غلبه امام زمان بر مشرکان
غلبه امام زمان بر مشرکان از اوصافی است که پیامبر صلی الله علیه وآله در بخش معرفی حضرت مهدی علیه السلام در خطبه غدیر بیان کرده است. در نقل مشهور و کهنِ خطبه، از رویارویی حضرت با هر گروهی از اهل شرک سخن گفته شده و در نقلی دیگر، امام مهدی علیه السلام «غالب» و درعین‌حال «هدایت‌کننده» آنان معرفی شده است. مجموعه این تعبیرها از پایان‌یافتن سلطه شرک و برپایی حاکمیت جهانی توحید حکایت دارد؛ نه اینکه دعوت، هدایت و اتمام حجت در سیره آن حضرت جایگاهی نداشته باشد.
متن فراز خطبه
در نقل کتاب الاحتجاج، پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود:
أَلَا إِنَّ خَاتَمَ الْأَئِمَّةِ مِنَّا الْقَائِمَ الْمَهْدِيَّ، أَلَا إِنَّهُ الظَّاهِرُ عَلَى الدِّينِ، أَلَا إِنَّهُ الْمُنْتَقِمُ مِنَ الظَّالِمِينَ، أَلَا إِنَّهُ فَاتِحُ الْحُصُونِ وَهَادِمُهَا، أَلَا إِنَّهُ قَاتِلُ كُلِّ قَبِيلَةٍ مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ، أَلَا إِنَّهُ الْمُدْرِكُ بِكُلِّ ثَأْرٍ لِأَوْلِيَاءِ اللهِ.[۱]
ترجمه: «آگاه باشید که آخرین امام از ما، قائم مهدی است؛ آگاه باشید که او بر همه دین‌ها چیره می‌شود؛ آگاه باشید که او از ستمگران انتقام می‌گیرد؛ آگاه باشید که او گشاینده و ویران‌کننده دژهاست؛ آگاه باشید که او با هر گروهی از اهل شرک پیکار می‌کند؛ آگاه باشید که انتقام خون همه اولیای خدا را می‌گیرد.»
اختلاف نقل فراز
در برخی گزارش‌ها و چاپ‌های متأخر خطبه، این عبارت به‌صورت زیر نقل شده است:
أَلَا إِنَّهُ غَالِبُ كُلِّ قَبِيلَةٍ مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ وَهَادِيهَا.[۲]
ترجمه: «آگاه باشید که او بر هر گروهی از اهل شرک غلبه می‌کند و هدایت‌کننده آنان است.»
نسخه الاحتجاج واژه «قاتِل» را ثبت کرده است، درحالی‌که نقل دوم دو وصف «غالِب» و «هادِي» را در کنار یکدیگر آورده است. ازاین‌رو نباید عبارت نقل دوم بدون اشاره به اختلاف نسخه، به‌عنوان تنها متن قطعی خطبه ارائه شود. هر دو نقل در یک جهت مشترک‌اند: جبهه سازمان‌یافته شرک توان مقابله با حاکمیت مهدوی را از دست می‌دهد و سلطه آن برچیده می‌شود.
نسبت غلبه و هدایت
«غلبه» و «هدایت» دو صفت متناقض نیستند. غلبه ناظر به شکست قدرت‌ها و ساختارهایی است که در برابر حق مقاومت و با آن مبارزه می‌کنند؛ اما هدایت به دعوت انسان‌ها، روشن‌کردن حقیقت و فراهم‌شدن زمینه پذیرش توحید اشاره دارد. بر پایه نقل دوم، حضرت مهدی علیه السلام ضمن برخورد با جبهه متجاوز و مانعِ گسترش حق، راه هدایت را نیز به روی انسان‌ها می‌گشاید.
بنابراین، مقصود از غلبه بر مشرکان را نباید نابودی بدون تفکیک همه انسان‌های غیرمسلمان دانست. محور فراز، پایان حاکمیت و قدرت بازدارنده شرک است. کاربرد تعبیر «هادِيها» نیز ــ بنابر نقلی که آن را آورده است ــ نشان می‌دهد هدف نهایی، گسترش معرفت توحیدی و هدایت جامعه انسانی است.
حاکمیت جهانی توحید
قرآن به مؤمنان صالح وعده داده است که آنان را در زمین جانشین سازد، دین پسندیده‌شان را استوار کند و ناامنی را به امنیت تبدیل نماید؛ به‌گونه‌ای که تنها خدا را بپرستند و چیزی را شریک او قرار ندهند:
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا؛ خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند وعده داده است که آنان را در زمین جانشین گرداند، دین پسندیده‌شان را استوار سازد و ترسشان را به امنیت تبدیل کند؛ مرا بپرستند و چیزی را شریک من نسازند
(نور:۵۵)
محتوای این آیه با نتیجه نهایی قیام مهدوی هماهنگ است: استقرار امنیت، حاکمیت دین الهی و کناررفتن شرک از جایگاه قدرت و فرمانروایی. در نتیجه، نسبت‌دادن این مضمون به آیه ۳۱ سوره رعد نادرست است و نشانی صحیح آن، آیه ۵۵ سوره نور است.
گسترش دعوت توحیدی در سراسر زمین
در روایتی از امام صادق علیه السلام، ذیل آیه وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا؛ هرکه در آسمان‌ها و زمین است، خواه‌وناخواه، تسلیم اوست(آل عمران:۸۳) آمده است که هنگام قیام قائم علیه السلام، سرزمینی باقی نمی‌ماند مگر اینکه در آن ندای شهادت به یگانگی خدا و رسالت پیامبر صلی الله علیه وآله بلند می‌شود.[۳]
این روایت، جهانی‌شدن پیام توحید را بیان می‌کند. بر این اساس، غلبه امام مهدی علیه السلام تنها پیروزی نظامی نیست، بلکه به گسترش آشکار دعوت الهی و ازمیان‌رفتن موانع عمومی شناخت و پرستش خدا می‌انجامد.
وراثت زمین به دست صالحان
قرآن سرانجام زمین را از آنِ بندگان صالح خدا معرفی می‌کند:
وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ؛ در زبور، پس از ذکر، نوشتیم که زمین را بندگان شایسته من به ارث خواهند برد(انبیاء:۱۰۵)
غلبه بر جبهه شرک، مقدمه تحقق چنین وعده‌ای است؛ زیرا تا ساختارهای ستمگر و مانعِ توحید بر جوامع مسلط باشند، حاکمیت فراگیر صالحان تحقق نمی‌یابد. قیام حضرت مهدی علیه السلام این موانع را برمی‌چیند و زمینه فرمانروایی عدالت و بندگی خدا را فراهم می‌سازد.
جمع‌بندی
در نقل الاحتجاج، پیامبر صلی الله علیه وآله از پیکار امام مهدی علیه السلام با گروه‌های اهل شرک خبر داده است؛ در نقل دیگر، آن حضرت غالب و هدایت‌کننده آنان معرفی شده است. این دو گزارش در اصلِ برچیده‌شدن قدرت شرک و گسترش حاکمیت توحیدی مشترک‌اند. غلبه مهدوی متوجه جبهه‌ها و ساختارهای مقاوم در برابر حق است و هدایت نیز ناظر به دعوت انسان‌ها و آشکارشدن حقیقت برای آنان است. بنابراین، مقصد نهایی قیام، صرف پیروزی نظامی نیست؛ بلکه استقرار توحید، عدالت، امنیت و وراثت صالحان در سراسر زمین است.
جستارهای وابسته
امام زمان ویران کننده قلعه های ستمگران • منتقم خون اولیای خدا • امام زمان یاری‌کننده دین خدا • امام زمان در خطبه غدیر
پانویس
منابع
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، مشهد، نشر مرتضی، ۱۴۰۳ق.
- بحارالانوار، محمدباقر مجلسی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- بیعة الغدیر، محمدباقر انصاری، قم، انتشارات دلیل ما.