تفویض امور مردم به امام زمان

تفویض امر به امام زمان در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	تفویض امر به امام مهدی علیه‌السلام از جانب خداوند و معنای صحیح آن
مفاهیم	تفویض؛ اذن الهی؛ ولایت؛ امامت؛ تدبیر امت؛ نفی استقلال؛ جبر و تفویض
منابع و پیوندها
آیات	حشر: ۷؛ نساء: ۸۰؛ اعراف: ۵۴؛ قصص: ۶۸
روایات	فراز «أَلا إِنَّهُ الْمُفَوَّضُ إِلَیْهِ»؛ روایات تفویض امر دین و امت

تفویض امر به امام زمان در خطبه غدیر ناظر به فرازی از سخنان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره امام مهدی علیه‌السلام است که می‌فرماید:

أَلا إِنَّهُ الْمُفَوَّضُ إِلَیْهِ.

ترجمه: «آگاه باشید که او کسی است که امر به وی سپرده شده است.»

«تفویض» در این فراز به معنای اعطای منصب، اختیار و مسئولیت از جانب خداوند است، نه کناره‌گیری خدا از تدبیر جهان یا استقلال امام در آفرینش، روزی‌رسانی، مرگ و حیات. امام مهدی علیه‌السلام بنده، حجت و ولیّ خداست و هر اختیار و تصرفی که برای او ثابت باشد، از جانب خدا، وابسته به اذن او و در چارچوب مشیت الهی است.

جایگاه فراز در خطبه غدیر

عبارت «المفوّض إلیه» در بخش معرفی امام مهدی علیه‌السلام و در میان مجموعه‌ای پیوسته از اوصاف آن حضرت قرار گرفته است:

أَلا إِنَّ خاتَمَ الأَئِمَّةِ مِنَّا القائِمَ المَهدِیَّ؛ أَلا إِنَّهُ الظّاهِرُ عَلَى الدِّینِ؛ أَلا إِنَّهُ المُنتَقِمُ مِنَ الظّالِمینَ؛ ... أَلا إِنَّهُ خِیرَةُ اللَّهِ وَمُختارُهُ؛ أَلا إِنَّهُ وارِثُ کُلِّ عِلمٍ وَالمُحیطُ بِهِ؛ أَلا إِنَّهُ المُخبِرُ عَن رَبِّهِ عَزَّوَجَلَّ وَالمُنَبِّهُ بِأَمرِ إیمانِهِ؛ أَلا إِنَّهُ الرَّشیدُ السَّدیدُ؛ أَلا إِنَّهُ المُفَوَّضُ إِلَیهِ؛ أَلا إِنَّهُ قَد بَشَّرَ بِهِ مَن سَلَفَ بَینَ یَدَیهِ؛ أَلا إِنَّهُ الباقی حُجَّةً وَلا حُجَّةَ بَعدَهُ، وَلا حَقَّ إِلّا مَعَهُ وَلا نورَ إِلّا عِندَهُ؛ أَلا وَإِنَّهُ وَلِیُّ اللَّهِ فی أَرضِهِ وَحَکَمُهُ فی خَلقِهِ وَأَمینُهُ فی سِرِّهِ وَعَلانِیَتِهِ.

ترجمه: «آگاه باشید که خاتم امامان از ما، قائم مهدی است؛ آگاه باشید که او چیره‌کننده دین است؛ آگاه باشید که او انتقام‌گیرنده از ستمگران است؛ ... آگاه باشید که او برگزیده و منتخب خداست؛ آگاه باشید که او وارث هر دانشی و احاطه‌دار بر آن است؛ آگاه باشید که او از پروردگارش خبر می‌دهد و مردم را به امر ایمان او آگاه می‌سازد؛ آگاه باشید که او راه‌یافته و استوار است؛ آگاه باشید که امر به او سپرده شده است؛ آگاه باشید که گذشتگان به او بشارت داده‌اند؛ آگاه باشید که او حجتِ باقی است و پس از او حجتی نیست و حق و نور جز همراه او نیست؛ آگاه باشید که او ولیّ خدا در زمین، داور او در میان آفریدگان و امین او در نهان و آشکار است.»

قرار گرفتن «المفوّض إلیه» پس از اوصاف «برگزیده خدا»، «وارث علم»، «خبر‌دهنده از پروردگار» و «رشید و سدید» و پیش از تعبیر «ولیّ خدا در زمین و داور او در میان خلق» نشان می‌دهد که تفویض مورد نظر با منصب الهی امامت، هدایت، داوری و تدبیر جامعه پیوند دارد. در عین حال، خود عبارت متعلق تفویض را به‌صراحت نام نمی‌برد؛ ازاین‌رو نباید بدون دلیل، معنایی نامحدود و استقلالی بر آن تحمیل کرد.

معنای لغوی تفویض

«تفویض» از ریشه «فوض» و در اصل به معنای واگذار کردن و سپردن کار به دیگری است. «مفوَّضٌ إلیه» اسم مفعول و به معنای کسی است که کاری به او سپرده شده است. مفهوم دقیق آن با توجه به فاعلِ تفویض، موضوعِ واگذارشده و قرینه‌های کلام مشخص می‌شود.

در این فراز، فاعل حقیقیِ اعطای منصب خداوند است؛ زیرا امام مهدی علیه‌السلام پیش‌تر «خِیرةُ الله و مختارُه» و پس از آن «ولیّ الله فی أرضه» معرفی شده است. بنابراین، اختیار امام ذاتی و مستقل نیست، بلکه منصبی اعطایی است. همان خدایی که می‌آفریند و برمی‌گزیند، حجت خویش را برای اجرای امر و هدایت بندگان منصوب می‌کند:

وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ؛ پروردگار تو هرچه بخواهد می‌آفریند و برمی‌گزیند؛ آنان حق انتخابی در برابر گزینش خدا ندارند. خدا منزّه و برتر از آن چیزی است که شریک او قرار می‌دهند.(قصص:۶۸)

دو کاربرد متفاوت تفویض

واژه «تفویض» در مباحث کلامی و روایی در معانی متفاوتی به کار رفته و یکسان گرفتن این معانی سبب ابهام می‌شود.

تفویض باطل و استقلالی

تفویض باطل آن است که گفته شود خداوند آفرینش، روزی، مرگ، حیات یا تدبیر مستقل جهان را به مخلوقی واگذار کرده و خود از آن کنار رفته است؛ یا پیامبر و امام این امور را با قدرتی مستقل از خدا انجام می‌دهند. این برداشت با توحید در خالقیت و ربوبیت ناسازگار است. قرآن، آفرینش و امر را از آنِ خدا می‌داند:

أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ؛ آگاه باشید که آفرینش و فرمان تنها از آنِ اوست؛ پربرکت است خداوند، پروردگار جهانیان.(اعراف:۵۴)

در روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام نیز نسبت دادن استقلال در خلق و رزق به حجت‌های الهی رد شده است. از امام رضا علیه‌السلام در توضیح «امر بین الامرین» نقل شده است که هرکس گمان کند خداوند امر آفرینش و روزی را به حجت‌های خود واگذار کرده، به تفویض باطل گرفتار شده است. مقصود این روایت نفی هرگونه ولایت و اختیار اعطایی نیست، بلکه نفی استقلال مخلوق در افعال ویژه ربوبی است.

تفویض صحیح و مأذون

تفویض صحیح یعنی خداوند پس از تربیت، تأیید و برگزیدن حجت خود، مسئولیت هدایت، سیاست و تدبیر امت را به او بسپارد و اطاعت از او را واجب سازد. در این معنا، اختیار پیامبر یا امام در طول اراده خداست، نه در عرض آن؛ یعنی منشأ اعتبار و نفوذ فرمان حجت الهی، اذن و فرمان خداوند است.

قرآن درباره پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید:

مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا؛ هرکس از پیامبر اطاعت کند، در حقیقت از خدا اطاعت کرده است؛ و هرکس روی برتابد، ما تو را نگهبان آنان نفرستاده‌ایم.(نساء:۸۰)

اطاعت از پیامبر، اطاعت از خدا شمرده می‌شود؛ نه از آن رو که پیامبر مستقل از خداست، بلکه چون فرمان و ولایت او از سوی خدا اعتبار یافته است. همچنین می‌فرماید:

وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ؛ آنچه پیامبر به شما عطا کرد، بگیرید و از آنچه شما را بازداشت، بازایستید؛ و از خدا پروا کنید که خدا سخت‌کیفر است.(حشر:۷)

این آیات هم دامنه فرمان‌بری از حجت خدا را نشان می‌دهند و هم منشأ الهی آن را حفظ می‌کنند.

تفویض در روایات اهل‌بیت

در کتاب «الکافی» بابی با عنوان «تفویض به رسول خدا و امامان علیهم‌السلام در امر دین» آمده است. امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:

إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ أَدَّبَ نَبِیَّهُ عَلى مَحَبَّتِهِ فَقالَ: «وَإِنَّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظیمٍ»، ثُمَّ فَوَّضَ إِلَیْهِ فَقالَ عَزَّ وَجَلَّ: «وَما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»، وَقالَ عَزَّ وَجَلَّ: «مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ». قالَ: ثُمَّ قالَ: وَإِنَّ نَبِیَّ اللَّهِ فَوَّضَ إِلى عَلِیٍّ وَائْتَمَنَهُ.

ترجمه: «خداوند عزوجل پیامبرش را بر پایه محبت خود ادب کرد و فرمود: “تو بر خُلقی بزرگ هستی”؛ سپس امر را به او سپرد و فرمود: “آنچه پیامبر به شما داد، بگیرید و از آنچه بازداشت، بازایستید” و نیز فرمود: “هرکس از پیامبر اطاعت کند، از خدا اطاعت کرده است.” سپس امام فرمود: پیامبر خدا نیز امر را به علی علیه‌السلام سپرد و او را امین قرار داد.»

در روایت دیگری، امام صادق علیه‌السلام پس از بیان تربیت الهی پیامبر می‌فرماید:

ثُمَّ فَوَّضَ إِلَیْهِ أَمْرَ الدِّینِ وَالْأُمَّةِ لِیَسُوسَ عِبادَهُ ... وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ کانَ مُسَدَّداً مُوَفَّقاً مُؤَیَّداً بِرُوحِ الْقُدُسِ، لا یَزِلُّ وَلا یُخْطِئُ فی شَیْءٍ مِمّا یَسُوسُ بِهِ الْخَلْقَ.

ترجمه: «سپس خداوند امر دین و امت را به او سپرد تا بندگانش را تدبیر کند ... و رسول خدا تأییدشده، توفیق‌یافته و برخوردار از تأیید روح‌القدس بود و در آنچه با آن مردم را تدبیر می‌کرد، نمی‌لغزید و خطا نمی‌کرد.»

این دو روایت، قرینه‌ای مهم برای فهم تفویض صحیح‌اند: خداوند حجت خود را می‌پروراند، تأیید می‌کند، امر دین و امت را به او می‌سپارد و اطاعتش را لازم می‌سازد. این تفویض هرگز به معنای بی‌نیازی پیامبر یا امام از خدا نیست.

مقصود از «المفوّض إلیه» درباره امام مهدی

با توجه به سیاق خطبه و روایات تفویض، چند نکته از این وصف فهمیده می‌شود:

1. منشأ الهی اختیار: امام مهدی علیه‌السلام «برگزیده خدا» و «ولیّ خدا در زمین» است؛ پس مسئولیت او از نصب الهی سرچشمه می‌گیرد.
2. سپرده شدن رهبری و داوری: تعبیرهای «حَکَمُهُ فی خَلقِهِ» و «أَمینُهُ» نشان می‌دهد که داوری، امانت‌داری و تدبیر خلق از شئون این منصب است.
3. هماهنگی کامل با اراده خدا: او «رشید و سدید» و «خبر‌دهنده از پروردگار» معرفی شده است؛ بنابراین، اختیارش بر علم، هدایت و تأیید الهی استوار است.
4. نفی استقلال: هیچ‌یک از این اوصاف، امام را در عرض خدا یا مستقل از او قرار نمی‌دهد؛ بلکه همه با اضافه شدن به نام خدا ــ ولیّ خدا، داور خدا و امین خدا ــ وابستگی منصب امام به خدا را آشکار می‌کنند.
5. زمینه تحقق وعده الهی: این اختیار در عصر ظهور در برپایی حق، داوری عادلانه، یاری دین خدا و مقابله با ظلم ظهور کامل می‌یابد؛ همان شئونی که در جمله‌های پیشین خطبه ذکر شده‌اند.

تفاوت تفویض با جبر و واگذاری استقلالی

در علم کلام، «تفویض» گاه در برابر «جبر» و درباره افعال اختیاری انسان به کار می‌رود. این بحث با «تفویض منصب و امر به حجت الهی» یکسان نیست. در نظریه باطل تفویضِ افعال، تصور می‌شود خداوند انسان را کاملاً به خود واگذاشته و هیچ سلطه و مشیتی نسبت به او ندارد؛ در حالی که آموزه اهل‌بیت علیهم‌السلام «نه جبر و نه تفویض، بلکه امری میان آن دو» است.

در فراز خطبه غدیر، سخن از آزادی اراده انسان در برابر جبر نیست؛ بلکه از امامی سخن گفته می‌شود که خداوند منصب و مسئولیت هدایت و حکومت حق را به او سپرده است. اشتراک لفظ «تفویض» نباید سبب آمیختن این دو بحث شود.

نتیجه

عبارت أَلا إِنَّهُ الْمُفَوَّضُ إِلَیْهِ امام مهدی علیه‌السلام را صاحب منصبی معرفی می‌کند که از جانب خدا به او سپرده شده است. سیاق خطبه، این منصب را با برگزیدگی، علم، هدایت، داوری، ولایت و امانت الهی پیوند می‌دهد. این تفویض به معنای اختیار مأذون و مسئولیت الهی است، نه استقلال در ربوبیت، آفرینش و روزی‌رسانی. بنابراین، اراده و فرمان امام در مقام حجت خدا نافذ است، اما سرچشمه اعتبار آن همواره اراده، اذن و نصب الهی است.

جستارهای وابسته

• امام زمان در خطبه غدیر • امام زمان رشید و استوار • بشارت پیامبران به امام زمان • امام زمان برگزیده خداوند • ولی خدا در زمین

منابع

• الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، چاپ نخست، ۱۴۰۳ق.
• الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
• عیون أخبار الرضا علیه‌السلام، محمد بن علی ابن‌بابویه، تحقیق مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، چاپ نخست، ۱۳۷۸ق.
• بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
• مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، محمدباقر مجلسی، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.