حج در خطبه غدير
حج در خطبه غدیر به سفارش‌های پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله درباره حج و عمره و ارتباط این عبادت با کمال دین و شناخت احکام می‌پردازد. در متن خطبه، حج از شعائر الهی معرفی شده و انجام آن با تفقه و توبه همراه گردیده است. در ادامه همین بخش، امام علی علیه السلام و امامان پس از او به‌عنوان راهنمایان مردم در شناخت احکام معرفی می‌شوند.[۱]
متن فراز و ترجمه
در نقل کتاب الاحتجاج، سفارش به حج با این عبارت آغاز می‌شود:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّ الْحَجَّ وَالصَّفَا وَالْمَرْوَةَ وَالْعُمْرَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ
«ای مردم! حج، صفا و مروه و عمره از شعائر خداوندند.» پس از این عبارت، بخشی از آیه ۱۵۸ سوره بقره آمده است.[۲]
در ادامه، پیامبر صلی الله علیه وآله می‌فرماید:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، حُجُّوا الْبَيْتَ بِكَمَالِ الدِّينِ وَالتَّفَقُّهِ، وَلَا تَنْصَرِفُوا عَنِ الْمَشَاهِدِ إِلَّا بِتَوْبَةٍ وَإِقْلَاعٍ
«ای مردم! حج خانه خدا را با کمال دین و فهم و شناخت به‌جا آورید و از جایگاه‌های مناسک بازنگردید مگر با توبه و دست‌کشیدن از گناه.»[۳]
شرح واژه‌ها
حج و عمره
«حج» در اصل به معنای قصدکردن است و در کاربرد دینی، به قصد زیارت خانه خدا و انجام مناسک ویژه آن گفته می‌شود. «اعتمار» نیز با زیارت ارتباط دارد و «اعتمر» در آیه، به انجام عمره اشاره می‌کند.[۴] مقصود این مقاله، شرح جایگاه حج در خطبه است؛ جزئیات احکام و شرایط انجام مناسک، موضوع منابع فقهی است.
صفا و مروه
صفا و مروه دو بلندی شناخته‌شده در مکه‌اند که سعی میان آن‌ها از مناسک حج و عمره است. در روایتی نقل‌شده در الکافی، نام‌گذاری آن‌ها با فرودآمدن آدم و حوا پیوند داده شده است: نام صفا با برگزیدگی آدم و عنوان «مصطفی»، و نام مروه با حضور حوا ارتباط یافته است.[۵] این توضیح، گزارش یک روایت درباره وجه نام‌گذاری است و نباید به‌صورت یک قاعده قطعی در ریشه‌شناسی واژه‌های عربی بیان شود.
در روایتی از امام صادق علیه السلام، سعی زمینه‌ای برای شکستن خودبزرگ‌بینی معرفی شده است:
مَا مِنْ بُقْعَةٍ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ مِنَ الْمَسْعَى، لِأَنَّهُ يَذِلُّ فِيهَا كُلُّ جَبَّارٍ
«هیچ مکانی نزد خدا محبوب‌تر از محل سعی نیست؛ زیرا هر گردنکشی در آن فروتن می‌شود.»[۶] این بیان، ناظر به بُعد تربیتی سعی است، نه بیان تمام حکمت‌های تشریع آن.
شعائر الهی
«شعائر» جمع «شعیره» و به معنای نشانه‌هاست؛ شعائر الهی نشانه‌هایی هستند که با دین و عبادت خداوند ارتباط دارند.[۷] در تفسیر القمی، ذیل آیه دوم سوره مائده، احرام، طواف، نماز در مقام ابراهیم، سعی و دیگر مناسک حج از مصادیق شعائر شمرده شده‌اند. در همان توضیح آمده است:
وَإِنَّمَا سُمِّيَتِ الشَّعَائِرُ لِتَشْعُرَ النَّاسُ بِهَا فَيَعْرِفُوهَا
یعنی این نشانه‌ها «شعائر» نامیده شده‌اند تا مردم از طریق آن‌ها آگاهی و شناخت پیدا کنند. این عبارت در منبع یادشده، توضیح تفسیری است؛ نه آیه قرآن و نه نقل صریح سخن پیامبر صلی الله علیه وآله.[۸]
آیات مرتبط
صفا و مروه در سوره بقره
آیه‌ای که در آغاز این بخش از خطبه به آن استناد شده، آیه ۱۵۸ سوره بقره است:
إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ؛ بی‌گمان صفا و مروه از شعائر خداوندند؛ پس هر کس حج خانه خدا یا عمره به‌جا آورد، گناهی بر او نیست که میان آن دو سعی کند؛ و هر کس به میل خود کار نیکی انجام دهد، خداوند سپاس‌گزار و داناست.
(بقره:۱۵۸)
تعبیر «يَطَّوَّفَ بِهِمَا» در این آیه به سعی میان صفا و مروه مربوط است. همچنین باید میان متن آیه و عبارت خطبه تفاوت گذاشت: آیه از صفا و مروه نام می‌برد و در نقل الاحتجاج، حج و عمره نیز در کنار آن‌ها از شعائر الهی شمرده شده‌اند.[۹]
پاسداشت و تعظیم شعائر
در آغاز آیه دوم سوره مائده آمده است:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! حرمت شعائر خداوند را نشکنید.(مائده:۲)
این عبارت، بخشی از آیه است. در سوره حج نیز بزرگداشت شعائر با تقوای دل‌ها پیوند داده شده است:
ذَٰلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ؛ چنین است؛ و هر کس شعائر خداوند را بزرگ بدارد، این بزرگداشت از تقوای دل‌هاست.(حج:۳۲)
همچنین در بخشی از آیه ۳۶ همین سوره، شتران قربانی از شعائر معرفی شده‌اند:
وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ؛ و شتران قربانی را برای شما از شعائر خداوند قرار دادیم.(حج:۳۶)
از کنار هم قرارگرفتن این آیات روشن می‌شود که شعائر در قرآن به صفا و مروه منحصر نیست و دیگر نشانه‌ها و اعمال عبادی حج را نیز دربرمی‌گیرد.
پیوند حج با کمال دین و امامت
در فراز حج، تعبیر «کمال دین» در کنار «تفقه» قرار گرفته است. برای فهم جایگاه آن در خطبه، باید به بخش‌های دیگر همان متن توجه کرد. در بخش معرفی امام علی علیه السلام، آیه اکمال دین مطرح می‌شود و در ادامه، کمال دین با امامت او پیوند می‌یابد.[۱۰] بخش مورد استناد از آیه چنین است:
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا؛ امروز دین شما را برایتان کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام ساختم و اسلام را برای شما به‌عنوان دین پسندیدم.(مائده:۳)
در چارچوب این بیان، سفارش به حج همراه با کمال دین، با پذیرش امامت و شناخت راهنمایان دینی ارتباط پیدا می‌کند. «تفقه» نیز بر آگاهی در انجام عبادت تأکید دارد. افزوده‌شدن توبه و ترک گناه به این سفارش نشان می‌دهد که در متن خطبه، حج تنها مجموعه‌ای از حرکات ظاهری معرفی نشده است.[۱۱]
آثار حج در این بخش از خطبه
در عبارت‌های مجاور، از بی‌نیازی اهل خانه‌ای که به حج می‌روند، فقر ناشی از ترک آن، آمرزش گذشته مؤمنِ حاضر در موقف، یاری‌شدن حاجیان و جبران هزینه‌های آنان سخن گفته شده است.[۱۲] شرح مستقل این عبارت‌ها در مقاله آثار حج در خطبه غدیر پیگیری می‌شود. در مقاله حاضر، محور اصلی، شعائر بودن حج و ارتباط آن با کمال دین است.
حج و مرجعیت امامان در بیان احکام
پس از سفارش به حج، نماز و زکات، خطبه مردم را در شناخت امور ناشناخته به امام علی علیه السلام ارجاع می‌دهد. سپس توضیح می‌دهد که شمار احکام حلال و حرام بیش از آن است که در یک مجلس بیان شوند و پذیرش امامت علی علیه السلام و امامان پس از او، در همین زمینه مطرح می‌شود.[۱۳]
در ادامه، پیامبر صلی الله علیه وآله تأکید می‌کند که از حلال و حرامی که ابلاغ کرده بازنگشته و آن‌ها را تغییر نداده است؛ مخاطبان نیز به حفظ، یادآوری و تغییرندادن این آموزه‌ها فراخوانده می‌شوند.[۱۴] بنابراین، این بخش بر دو محور استوار است: پایبندی به احکام ابلاغ‌شده و رجوع به امامان برای تبیین آنچه مردم نمی‌دانند.
جستارهای وابسته
آثار حج در خطبه غدیر • بیعت غدیر در قرآن • اطاعت از دستورات امامان
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱–۸۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ المفردات في غريب القرآن، ذیل ماده‌های «حج» و «عمر».
- ↑ الکافي، ج۴، ص۱۹۰–۱۹۱، باب حج آدم علیه السلام.
- ↑ الکافي، ج۴، ص۴۳۴، باب السعي بين الصفا والمروة وما يقال فيه.
- ↑ المفردات في غريب القرآن، ذیل ماده «شعر».
- ↑ تفسير القمي، ج۱، ص۱۶۰، ذیل مائده: ۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۵–۷۶.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱–۸۲.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، با تعلیقات و ملاحظات محمدباقر خرسان، نجف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م، ج۱.
- الکافي، محمد بن یعقوب کلینی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق، ج۴.
- تفسير القمي، علی بن ابراهیم قمی، تصحیح، تعلیق و مقدمه سید طیب موسوی جزائری، قم: مؤسسة دار الکتاب للطباعة والنشر، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق، ج۱.
- المفردات في غريب القرآن، حسین بن محمد راغب اصفهانی، تحقیق صفوان عدنان داوودی، دمشق و بیروت: دار القلم و الدار الشامیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق، ماده‌های «حج»، «شعر» و «عمر».