یاری کننده دین خدا
یاری‌کننده دین خدا ترجمه فرازی از خطبه غدیر است که پیامبر صلی الله علیه وآله در آن، امام مهدی علیه السلام را النَّاصِرُ لِدِينِ اللهِ معرفی می‌کند. مقصود از یاری خدا، برطرف‌کردن نیاز از ذات الهی نیست؛ زیرا خداوند بی‌نیاز مطلق است. «نصرت خدا» در زبان قرآن به‌معنای یاری‌کردن دین، پیامبران، حجت‌ها و آرمان‌های الهی است. این وصف درباره همه پیامبران، امامان و مؤمنان راستین صدق می‌کند، اما در عصر ظهور به دست امام مهدی علیه السلام به کامل‌ترین صورت تحقق می‌یابد؛ زیرا دین الهی در گستره جهانی آشکار می‌شود، ساختارهای ظلم و بدعت از میان می‌روند و جامعه بر پایه بندگی خدا و عدالت سامان می‌یابد.
متن فراز خطبه
در نقل کتاب الاحتجاج، پیامبر صلی الله علیه وآله در ضمن معرفی امام مهدی علیه السلام فرمود:
أَلَا إِنَّ خَاتَمَ الْأَئِمَّةِ مِنَّا الْقَائِمَ الْمَهْدِيَّ، أَلَا إِنَّهُ الظَّاهِرُ عَلَى الدِّينِ، أَلَا إِنَّهُ الْمُنْتَقِمُ مِنَ الظَّالِمِينَ، أَلَا إِنَّهُ فَاتِحُ الْحُصُونِ وَهَادِمُهَا، أَلَا إِنَّهُ قَاتِلُ كُلِّ قَبِيلَةٍ مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ، أَلَا إِنَّهُ الْمُدْرِكُ بِكُلِّ ثَأْرٍ لِأَوْلِيَاءِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ، أَلَا إِنَّهُ النَّاصِرُ لِدِينِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ.[۱]
ترجمه: «آگاه باشید که آخرین امام از ما، قائم مهدی است؛ آگاه باشید که او بر دین چیره می‌شود؛ آگاه باشید که او از ستمگران انتقام می‌گیرد؛ آگاه باشید که او گشاینده و ویران‌کننده دژهاست؛ آگاه باشید که او با هر گروهی از اهل شرک پیکار می‌کند؛ آگاه باشید که او همه دادخواهی‌های اولیای خداوند عزوجل را به سرانجام می‌رساند؛ آگاه باشید که او یاری‌کننده دین خداوند عزوجل است.»
قرارگرفتنِ «یاری‌کننده دین خدا» پس از اوصافی مانند غلبه بر جبهه شرک، دادخواهی اولیای خدا و مقابله با ستمگران نشان می‌دهد که نصرت دین تنها تبلیغ زبانی نیست؛ بلکه برطرف‌کردن موانع حاکمیت حق و فراهم‌ساختن زمینه اجرای هدایت الهی را نیز دربرمی‌گیرد.
معنای یاری دین خدا
خداوند به یاری آفریدگان نیاز ندارد. یاری خدا در قرآن، تعبیری تشویقی برای حمایت از دین، پیامبر، حجت الهی و ارزش‌هایی است که خدا به آنها فرمان داده است. قرآن می‌فرماید:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اگر خدا را یاری کنید، شما را یاری می‌کند و گام‌هایتان را استوار می‌سازد
(محمد:۷)
در این آیه، «یاری خدا» به معنای دفاع از آیین او و عمل برای تحقق فرمان‌های اوست. پاسخ این نصرت نیز امداد الهی و استواری قدم‌های مؤمنان است. قرآن همین حقیقت را با بیانی دیگر چنین گزارش می‌کند:
وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ؛ خداوند قطعاً کسی را که او را یاری کند یاری خواهد کرد؛ زیرا خدا نیرومند و شکست‌ناپذیر است(حج:۴۰)
بنابراین، تعبیر «ناصر دین خدا» به این معنا نیست که اصل دین الهی ناقص یا خداوند ناتوان است. دین از جهت منشأ و محتوا الهی و کامل است، اما شناساندن، پاسداری و اجرای اجتماعی آن به انتخاب و کوشش انسان‌ها وابسته است. پیامبران و امامان راهنمای این حرکت‌اند و مؤمنان با ایمان، عمل صالح، دعوت به حق و ایستادگی در برابر تحریف، دین خدا را یاری می‌کنند.
امام مهدی؛ مصداق کامل ناصر دین
همه حجت‌های الهی یاور دین خدا بوده‌اند، اما اختصاص این وصف به امام مهدی علیه السلام در خطبه غدیر ناظر به مرتبه کامل و نتیجه جهانیِ نصرت اوست. کوشش پیامبران و امامان در طول تاریخ با مخالفت قدرت‌های ستمگر روبه‌رو شد و بسیاری از اهداف اجتماعی آنان به‌طور کامل تحقق نیافت. در عصر ظهور، این مسیر تاریخی به نتیجه می‌رسد و دین حق از حاشیه و محدودیت بیرون می‌آید.
امیرالمؤمنین علیه السلام در روایتی خطاب به امام حسین علیه السلام، نهمین فرزند او را قائم به حق، آشکارکننده دین و گسترش‌دهنده عدالت معرفی کرده است:
التَّاسِعُ مِنْ وُلْدِكَ يَا حُسَيْنُ هُوَ الْقَائِمُ بِالْحَقِّ، الْمُظْهِرُ لِلدِّينِ، وَالْبَاسِطُ لِلْعَدْلِ.[۲]
ترجمه: «ای حسین، نهمین فرزند از نسل تو همان قائم به حق، آشکارکننده دین و گسترش‌دهنده عدالت است.»
«الْمُظْهِرُ لِلدِّينِ» در این روایت به معنای آشکارکننده و چیره‌سازنده دین است. پیوند آن با «گسترش عدالت» نشان می‌دهد که نصرت دین در حکومت مهدوی با عدالت اجتماعی، احقاق حقوق و برچیدن ساختارهای ستم همراه است؛ نه اینکه تنها به گسترش ظاهری نام دین محدود شود.
ظهور جهانی دین حق
قرآن درباره رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله می‌فرماید:
هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ؛ او کسی است که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همه آیین‌ها چیره گرداند، هرچند مشرکان ناخشنود باشند(توبه:۳۳)
بر اساس نگاه مهدوی، تحقق فراگیرِ این وعده در عصر ظهور رخ می‌دهد. مقصود از «ظهور دین» فقط پیروزی نظامی نیست؛ بلکه آشکارشدن حقانیت دین، برطرف‌شدن موانع هدایت، استقرار نظام عادلانه و فراهم‌شدن امکان بندگی آگاهانه خدا در سراسر زمین است. ازاین‌رو، غلبه دین با دعوت، تعلیم و اصلاح فکری و اخلاقی جامعه همراه است.
تعبیر «عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ» از برتری و ظهور دین حق سخن می‌گوید، اما به‌تنهایی جزئیات چگونگی رفتار با افراد و گروه‌ها را بیان نمی‌کند. این جزئیات باید از مجموعه آیات و سیره حجت‌های الهی فهمیده شود. در نتیجه، نمی‌توان از این آیه اجبار همه انسان‌ها به ایمان قلبی را نتیجه گرفت؛ زیرا ایمان حقیقی با شناخت و انتخاب تحقق می‌یابد.
ویژگی‌های جامعه یاری‌شده الهی
قرآن پس از وعده یاری کسانی که خدا را یاری می‌کنند، ویژگی‌های آنان را چنین برمی‌شمارد:
الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ؛ همان کسانی که اگر در زمین به آنان قدرت دهیم، نماز را برپا می‌دارند، زکات می‌دهند، به کار شایسته فرمان می‌دهند و از کار ناپسند بازمی‌دارند؛ و فرجام کارها از آنِ خداست(حج:۴۱)
در روایتی از امام باقر علیه السلام، این آیه بر آل‌محمد علیهم السلام، امام مهدی علیه السلام و یاران او تطبیق شده است. در این روایت، از قدرت‌یافتن آنان در شرق و غرب زمین، آشکارشدن دین، ازمیان‌رفتن بدعت و باطل، محوشدن آثار ظلم و برپایی امر به معروف و نهی از منکر سخن رفته است:
فَهَذِهِ لِآلِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِمْ إِلَى آخِرِ الْأَئِمَّةِ، وَالْمَهْدِيِّ وَأَصْحَابِهِ؛ يُمَلِّكُهُمُ اللهُ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا، وَيُظْهِرُ بِهِ الدِّينَ، وَيُمِيتُ اللهُ بِهِ وَبِأَصْحَابِهِ الْبِدَعَ وَالْبَاطِلَ، كَمَا أَمَاتَ السُّفَهَاءُ الْحَقَّ، حَتَّى لَا يُرَى أَثَرٌ لِلظُّلْمِ، وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ.[۳]
ترجمه: «این [آیه] درباره آل‌محمد علیهم السلام تا آخرین امام و نیز مهدی و یاران اوست؛ خداوند آنان را بر شرق و غرب زمین حاکم می‌گرداند، دین را به‌وسیله او آشکار می‌سازد و به دست او و یارانش بدعت‌ها و باطل را از میان می‌برد، همان‌گونه که نابخردان حق را از میان بردند؛ تا آنجا که اثری از ظلم دیده نمی‌شود و آنان به معروف فرمان می‌دهند و از منکر بازمی‌دارند.»
این روایت در متن فعلی مدخل به امام حسن عسکری علیه السلام نسبت داده شده بود؛ اما در تفسیر القمی با تعبیر فِي رِوَايَةِ أَبِي الْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ از امام باقر علیه السلام نقل شده است. بنابراین، انتساب آن به امام حسن عسکری علیه السلام مستند نیست و باید اصلاح شود.
ابعاد نصرت دین در عصر ظهور
از مجموعه فراز خطبه، آیات و روایات یادشده می‌توان چند بُعد برای یاری دین خدا در عصر ظهور برشمرد:
- آشکارشدن حقیقت دین: معارف الهی از تحریف‌ها و برداشت‌های باطل جدا و برای انسان‌ها روشن می‌شود.
- استقرار عدالت: نصرت دین با بازگرداندن حقوق، مقابله با ظلم و ایجاد امنیت عادلانه همراه است.
- برپایی عبادت و مسئولیت اجتماعی: نماز، زکات، امر به معروف و نهی از منکر، شاخص‌های جامعه‌ای هستند که قدرت را در خدمت بندگی و صلاح عمومی قرار می‌دهد.
- مبارزه با بدعت و باطل: آموزه‌ها و ساختارهایی که به نام دین در برابر حقیقت دین قرار گرفته‌اند اصلاح یا برچیده می‌شوند.
- گسترش جهانی حاکمیت حق: نصرت امام مهدی علیه السلام محدود به منطقه یا قومی خاص نیست و شرق و غرب زمین را دربرمی‌گیرد.
این ابعاد نشان می‌دهد که نصرت دین در عصر ظهور، برنامه‌ای جامع در حوزه معرفت، معنویت، اخلاق، حقوق و سیاست است. هدف آن صرفاً افزایش شمار پیروان ظاهری نیست، بلکه ساختن جامعه‌ای است که نشانه‌های دین در رفتار فردی و ساختارهای اجتماعی آن آشکار باشد.
نقش یاران امام مهدی
در روایت امام باقر علیه السلام، یاران امام مهدی علیه السلام در کنار آن حضرت یاد شده‌اند و نابودی بدعت و باطل به «او و یارانش» نسبت داده شده است. این تعبیر نشان می‌دهد که تحقق جامعه مهدوی، با هدایت و رهبری امام و کوشش انسان‌های مؤمن و مسئول انجام می‌گیرد. یاری امام، صورت عینی یاری دین خداست.
نصرت دین در دوران انتظار نیز به آمادگی برای همین مسئولیت وابسته است. شناخت حجت خدا، التزام به حق، اصلاح فردی و اجتماعی، دفاع علمی از معارف دین، مبارزه با تحریف و انجام مسئولیت‌های اخلاقی و اجتماعی از مقدمات قرارگرفتن در مسیر یاری آن حضرت است. انتظارِ بدون عمل با مضمون «ناصر دین خدا» سازگار نیست؛ زیرا قرآن نصرت الهی را به ایمانِ مسئولانه و اقدام در راه حق پیوند می‌دهد.
جمع‌بندی
فراز أَلَا إِنَّهُ النَّاصِرُ لِدِينِ اللهِ امام مهدی علیه السلام را تحقق‌بخش کاملِ نصرت دین معرفی می‌کند. یاری دین خدا به معنای رفع نیاز از خداوند نیست، بلکه پاسداری، تبیین و اجرای هدایت الهی در زندگی انسان‌هاست. این نصرت در عصر ظهور با آشکارشدن دین حق، گسترش عدالت، برپایی عبادت، نابودی بدعت و باطل و پایان سلطه ساختارهای ظلم تحقق می‌یابد. یاران امام نیز در این فرایند نقش دارند؛ ازاین‌رو، یاری دین خدا هم وصف امام مهدی علیه السلام و هم وظیفه پیروان آگاه و مسئول اوست.
جستارهای وابسته
منتقم خون اولیای خدا • امام زمان دریاری بیکران • غلبه امام زمان بر مشرکان • امام زمان در خطبه غدیر • یاران امام مهدی علیه السلام
پانویس
منابع
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، مشهد، نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- کمال‌الدین و تمام النعمة، محمد بن علی بن بابویه، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، ۱۳۹۵ق.
- تفسیر القمی، علی بن ابراهیم قمی، تحقیق طیب موسوی جزائری، قم، دارالکتاب، ۱۴۰۴ق.