنای «برگرفتن از دریای ژرف» را صریح‌تر می‌رساند. خودِ عبارت، ماهیت دریا را تعیین نکرده است؛ اما سیاق خطبه و اوصافِ وراثت و احاطه علمی، تفسیر آن به دریای علم، حکمت، دین و هدایت الهی را تقویت می‌کند. عدالت مهدوی از آثار این علم گسترده است، ولی نباید بدون دلیل، همه معنای فراز را به عدالت منحصر کرد.
جستارهای وابسته
یاری کننده دین خدا • نشان گرفتن افراد به علم و جهل توسط امام زمان • امام زمان در خطبه غدیر • علم امام مهدی علیه السلام • عدالت مهدوی
پانویس
منابع
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، مشهد، نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، محمد بن حسن فتال نیشابوری، قم، انتشارات رضی، ۱۳۷۵ش.
- لسان العرب، محمد بن مکرم ابن منظور، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق.
- مختصر بصائر الدرجات، حسن بن سلیمان حلی، نجف، مطبعة الحیدریة، ۱۳۷۰ق.