امام زمان حجت خداوند
امام زمان، حجت باقی خداوند در خطبه غدیر ناظر به فرازی از سخنان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله درباره امام مهدی علیه‌السلام است:
أَلا إِنَّهُ الْباقی حُجَّةً وَلا حُجَّةَ بَعْدَهُ.
ترجمه: «آگاه باشید که او حجتِ باقی است و پس از او حجتی نخواهد بود.»[۱]
این عبارت دو ویژگی مرتبط را بیان می‌کند: امام مهدی علیه‌السلام در دوران غیبت و تا پایان مأموریت الهی خود، حجت باقی خدا بر بندگان است؛ همچنین او خاتم امامان و آخرین حلقه سلسله امامت پس از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله است. «حجت نبودن پس از او» را نباید بدون دلیل به معنای نابودی فوری همه انسان‌ها پس از رحلت آن حضرت دانست؛ دلالت روشن و مستقیم فراز، نیامدن امامی جدید پس از امام دوازدهم است.
متن فراز در خطبه غدیر
پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در بخش مربوط به امام مهدی علیه‌السلام می‌فرماید:
مَعاشِرَ النّاسِ، إِنّی نَبِیٌّ وَعَلِیٌّ وَصِیّی؛ أَلا إِنَّ خاتَمَ الأَئِمَّةِ مِنَّا القائِمَ المَهدِیَّ؛ ... أَلا إِنَّهُ خِیرَةُ اللَّهِ وَمُختارُهُ؛ أَلا إِنَّهُ وارِثُ کُلِّ عِلمٍ وَالمُحیطُ بِهِ؛ أَلا إِنَّهُ المُخبِرُ عَن رَبِّهِ عَزَّوَجَلَّ وَالمُنَبِّهُ بِأَمرِ إیمانِهِ؛ أَلا إِنَّهُ الرَّشیدُ السَّدیدُ؛ أَلا إِنَّهُ المُفَوَّضُ إِلَیهِ؛ أَلا إِنَّهُ قَدْ بَشَّرَ بِهِ مَنْ سَلَفَ بَیْنَ یَدَیْهِ؛ أَلا إِنَّهُ الْباقی حُجَّةً وَلا حُجَّةَ بَعْدَهُ، وَلا حَقَّ إِلّا مَعَهُ وَلا نورَ إِلّا عِندَهُ؛ أَلا إِنَّهُ لا غالِبَ لَهُ وَلا مَنصورَ عَلَیْهِ؛ أَلا وَإِنَّهُ وَلِیُّ اللَّهِ فی أَرضِهِ وَحَکَمُهُ فی خَلقِهِ وَأَمینُهُ فی سِرِّهِ وَعَلانِیَتِهِ.
ترجمه: «ای مردم، من پیامبرم و علی وصی من است؛ آگاه باشید که خاتم امامان از ما، قائم مهدی است؛ ... آگاه باشید که او برگزیده و منتخب خداست؛ آگاه باشید که او وارث هر دانشی و احاطه‌دار بر آن است؛ آگاه باشید که او از پروردگارش خبر می‌دهد و مردم را به امر ایمان او آگاه می‌سازد؛ آگاه باشید که او راه‌یافته و استوار است؛ آگاه باشید که امر به او سپرده شده است؛ آگاه باشید که پیشینیان به او بشارت داده‌اند؛ آگاه باشید که او حجت باقی است و پس از او حجتی نیست و حق و نور جز همراه او و نزد او نیست؛ آگاه باشید که کسی بر او غلبه نمی‌کند و او شکست نمی‌خورد؛ آگاه باشید که او ولیّ خدا در زمین، داور او در میان آفریدگان و امین او در نهان و آشکار است.»[۲]
تعبیر «خاتم امامان» در آغاز این بخش، قرینه‌ای روشن برای فهم جمله «پس از او حجتی نیست» است. پیامبر ابتدا امام مهدی علیه‌السلام را آخرین امام معرفی می‌کند و سپس بر باقی بودن حجیت او و نیامدن حجتی پس از وی تأکید می‌ورزد.
معنای حجت
«حُجّت» در لغت به دلیل و برهانی گفته می‌شود که با آن ادعا اثبات و راه عذر و مخالفت بسته می‌شود. حجت الهی کسی یا چیزی است که خدا به‌وسیله آن حق را برای بندگان آشکار و مسئولیت آنان را روشن می‌سازد؛ به‌گونه‌ای که پس از بیان و راهنمایی، کسی نتواند ناآگاهی و نبود راهنما را عذر خود قرار دهد.
قرآن هدف از فرستادن پیامبران را اتمام حجت معرفی می‌کند:
رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا؛ پیامبرانی بشارت‌دهنده و بیم‌دهنده فرستادیم تا پس از فرستادن پیامبران، مردم در برابر خدا حجتی نداشته باشند؛ و خداوند توانای حکیم است.
(نساء:۱۶۵)
در این آیه، «حجت مردم بر خدا» به معنای عذر و اعتراضی است که با فرستادن رسولان از آنان گرفته می‌شود. در مقابل، خداوند دارای حجت کامل و رساست:
قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ؛ بگو حجت رسا و کامل از آنِ خداست؛ و اگر می‌خواست همه شما را به اجبار هدایت می‌کرد.(انعام:۱۴۹)
در اصطلاح روایات امامیه، پیامبران و امامان «حجت‌های خدا بر خلق» هستند؛ زیرا از جانب او منصوب شده‌اند، دین و راه بندگی را بیان می‌کنند، حق را از باطل بازمی‌شناسانند و مرجع الهی مردم‌اند. بنابراین، حجت بودن امام تنها به معنای راهنمایی اخلاقی نیست، بلکه با منصب امامت، ولایت، تبیین دین و وجوب اطاعت پیوند دارد.
حجت ظاهری و حجت باطنی
در روایتی از امام کاظم علیه‌السلام، حجت‌های خدا به دو دسته تقسیم شده‌اند:
إِنَّ لِلَّهِ عَلَى النّاسِ حُجَّتَیْنِ: حُجَّةً ظاهِرَةً وَحُجَّةً باطِنَةً؛ فَأَمَّا الظّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَالْأَنْبِیاءُ وَالْأَئِمَّةُ، وَأَمَّا الْباطِنَةُ فَالْعُقُولُ.
ترجمه: «خدا بر مردم دو حجت دارد: حجتی آشکار و حجتی باطنی؛ حجت آشکار، رسولان و پیامبران و امامان‌اند و حجت باطنی، عقل‌ها هستند.»[۳]
عقل، توان تشخیص اصول و زمینه پذیرش هدایت را در انسان فراهم می‌کند و پیامبران و امامان، راهنمایان منصوب الهی‌اند. در فراز خطبه غدیر، مقصود از «حجت باقی» بی‌تردید حجت ظاهری و منصوب خدا، یعنی شخص امام مهدی علیه‌السلام است؛ هرچند آن حضرت در دوران غیبت از دید عموم پنهان باشد.
ضرورت استمرار حجت الهی
قرآن از استمرار اصل هدایت در میان امت‌ها سخن می‌گوید:
إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ؛ تو فقط بیم‌دهنده‌ای و برای هر قومی هدایت‌کننده‌ای است.(رعد:۷)
در روایات تفسیری اهل‌بیت علیهم‌السلام، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله «منذر» و امیرالمؤمنین و امامان پس از او «هادی» معرفی شده‌اند.[۴] حجت الهی در هر زمان، پیوند مردم با هدایت معتبر الهی و حافظ معیار صحیح دین است.
اصل اتمام حجت با عدالت الهی نیز ارتباط دارد:
مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا؛ هرکس هدایت شود، به سود خود هدایت یافته و هرکس گمراه شود، به زیان خود گمراه شده است؛ هیچ‌کس بار گناه دیگری را برنمی‌دارد و ما تا پیامبری نفرستیم عذاب‌کننده نیستیم.(اسراء:۱۵)
این آیه مستقیماً درباره فرستادن رسول است، اما قاعده‌ای کلی را نشان می‌دهد: مؤاخذه الهی پس از بیان راه و تمام شدن حجت صورت می‌گیرد. پس وجود و معرفی حجت، جلوه‌ای از حکمت و عدالت خداوند است.
زمین هیچ‌گاه از حجت خالی نیست
در «الکافی» بابی مستقل با عنوان «زمین از حجت خالی نمی‌ماند» آمده است. امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرماید:
اللَّهُمَّ إِنَّکَ لا تُخْلی أَرْضَکَ مِنْ حُجَّةٍ لَکَ عَلى خَلْقِکَ.
ترجمه: «خدایا، تو زمین خود را از حجتی برای خویش بر آفریدگانت خالی نمی‌گذاری.»[۵]
امام صادق علیه‌السلام نیز می‌فرماید:
لَوْ لَمْ یَبْقَ فِی الْأَرْضِ إِلَّا اثْنانِ لَکانَ أَحَدُهُمَا الْحُجَّةَ.
ترجمه: «اگر در زمین جز دو نفر باقی نمانند، یکی از آن دو حجت خواهد بود.»[۶]
این روایت نشان می‌دهد تا هنگامی که انسان مکلف در زمین حضور دارد، اصل حجت الهی استمرار می‌یابد. در حدیث دیگری آمده است:
إِنَّ آخِرَ مَنْ یَمُوتُ الْإِمامُ، لِئَلّا یَحْتَجَّ أَحَدٌ عَلَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ أَنَّهُ تَرَکَهُ بِغَیْرِ حُجَّةٍ لِلَّهِ عَلَیْهِ.
ترجمه: «آخرین کسی که از دنیا می‌رود امام است، تا کسی بر خدا احتجاج نکند که او را بدون حجتی از جانب خدا رها کرده است.»[۷]
این مجموعه روایات با تعبیر «حجت باقی» در خطبه غدیر سازگار است: امام مهدی علیه‌السلام آخرین حجت از سلسله امامان است و تا هنگامی که حجت برای انسان‌ها لازم است، زمین از وجود او تهی نمی‌شود.
حجت در دوران غیبت
غیبت امام به معنای نبودن حجت یا تعطیل شدن منصب امامت نیست. امام مهدی علیه‌السلام موجود و زنده است، اما از دید و دسترسی عمومی پنهان است. در توقیعی منسوب به آن حضرت، چگونگی بهره‌مندی از امام در عصر غیبت چنین توضیح داده شده است:
وَأَمّا وَجْهُ الِانْتِفاعِ بی فی غَیْبَتی فَکَالِانْتِفاعِ بِالشَّمْسِ إِذا غَیَّبَتْها عَنِ الْأَبْصارِ السَّحابُ، وَإِنّی لَأَمانٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ کَما أَنَّ النُّجومَ أَمانٌ لِأَهْلِ السَّماءِ.
ترجمه: «اما چگونگی بهره‌مندی از من در دوران غیبتم، مانند بهره‌مندی از خورشید است هنگامی که ابر آن را از دیدگان پنهان می‌کند؛ و من برای اهل زمین مایه امانم، همان‌گونه که ستارگان برای اهل آسمان مایه امان‌اند.»[۸]
تمثیل خورشید پشت ابر نشان می‌دهد پنهان بودن از دید، با نبودن و بی‌اثر بودن یکسان نیست. حجیت امام، وابسته به مشاهده روزمره مردم نیست؛ منشأ آن نصب الهی است.
معنای «حجت باقی»
ترکیب الْباقی حُجَّةً را می‌توان «کسی که به‌عنوان حجت باقی می‌ماند» ترجمه کرد. این تعبیر چند دلالت دارد:
- استمرار امامت در عصر غیبت: طولانی شدن غیبت، حجت بودن امام را از بین نمی‌برد.
- پایداری پیوند هدایت الهی: خداوند مردم را بدون حجت و معیار معتبر رها نکرده است.
- حفظ دین و میراث پیامبر: امام، وارث علم پیامبر و مرجع نهاییِ صحیح برای فهم دین است.
- امید به ظهور: حجت باقی همان قائمی است که ظهور می‌کند و وعده عدالت را تحقق می‌بخشد.
- رد انقطاع امامت: پس از امام حسن عسکری علیه‌السلام، سلسله حجت‌های الهی قطع نشده، بلکه در فرزندش امام مهدی علیه‌السلام ادامه یافته است.
واژه «باقی» در اینجا صرفاً وصف طول عمر نیست؛ هرچند با اعتقاد به حیات طولانی امام مهدی علیه‌السلام سازگار است. محور عبارت، باقی بودن آن حضرت در مقام حجت الهی است.
معنای «پس از او حجتی نیست»
جمله لا حُجَّةَ بَعْدَهُ با معرفی پیشین امام مهدی علیه‌السلام به‌عنوان خاتَمَ الأَئِمَّةِ تفسیر می‌شود. مقصود آن است که:
- او دوازدهمین و آخرین امام از اهل‌بیت پیامبر است؛
- پس از او امام سیزدهم یا شریعت و امامت تازه‌ای نخواهد آمد؛
- مأموریت او پایان‌بخش مسیر تاریخی امامت و تحقق‌دهنده وعده غلبه حق است.
از این جمله به‌تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت که بلافاصله پس از وفات امام مهدی علیه‌السلام هیچ انسانی زنده نمی‌ماند. درباره حوادث پس از دوران حکومت آن حضرت، مدت بقای جهان، رجعت و چگونگی پایان دوره تکلیف گزارش‌های روایی گوناگونی مطرح شده است. بررسی و جمع میان این روایات، موضوعی مستقل است. آنچه این فراز به‌روشنی اثبات می‌کند خاتمیت سلسله امامان در امام مهدی علیه‌السلام است.
همچنین «حجتی پس از او نیست» به معنای بی‌اعتبار شدن قرآن یا از بین رفتن حجت عقل نیست؛ موضوع سخن، شخصِ حجت منصوب الهی در سلسله پیامبر و امامان است. قرآن، تعالیم پیامبر و عقل همچنان حجیت خود را از دست نمی‌دهند.
امام مهدی؛ حجت خدا بر همه مردم
حجت بودن امام مهدی علیه‌السلام تنها به دوران پس از ظهور محدود نیست. او از هنگام عهده‌دار شدن امامت پس از شهادت امام حسن عسکری علیه‌السلام حجت خداست؛ دوران غیبت صغری، غیبت کبری و عصر ظهور، مراحل متفاوت امامت یک حجت‌اند.
در عصر غیبت، وظیفه مؤمنان شناخت امام، حفظ پیوند اعتقادی با او، مراجعه به تعالیم قرآن و اهل‌بیت، پایبندی به تکالیف دینی و پرهیز از تعیین وقت و ادعاهای بی‌دلیل درباره ارتباط خاص با آن حضرت است. حجت بودن امام، مسئولیت انسان را افزایش می‌دهد؛ زیرا انتظار او باید با معرفت، تقوا، عدالت‌خواهی و آمادگی برای یاری حق همراه باشد.
نتیجه
عبارت أَلا إِنَّهُ الْباقی حُجَّةً وَلا حُجَّةَ بَعْدَهُ امام مهدی علیه‌السلام را حجتِ باقی خدا و خاتم امامان معرفی می‌کند. «حجت» در این فراز، امام منصوب الهی است که حق را بیان، دین را حفظ و راه عذر را بر مردم می‌بندد. «باقی» بودن بر استمرار امامت او در دوران غیبت و تا پایان مأموریتش دلالت دارد و «حجتی پس از او نیست» یعنی پس از امام دوازدهم، امام دیگری نخواهد آمد. این عبارت را نباید بدون دلیل به نابودی فوری بشر پس از آن حضرت یا پایان حجیت قرآن و عقل تفسیر کرد.
جستارهای وابسته
- امام زمان در خطبه غدیر • بشارت پیشینیان به امام زمان • همراهی حق با امام زمان • امام زمان برگزیده خداوند • ولی خدا در زمین
پانویس
منابع
- الاحتجاج علی أهل اللجاج، احمد بن علی طبرسی، تحقیق محمدباقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، چاپ نخست، ۱۴۰۳ق.
- الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- کمال‌الدین و تمام النعمة، محمد بن علی ابن‌بابویه، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق.
- بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- الغیبة، محمد بن ابراهیم نعمانی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران، نشر صدوق، ۱۳۹۷ق.