بشارت پیامبران به امام زمان
بشارت پیشینیان به امام زمان در خطبه غدیر ناظر به فرازی از سخنان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره امام مهدی علیه‌السلام است:
أَلا إِنَّهُ قَدْ بَشَّرَ بِهِ مَنْ سَلَفَ بَیْنَ یَدَیْهِ.
ترجمه: «آگاه باشید که پیشینیان، پیش از او، به آمدنش بشارت داده‌اند.»[۱]
این جمله، اعتقاد به مهدی موعود را در امتداد وعده‌های پیشین الهی قرار می‌دهد. در نقل مشهور «الاحتجاج»، تعبیر مَنْ سَلَفَ بَیْنَ یَدَیْهِ آمده است که معنای عام «کسانی از پیشینیان که پیش از او بوده‌اند» دارد. در نقل «الیقین» نیز عبارت مَنْ سَلَفَ مِنَ الْقُرُونِ بَیْنَ یَدَیْهِ دیده می‌شود؛ یعنی «کسانی از نسل‌ها و سده‌های پیش از او».[۲] ازاین‌رو، «بشارت پیشینیان» عنوانی منطبق‌تر با متن منابع است و بشارت پیامبران یکی از مصادیق قابل بررسی آن به شمار می‌رود، نه اینکه لفظ «پیامبران» در نقل مشهور فراز آمده باشد.
جایگاه فراز در خطبه غدیر
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش معرفی امام مهدی علیه‌السلام، مجموعه‌ای پیوسته از ویژگی‌های آن حضرت را بیان می‌کند:
أَلا إِنَّ خاتَمَ الأَئِمَّةِ مِنَّا القائِمَ المَهدِیَّ؛ أَلا إِنَّهُ الظّاهِرُ عَلَى الدِّینِ؛ أَلا إِنَّهُ المُنتَقِمُ مِنَ الظّالِمینَ؛ أَلا إِنَّهُ فاتِحُ الحُصونِ وَهادِمُها؛ ... أَلا إِنَّهُ خِیرَةُ اللَّهِ وَمُختارُهُ؛ أَلا إِنَّهُ وارِثُ کُلِّ عِلمٍ وَالمُحیطُ بِهِ؛ ... أَلا إِنَّهُ الرَّشیدُ السَّدیدُ؛ أَلا إِنَّهُ المُفَوَّضُ إِلَیهِ؛ أَلا إِنَّهُ قَدْ بَشَّرَ بِهِ مَنْ سَلَفَ بَیْنَ یَدَیْهِ؛ أَلا إِنَّهُ الباقی حُجَّةً وَلا حُجَّةَ بَعدَهُ، وَلا حَقَّ إِلّا مَعَهُ وَلا نورَ إِلّا عِندَهُ.
ترجمه: «آگاه باشید که خاتم امامان از ما، قائم مهدی است؛ آگاه باشید که او چیره‌کننده دین است؛ آگاه باشید که او انتقام‌گیرنده از ستمگران است؛ آگاه باشید که او گشاینده دژها و ویران‌کننده آنهاست؛ ... آگاه باشید که او برگزیده و منتخب خداست؛ آگاه باشید که او وارث هر دانشی و احاطه‌دار بر آن است؛ ... آگاه باشید که او راه‌یافته و استوار است؛ آگاه باشید که امر به او سپرده شده است؛ آگاه باشید که پیشینیان به او بشارت داده‌اند؛ آگاه باشید که او حجت باقی است و پس از او حجتی نیست و حق و نور جز همراه او نیست.»[۳]
بشارت پیشینیان در این سیاق، خبر از شخصی مبهم و جدا از سلسله هدایت الهی نیست. موعودِ معرفی‌شده «خاتم امامان»، «قائم مهدی»، «برگزیده خدا» و «حجت باقی» است. به همین دلیل، فراز یادشده از پیوستگی دعوت پیامبران و اوصیای الهی با قیام نهایی حق حکایت می‌کند.
معنای «بشارت» و «پیشینیان»
«بشارت» خبر دادن از واقعه‌ای امیدبخش است که شنونده از تحقق آن شادمان می‌شود. در این فراز، متعلق بشارت ضمیر «به» است که به امام مهدی علیه‌السلام بازمی‌گردد؛ یعنی پیشینیان، از آمدن یا قیام و نقش آن حضرت خبر داده‌اند.
تعبیر مَنْ سَلَفَ به معنای کسانی است که پیش‌تر آمده و گذشته‌اند. عبارت بَیْنَ یَدَیْهِ نیز در این ساختار به معنای «پیش از او» است، نه اینکه پیشینیان هنگام ظهور در برابر آن حضرت حضور داشته باشند. بر این اساس، ترجمه دقیق فراز چنین است: «پیشینیانی که قبل از او بوده‌اند، به او بشارت داده‌اند.»
وعده حکومت صالحان در کتاب‌های آسمانی
قرآن کریم از ثبت وعده وراثت زمین در «زبور» پس از «ذکر» خبر می‌دهد:
وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ؛ و به‌راستی در زبور، پس از ذکر، نوشتیم که زمین را بندگان شایسته من به ارث خواهند برد.
(انبیاء:۱۰۵)
این آیه نشان می‌دهد وعده حاکمیت نهایی صالحان تنها در قرآن مطرح نشده، بلکه در نوشته‌های آسمانی پیشین نیز آمده است. آیه نام امام مهدی علیه‌السلام را به‌صراحت ذکر نمی‌کند؛ بااین‌حال، در تفسیر روایی شیعه، تحقق کامل این وعده با قیام قائم آل‌محمد علیهم‌السلام و حاکمیت صالحان پیوند یافته است.[۴]
قرآن در آیه‌ای دیگر، نجات مستضعفان و پیشوایی و وارث شدن آنان را اراده الهی می‌شمارد:
وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ؛ و می‌خواهیم بر کسانی که در زمین به ضعف کشیده شده‌اند منت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان قرار دهیم.(قصص:۵)
مورد نزول آیه، نجات بنی‌اسرائیل از سلطه فرعون است، اما مضمون آن سنتی الهی درباره شکست نهایی استکبار و پیشوایی مستضعفان را بیان می‌کند. تطبیق نهایی آن بر عصر ظهور در روایات تفسیری نقل شده است.[۵]
وعده جانشینی و استقرار دین
یکی از روشن‌ترین وعده‌های قرآنی درباره آینده مؤمنان چنین است:
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا؛ خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند وعده داده است که آنان را در زمین جانشین گرداند، همان‌گونه که پیشینیان را جانشین کرد؛ و دینی را که برایشان پسندیده است برای آنان استوار سازد و بیمشان را به امنیت تبدیل کند؛ مرا می‌پرستند و چیزی را شریک من نمی‌سازند.(نور:۵۵)
در برخی روایات تفسیری، مخاطبانِ تحقق کامل این وعده، قائم علیه‌السلام و یاران او معرفی شده‌اند.[۶] پیوند این آیه با فراز خطبه غدیر در آن است که هر دو از تحقق آینده‌ای سخن می‌گویند که در آن حجت الهی، دین حق را استوار می‌سازد.
خطبه غدیر امام مهدی علیه‌السلام را الظّاهِرُ عَلَى الدِّینِ معرفی می‌کند. این تعبیر با وعده قرآنی غلبه دین حق تناسب دارد:
هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ؛ او کسی است که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همه ادیان پیروز گرداند، هرچند مشرکان ناخشنود باشند.(توبه:۳۳)
بر پایه روایات تفسیری، ظهور کامل و فراگیر این وعده در زمان قیام امام مهدی علیه‌السلام تحقق می‌یابد.[۷]
بشارت پیامبر اسلام به امام مهدی
فراوان‌ترین و روشن‌ترین بشارت‌ها در منابع اسلامی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است. این روایات اصل ظهور مهدی، وابستگی او به اهل‌بیت و نقش او در گسترش عدالت را بیان می‌کنند.
مهدی از عترت و نسل فاطمه
ام‌سلمه از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل می‌کند:
الْمَهْدِیُّ مِنْ عِتْرَتِی، مِنْ وُلْدِ فاطِمَةَ.
ترجمه: «مهدی از عترت من و از فرزندان فاطمه است.»[۸]
این روایت، موعود آخرالزمان را به خاندان پیامبر و نسل حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها پیوند می‌دهد و در منابع حدیثی اهل‌سنت نیز نقل شده است.
حتمی بودن قیام و گسترش عدالت
از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده است:
لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیا إِلّا یَوْمٌ، لَطَوَّلَ اللَّهُ ذلِکَ الْیَوْمَ حَتّى یَبْعَثَ فیهِ رَجُلاً مِنّی ـ أَوْ مِنْ أَهْلِ بَیْتی ـ یُواطِئُ اسْمُهُ اسْمی، یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَعَدْلاً کَما مُلِئَتْ ظُلْماً وَجَوْراً.
ترجمه: «اگر از عمر دنیا جز یک روز باقی نمانده باشد، خدا آن روز را طولانی می‌کند تا مردی از من ـ یا از اهل‌بیت من ـ را برانگیزد که نامش با نام من هماهنگ است و زمین را از قسط و عدل پر می‌کند، همان‌گونه که از ظلم و ستم پر شده است.»[۹]
این روایت بر حتمی بودن تحقق وعده و محور بودن عدالت در قیام مهدی تأکید دارد. بدین‌ترتیب، بشارت صرفاً خبر از تولد یا حضور شخصی در آینده نیست؛ خبر از دگرگونی بزرگ و برپایی عدالت نیز هست.
معرفی قائم از نسل امام حسین
در روایتی از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله آمده است:
التّاسِعُ مِنْهُمْ قائِمُ أَهْلِ بَیْتی وَمَهْدِیُّ أُمَّتی، أَشْبَهُ النّاسِ بی فی شَمائِلِهِ وَأَقْوالِهِ وَأَفْعالِهِ، یَظْهَرُ بَعْدَ غَیْبَةٍ طَویلَةٍ وَحَیْرَةٍ مُضِلَّةٍ، فَیُعْلِنُ أَمْرَ اللَّهِ وَیُظْهِرُ دینَ اللَّهِ ... فَیَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَعَدْلاً کَما مُلِئَتْ جَوْراً وَظُلْماً.
ترجمه: «نهمین امام از نسل حسین، قائم اهل‌بیت من و مهدی امت من است؛ شبیه‌ترین مردم به من در ویژگی‌ها، گفتار و کردار است. پس از غیبتی طولانی و حیرتی گمراه‌کننده ظهور می‌کند، امر خدا را آشکار و دین خدا را ظاهر می‌سازد ... و زمین را از قسط و عدل پر می‌کند، همان‌گونه که از ستم و بیداد پر شده است.»[۱۰]
این روایت، بشارت را از یک عنوان کلی به مشخصات روشن‌تر می‌رساند: مهدی از نسل امام حسین علیه‌السلام، نهمین امام از فرزندان او، دارای غیبتی طولانی و برپاکننده عدالت است.
بشارت امامان پیشین
امامان پیش از حضرت مهدی علیه‌السلام نیز پیوسته از قائم و ویژگی‌های او سخن گفته‌اند. امیرالمؤمنین علیه‌السلام خطاب به امام حسین علیه‌السلام فرمود:
التّاسِعُ مِنْ وُلْدِکَ یا حُسَیْنُ هُوَ القائِمُ بِالحَقِّ، المُظْهِرُ لِلدِّینِ، وَالباسِطُ لِلْعَدْلِ.
ترجمه: «ای حسین، نهمین فرزند از نسل تو همان قائم به حق، آشکارکننده دین و گسترش‌دهنده عدالت است.»[۱۱]
امام حسین علیه‌السلام نیز در پاسخ به پرسش از شمار امامان، پس از نام بردن امامان از نسل خود فرمود:
وَبَعْدَهُ الحَسَنُ ابْنُهُ، وَبَعْدَ الحَسَنِ الخَلَفُ المَهْدِیُّ، هُوَ التّاسِعُ مِنْ وُلْدی، یَقُومُ بِالدِّینِ فی آخِرِ الزَّمانِ.
ترجمه: «پس از او فرزندش حسن است و پس از حسن، جانشینِ مهدی خواهد بود؛ او نهمین فرزند از نسل من است که در آخرالزمان برای برپایی دین قیام می‌کند.»[۱۲]
این روایات از مصادیق روشن «بشارت پیشینیان» هستند؛ زیرا حجت‌های الهیِ پیش از امام مهدی علیه‌السلام، نام، نسب، غیبت، قیام و هدف او را برای نسل‌های بعد بیان کرده‌اند.
بررسی بشارت‌های منسوب به کتاب مقدس
در برخی آثار مهدوی، بخش‌هایی از عهد قدیم و عهد جدید بر امام مهدی علیه‌السلام یا امامان دوازده‌گانه تطبیق شده است. برای نمونه، در «پیدایش» درباره اسماعیل آمده است که خدا او را برکت خواهد داد، دوازده رئیس از نسل او پدید خواهد آورد و او را به امتی بزرگ تبدیل خواهد کرد.[۱۳] همچنین در «مکاشفه یوحنا» از شهر مقدسی با دوازده دروازه، نام دوازده سبط بنی‌اسرائیل و دوازده پایه به نام رسولان سخن گفته شده است.[۱۴]
پیام فراز برای عصر غیبت
خبر دادن از بشارت‌های پیشین چند نتیجه اعتقادی و تربیتی دارد:
- ریشه‌داری مهدویت: انتظار مصلح الهی آموزه‌ای ناگهانی و بی‌پیشینه نیست، بلکه در امتداد وعده حاکمیت حق و صالحان قرار دارد.
- شناخت هویت موعود: خطبه غدیر موعود را خاتم امامان، قائم مهدی و حجت باقی از اهل‌بیت پیامبر معرفی می‌کند.
- امید به تحقق وعده خدا: بشارت، مؤمنان را از یأس در برابر گسترش ظلم بازمی‌دارد و به قطعی بودن فرجام حق امیدوار می‌سازد.
- انتظار مسئولانه: دعا برای فرج، معرفت امام، پایبندی به دین و تلاش برای عدالت از لوازم انتظار است؛ صرف آرزوی آینده، حقیقت انتظار را کامل نمی‌کند.
- وحدت دعوت الهی: پیامبران و حجت‌های خدا در هدف اصلی ــ توحید، هدایت انسان و برپایی حق ــ پیوستگی دارند و قیام مهدی علیه‌السلام نقطه اوج این مسیر است.
نتیجه
فراز أَلا إِنَّهُ قَدْ بَشَّرَ بِهِ مَنْ سَلَفَ بَیْنَ یَدَیْهِ از پیشینه داشتن بشارت به امام مهدی علیه‌السلام خبر می‌دهد. در نقل مشهور، «پیشینیان» تعبیری عام است که می‌تواند پیامبران، اوصیا و حجت‌های پیشین را دربرگیرد. وعده وراثت زمین به صالحان، جانشینی مؤمنان و غلبه دین حق، زمینه قرآنی این بشارت را تشکیل می‌دهد و احادیث پیامبر و امامان، هویت موعود را به‌عنوان مهدی از عترت، نسل حضرت فاطمه و نهمین امام از نسل امام حسین علیهم‌السلام روشن می‌سازد.
جستارهای وابسته
- امام زمان در خطبه غدیر • تفویض امر به امام زمان • امام زمان حجت خداوند • امام زمان برگزیده خداوند • غلبه امام زمان بر مشرکان
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۰.
- ↑ الیقین، ج۱، ص۳۵۷.
- ↑ بحار الأنوار، ج۳۷، ص۲۱۳–۲۱۴.
- ↑ تفسیر القمی، ج۲، ص۷۷.
- ↑ الغیبة، ص۱۸۴.
- ↑ الغیبة، ص۲۴۰.
- ↑ کمال‌الدین و تمام النعمة، ج۲، ص۶۷۰.
- ↑ سنن أبی‌داود، ج۴، ص۱۰۷.
- ↑ سنن أبی‌داود، ج۴، ص۱۰۶–۱۰۷.
- ↑ کمال‌الدین و تمام النعمة، ج۱، ص۲۵۷.
- ↑ کمال‌الدین و تمام النعمة، ج۱، ص۳۰۴.
- ↑ کفایة الأثر، ص۲۳۲–۲۳۳.
- ↑ کتاب مقدس، پیدایش، ۱۷:۲۰.
- ↑ کتاب مقدس، مکاشفه یوحنا، ۲۱:۱۰–۱۴.
منابع
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، چاپ نخست، ۱۴۰۳ق.
- الیقین باختصاص مولانا علی بإمرة المؤمنین، علی بن موسی ابن‌طاووس، قم، دار الکتاب، چاپ نخست، ۱۴۱۳ق.
- بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- کمال‌الدین و تمام النعمة، محمد بن علی ابن‌بابویه، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق.
- الغیبة، محمد بن ابراهیم نعمانی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران، نشر صدوق، ۱۳۹۷ق.
- کفایة الأثر فی النص علی الأئمة الاثنی عشر، علی بن محمد خزاز قمی، تحقیق عبداللطیف حسینی کوهکمری، قم، بیدار، ۱۴۰۱ق.
- سنن أبی‌داود، سلیمان بن اشعث سجستانی، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت، المکتبة العصریة.
- تفسیر القمی، علی بن ابراهیم قمی، تحقیق طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- کتاب مقدس؛ عهد عتیق و عهد جدید، ترجمه فارسی، تهران، انجمن کتاب مقدس.