آثار حج در خطبه غدیر
آثار حج در خطبه غدیر به برکات دنیوی و اخروی حج در سخنان پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می‌پردازد. در این بخش از خطبه، از بی‌نیازی، آمرزش گناهان مؤمن، یاری‌شدن حاجیان و جبران هزینه‌های آنان سخن گفته شده است. سفارش به حج همراه با کمال دین، تفقه، توبه و ترک گناه، در ادامه همین عبارت‌ها قرار دارد.[۱]
متن فراز و ترجمه
بی‌نیازی و هشدار درباره ترک حج
مَعَاشِرَ النَّاسِ، حُجُّوا الْبَيْتَ، فَمَا وَرَدَهُ أَهْلُ بَيْتٍ إِلَّا اسْتَغْنَوْا، وَلَا تَخَلَّفُوا عَنْهُ إِلَّا افْتَقَرُوا
«ای مردم! حج خانه خدا را به‌جا آورید؛ هیچ خاندانی به زیارت آن نیامدند مگر آنکه بی‌نیاز شدند، و از آن بازنماندند مگر آنکه دچار فقر شدند.»[۲]
آمرزش و آغاز دوباره عمل
مَعَاشِرَ النَّاسِ، مَا وَقَفَ بِالْمَوْقِفِ مُؤْمِنٌ إِلَّا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا سَلَفَ مِنْ ذَنْبِهِ إِلَى وَقْتِهِ ذَلِكَ، فَإِذَا انْقَضَتْ حَجَّتُهُ اسْتُؤْنِفَ عَمَلُهُ
«ای مردم! هیچ مؤمنی در موقف وقوف نکرد مگر آنکه خداوند گناهان گذشته او را تا آن زمان آمرزید؛ پس هنگامی که حج او پایان یابد، عملش از نو آغاز می‌شود.»[۳]
یاری حاجیان و جبران هزینه‌ها
مَعَاشِرَ النَّاسِ، الْحُجَّاجُ مُعَانُونَ، وَنَفَقَاتُهُمْ مُخْلَفَةٌ، وَاللَّهُ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ
«ای مردم! حاجیان یاری می‌شوند، هزینه‌هایشان جبران می‌گردد و خداوند پاداش نیکوکاران را تباه نمی‌کند.»[۴]
شرح واژه‌ها
- حُجّاج: جمع «حاجّ» و به معنای حج‌گزاران است؛ حاء آن ضمه و جیم مشدد آن فتحه دارد.
- مُعانون: جمع «مُعان»، به معنای یاری‌شدگان است. «مُعان» اسم مفعول از «أعانَ، يُعينُ، إعانةً» است؛ اسم فاعل این فعل «مُعين»، یعنی یاری‌کننده است.
- نفقات: جمع «نفقه» و در این عبارت به معنای هزینه‌های حاجیان است.
- مُخْلَفة: به معنای جبران‌شده و جایگزین‌شده است؛ اسم مفعول از «أخْلَفَ، يُخْلِفُ» و بدون تشدید لام خوانده می‌شود. در توضیح واژه‌های همین فراز در الاحتجاج، «معانون» به «مساعدون» و «مخلفة» به «معوضة» معنا شده است.[۵]
بدین ترتیب، دو بخش جمله اخیر مکمل یکدیگرند: حاجیان از یاری برخوردار می‌شوند و آنچه در این راه هزینه می‌کنند، بی‌پاداش نمی‌ماند.
حج، استطاعت و شعائر الهی
سفارش خطبه به حج، در کنار بیان قرآنی وجوب آن برای افراد مستطیع فهمیده می‌شود. در بخشی از آیه ۹۷ سوره آل عمران آمده است:
وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا؛ و برای خدا، حج آن خانه بر عهده مردم است؛ بر کسی که بتواند به سوی آن راه یابد.
(آل عمران:۹۷)
این قید نشان می‌دهد که در سخن از تکلیف حج، باید استطاعت را در نظر گرفت. صرف نرفتن به حج، بدون آگاهی از شرایط شخص، دلیل سرپیچی او از تکلیف نیست.
از سوی دیگر، در عبارت پیش از فراز آثار حج، مناسک حج و عمره از شعائر خداوند معرفی شده‌اند.[۶] بزرگداشت شعائر نیز در قرآن با تقوای دل‌ها پیوند دارد:
ذَٰلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ؛ چنین است؛ و هر کس شعائر خداوند را بزرگ بدارد، این بزرگداشت از تقوای دل‌هاست.(حج:۳۲)
آثار دنیوی حج
بی‌نیازی و پرهیز از ترک حج
در نخستین عبارت، حج با بی‌نیازی و بازماندن از آن با فقر پیوند داده شده است. تقابل «استغنوا» و «افتقروا» نشان می‌دهد که هزینه‌کردن برای این عبادت، در بیان خطبه، زیان محض شمرده نمی‌شود.[۷] این بیان، تشویق به انجام حج است؛ نه مجوزی برای داوری درباره ایمان یا تکلیف اشخاص بر پایه وضعیت اقتصادی آنان.
همچنین در این فراز، برای تحقق بی‌نیازی، زمان معین یا مقدار مشخصی از افزایش دارایی ذکر نشده است. ازاین‌رو، تبدیل آن به وعده سود مالیِ فوری و قابل محاسبه، فراتر از متن خواهد بود.
یاری و جبران هزینه‌ها
عبارت «الْحُجَّاجُ مُعَانُونَ» بر یاری‌شدن حج‌گزاران تأکید دارد و «نَفَقَاتُهُمْ مُخْلَفَةٌ» از جبران هزینه‌های آنان سخن می‌گوید. پایان جمله، یعنی تباه‌نشدن پاداش نیکوکاران، این دو وعده را در چارچوب پاداش الهی قرار می‌دهد.[۸] متن، شیوه و زمان این جبران را تعیین نکرده است.
آثار اخروی حج
آمرزش گناهان گذشته
در عبارت مربوط به آمرزش، واژه «مؤمن» و حضور او در «موقف» تصریح شده است. سپس آمرزش گناهان گذشته تا آن زمان و آغاز دوباره عمل پس از پایان حج بیان می‌شود.[۹]
مسئولیت پس از بازگشت
«آغاز دوباره عمل» ناظر به گذشته آمرزیده‌شده و مسئولیت انسان در ادامه زندگی است؛ نه اجازه ارتکاب دوباره گناه. سفارش صریح به توبه و دست‌کشیدن از گناه در ادامه همین بخش، این جهت تربیتی را روشن می‌کند.[۱۰]
کمال دین، تفقه و توبه
پس از بیان آثار حج، این سفارش آمده است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، حُجُّوا الْبَيْتَ بِكَمَالِ الدِّينِ وَالتَّفَقُّهِ، وَلَا تَنْصَرِفُوا عَنِ الْمَشَاهِدِ إِلَّا بِتَوْبَةٍ وَإِقْلَاعٍ
«ای مردم! حج خانه خدا را با کمال دین و فهم و شناخت به‌جا آورید و از جایگاه‌های مناسک بازنگردید مگر با توبه و دست‌کشیدن از گناه.»[۱۱]
این عبارت، سه جهت را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد:
- کمال دین: در بخش دیگری از خطبه، کمال دین با امامت امام علی علیه السلام پیوند یافته است؛ ازاین‌رو، این تعبیر در شرح شیعی خطبه، در ارتباط با پذیرش امامت فهمیده می‌شود.[۱۲]
- تفقه: انجام حج باید با فهم و شناخت همراه باشد، نه صرفاً اجرای ظاهری اعمال.
- توبه و اقلاع: «اقلاع» در توضیح همین متن به معنای ترک گناهان آمده است؛ بنابراین، بازگشت از حج باید با تصمیم به اصلاح رفتار همراه باشد.[۱۳]
شرح گسترده‌تر پیوند حج و امامت در مقاله حج در خطبه غدیر آمده است.
روایت تمامیت حج و دیدار امام
در روایتی جدا از متن خطبه غدیر، جابر از امام باقر علیه السلام نقل می‌کند:
تَمَامُ الْحَجِّ لِقَاءُ الْإِمَامِ
«تمامیت حج، دیدار امام است.»[۱۴]
جستارهای وابسته
حج در خطبه غدیر • عظمت مراسم حج در خطبه غدیر • اطاعت از دستورات امامان
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱، پاورقی۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۶.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱، پاورقی۴.
- ↑ الکافي، ج۴، ص۵۴۹، حدیث۲.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، با تعلیقات و ملاحظات محمدباقر خرسان، نجف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م، ج۱.
- الکافي، محمد بن یعقوب کلینی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق، ج۴.