بیعت غدیر در قرآن

آیات بیعت و امامت در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	استشهاد خطبه غدیر به آیه بیعت و کلمه باقیه
مفاهیم	بیعت؛ وفای به عهد؛ پیمان‌شکنی؛ امامت؛ کلمه باقیه
منابع و پیوندها
آیات	فتح: ۱۰ و ۱۸؛ زخرف: ۲۶–۲۸
روایات	بیعت امام رضا علیه‌السلام؛ روایات تفسیر کلمه باقیه؛ گزارش منسوب به سلمان

آیات بیعت و امامت در خطبه غدیر، به استشهادهای قرآنیِ بخش‌های پایانی خطبه درباره پیمان ولایت و استمرار امامت می‌پردازد. آیه ۱۰ سوره فتح، درباره بیعت با پیامبر و وفای به پیمان است؛ آیه ۲۸ سوره زخرف نیز در سیاق سخن حضرت ابراهیم علیه‌السلام از «کلمه باقیه» یاد می‌کند. در نقل خطبه غدیر، این مضامین با پذیرش ولایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و امامان پس از او پیوند یافته‌اند.

آیات مورد استشهاد

آیه بیعت

إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَىٰ نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَىٰ بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا؛ کسانی که با تو بیعت می‌کنند، در حقیقت با خداوند بیعت می‌کنند؛ دست خدا بالای دست‌های آنان است. پس هرکه پیمان بشکند، تنها به زیان خود پیمان می‌شکند؛ و هرکه به آنچه با خدا عهد بسته وفا کند، خداوند به او پاداشی بزرگ خواهد داد.(فتح:۱۰)

آیه کلمه باقیه

وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ؛ و آن را سخنی ماندگار در نسل او قرار داد، باشد که بازگردند.(زخرف:۲۸)

سیاق آیه بیعت و ارتباط آن با غدیر

در تفسیر التبیان، بیعتِ مورد اشاره آیه ۱۰ فتح، بیعت حدیبیه، معروف به بیعت رضوان، دانسته شده است. در همین سوره، آیه ۱۸ نیز رضایت خداوند از مؤمنانی را بیان می‌کند که زیر درخت با پیامبر بیعت کردند.

بنابراین، باید میان زمینه نزول آیه و استشهاد به آن در خطبه غدیر فرق گذاشت. استناد خطبه به آیه، به‌خودی‌خود به معنای نزول نخستین آن در روز غدیر نیست؛ بحث این مدخل، چگونگی استفاده از مضمون قرآنیِ بیعت در معرفی پیمان غدیر است.

آیه ۱۰ سه مضمون پیوسته دارد: بیعت با پیامبر به خداوند نسبت داده می‌شود؛ زیان پیمان‌شکنی به خودِ پیمان‌شکن بازمی‌گردد؛ و وفای به عهد، پاداش الهی دارد. در خوانشِ ارائه‌شده در نقل خطبه، این مضامین، مسئولیت مردم در برابر پیمان ولایت را توضیح می‌دهند.

استشهاد در متن خطبه

در بخش دعوت به بیعت، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرماید:

أَلَا وَإِنِّي قَدْ بَايَعْتُ اللَّهَ وَعَلِيٌّ قَدْ بَايَعَنِي وَأَنَا آخِذُكُمْ بِالْبَيْعَةِ لَهُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ

«آگاه باشید! من با خداوند بیعت کرده‌ام و علی با من بیعت کرده است؛ و من از جانب خدای عزّوجلّ برای او از شما بیعت می‌گیرم.»

در بخش پایانی خطبه نیز این عبارت دیده می‌شود:

وَمَنْ بَايَعَ فَإِنَّمَا يُبَايِعُ اللَّهَ

«و هرکه بیعت کند، در حقیقت با خدا بیعت می‌کند.»

محتوای پیمان و اقرار زبانی

در گزارش خطبه، بیعت تنها دست‌دادن نیست؛ پذیرش ولایت و تعهد به اطاعت نیز در آن مطرح است. متن اقرار، شنیدن و اطاعت، رضایت و تسلیم در برابر پیامِ ابلاغ‌شده درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام و امامان از نسل او را در بر می‌گیرد.

مضمونِ اقرارِ نقل‌شده چنین است: مردم با دل و جان و زبان و دست خود پیمان می‌بندند؛ بر این تعهد زندگی می‌کنند، می‌میرند و برانگیخته می‌شوند؛ آن را تغییر نمی‌دهند و در آن شک نمی‌کنند؛ از عهد بازنمی‌گردند و میثاق را نمی‌شکنند. در ادامه، اطاعت از خدا و پیامبر و امیرالمؤمنین و امامان یادشده، و جایگاه امام حسن و امام حسین علیهماالسلام تصریح می‌شود. همچنین، اقرار زبانی در کنار مصافقه کسانی قرار می‌گیرد که امکان دست‌دادن دارند و خداوند و پیامبر بر این تعهد گواه گرفته می‌شوند.

معنای دست خدا بالای دست‌ها

شیخ طوسی ذیل آیه ۱۰ فتح، دو توضیح برای این تعبیر نقل می‌کند: برتری پیمان خداوند در این بیعت، و برتری قدرت و یاری خداوند در نصرت پیامبر بر یاری مردم. در این توضیح، سخن از منزلت پیمان و پشتیبانی الهی است.

روایت بیعت امام رضا علیه‌السلام

در گزارشِ مراسم ولایتعهدی امام رضا علیه‌السلام آمده است که مأمون از پسرش عباس خواست نخست با آن حضرت بیعت کند. امام دست خود را بالا گرفت، به‌گونه‌ای که پشت دست به سوی چهره خود و کف آن رو به مردم بود. هنگامی که مأمون خواست دستش را برای بیعت بگشاید، امام این شیوه را به روش بیعت پیامبر نسبت داد. در ادامه گزارش آمده است که مردم بیعت کردند و دست امام بالای دست آنان بود.

در عبارت منقول از امام آمده است:

إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ هَكَذَا كَانَ يُبَايِعُ

«رسول خدا این‌گونه بیعت می‌کرد.»

گزارش مقایسه غدیر و بیعت پس از رحلت پیامبر

در روایتی منسوب به سلمان فارسی، میان اعلان ولایت در غدیر و بیعت پس از رحلت پیامبر مقایسه شده است. مطابق این گزارش، سلمان هنگامی که امیرالمؤمنین علیه‌السلام به تجهیز پیکر پیامبر مشغول بود، از بیعت مردم با ابوبکر بر منبر پیامبر خبر داد. امیرالمؤمنین پرسید نخستین بیعت‌کننده بر منبر چه کسی بود؛ سلمان ابتدا از بیعت‌کنندگان سقیفه سخن گفت، اما پرسش درباره بیعت بر منبر بود.

سلمان سپس پیرمردی تکیه‌داده بر عصا، با نشان سجده بر پیشانی را وصف کرد که پیش از دیگران بر منبر رفت، از دیدن ابوبکر در آن جایگاه اظهار خرسندی کرد، با او بیعت نمود و پس از سخنی درباره روز آدم، از مسجد بیرون رفت. در ادامه روایت، امیرالمؤمنین آن شخص را ابلیس معرفی می‌کند و از خبر پیشین پیامبر درباره حضور ابلیس و همراهانش در غدیر سخن می‌گوید. بر پایه همین روایت، آنان پس از اعلان ولایت، از بسته‌شدن راه نفوذشان اندوهگین شدند، اما پس از بیعتِ یادشده، ابلیس از رهاشدن فرمان اطاعت از امیرالمؤمنین اظهار شادمانی کرد.

در نقل عربیِ این گزارش، معرفی آن پیرمرد با این عبارت آمده است:

فَإِنَّ ذَلِكَ إِبْلِيسُ

«آن شخص، ابلیس است.»

کلمه باقیه و استمرار امامت

سیاق آیه ۲۸ زخرف

در آیات ۲۶ و ۲۷ زخرف، حضرت ابراهیم علیه‌السلام از پرستش معبودهای قوم خود بیزاری می‌جوید و تنها آفریننده خود را استثنا می‌کند. آیه بعد، از باقی‌ماندن آن کلمه در نسل او سخن می‌گوید. شیخ طوسی در توضیح این سیاق، سخن توحید و استمرار آن در نسل ابراهیم را مطرح می‌کند.

در نقل خطبه غدیر، آیه کلمه باقیه در بحث امامان پس از پیامبر مورد استشهاد قرار می‌گیرد؛ در پایان نیز از بیعت با امیرالمؤمنین، امام حسن، امام حسین و امامان، با وصف کلمه پاک و ماندگار یاد می‌شود.

روایت منقول از پیامبر

در بخشی از روایتی منقول از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله، درباره استمرار امامت در نسل امام حسین علیه‌السلام آمده است:

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى جَعَلَ الْإِمَامَةَ فِي عَقِبِ الْحُسَيْنِ

«خداوند تبارک‌وتعالی امامت را در نسل حسین قرار داده است.» در ادامه این نقل، به آیه کلمه باقیه استناد می‌شود.

روایت منقول از امیرالمؤمنین

در گزارشی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام، پس از قرائت آیه، پیامبر از نسل ابراهیم و اهل‌بیت از نسل ابراهیم و محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله معرفی می‌شوند. این سخن در سیاق بیان استمرار علم در خاندان پیامبر آمده است.

روایت منقول از امام صادق

در پاسخ منقول از امام صادق علیه‌السلام به مفضّل، مقصود از کلمه باقیه، امامت دانسته شده است که خداوند آن را تا قیامت در نسل امام حسین علیه‌السلام قرار داده است.

جستارهای وابسته

بیعت در غدیر بیعت با خداوند • دستور بیعت در غدیر • آیه ۱۰ فتح و غدیر • واقعه غدیر • سقیفه

منابع

• قرآن کریم، سوره فتح، آیات ۱۰ و ۱۸؛ سوره زخرف، آیات ۲۶–۲۸.
• الاحتجاج، ابومنصور احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی؛ تعلیقات و ملاحظات سید محمدباقر خرسان؛ نجف اشرف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق / ۱۹۶۶م، ج ۱.
• التبیان فی تفسیر القرآن، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی؛ تحقیق و تصحیح احمد حبیب قصیر عاملی؛ قم: مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق، ج ۹.
• الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، محمد بن محمد بن نعمان، مشهور به شیخ مفید؛ تحقیق مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث؛ قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث، ۱۴۱۳ق، ج ۲.
• بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ سومِ تصحیح‌شده، ۱۴۰۳ق / ۱۹۸۳م؛ جلدهای ۲۴، ۲۵ و ۳۶.
• کتاب سلیم بن قیس الهلالی، منسوب به سلیم بن قیس هلالی؛ نسخه متنی برخط با عنوان «متن كتاب سليم 1»، مرکز سیدالشهداء للبحوث الاسلامیة، انتشار برخط: ۹ سپتامبر ۲۰۱۲م؛ ارجاع صفحات مطابق صفحه‌بندی همین نسخه متنی است.
• تصحیح اعتقادات الامامیة، محمد بن محمد بن نعمان، مشهور به شیخ مفید؛ تحقیق حسین درگاهی؛ بیروت: دار المفید للطباعة والنشر والتوزیع، بی‌تا.

مطالعه بیشتر

• اسرار غدیر: گزارش تحلیلی از واقعه غدیرخم، متن کامل و مقابله‌شده خطبه غدیر، محمدباقر انصاری؛ قم: مولود کعبه، ۱۳۷۹ش.