عظمت مراسم حج در خطبه غدیر
عظمت مراسم حج در خطبه غدیر به جایگاه حج و سفارش پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به انجام آن همراه با کمال دین، تفقه و توبه می‌پردازد. شرح این فراز با مباحثی درباره حرمت کعبه، فضیلت مناسک، آداب معنوی حج و ارتباط آن با امامت همراه شده است. روایات دیگری که برای توضیح این موضوع نقل می‌شوند، شواهد شرح‌اند و نباید جزئی از متن خطبه غدیر معرفی شوند.[۱]
متن فراز و ترجمه
مَعَاشِرَ النَّاسِ، حُجُّوا الْبَيْتَ بِكَمَالِ الدِّينِ وَالتَّفَقُّهِ، وَلَا تَنْصَرِفُوا عَنِ الْمَشَاهِدِ إِلَّا بِتَوْبَةٍ وَإِقْلَاعٍ
«ای مردم! حج خانه خدا را با کمال دین و فهم و شناخت به‌جا آورید و از جایگاه‌های مناسک بازنگردید مگر با توبه و دست‌کشیدن از گناه.»[۲]
این عبارت پس از فرازهای بیان آثار حج و پیش از سفارش به نماز و زکات آمده است. محور آن، چگونگی انجام حج و اثر آن در اعتقاد و رفتار حج‌گزار است؛ شرح مستقل آثار دنیوی و اخروی حج در مقاله آثار حج در خطبه غدیر آمده است.
شرح واژه‌ها
- حُجّوا: فعل امر جمع، به معنای «حج به‌جا آورید». در نقل مبنای این مقاله، ضبط آن با ضمه حاء آمده است؛ در برخی شرح‌ها ضبط «حِجّوا» نیز دیده می‌شود.
- تفقه: فهم و شناخت عمیق؛ در این عبارت، آگاهی دینی در انجام حج را می‌رساند.
- مشاهد: جمع «مشهد»؛ در این سیاق، جایگاه‌های حضور در مناسک را دربرمی‌گیرد.
- إقلاع: مصدر «أقلع» و در کاربرد اخلاقی به معنای دست‌کشیدن و بازایستادن از گناه است. در توضیح همین فراز در الاحتجاج نیز به ترک گناهان معنا شده است.[۳]
کعبه و حرمت حج
نخستین خانه برای مردم
قرآن درباره خانه کعبه می‌فرماید:
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ؛ نخستین خانه‌ای که برای مردم قرار داده شد، همان است که در بکّه است؛ پربرکت و مایه هدایت جهانیان.
(آل عمران:۹۶)
در بخشی از آیه بعد، وجوب حج با استطاعت همراه شده است:
وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا؛ و برای خدا، حج آن خانه بر عهده مردم است؛ بر کسی که بتواند به سوی آن راه یابد.(آل عمران:۹۷)
ازاین‌رو، سفارش به حج نباید با نادیده‌گرفتن قید استطاعت یا داوری درباره تکلیف اشخاص همراه شود.
گزارش‌های دحوالارض و بنای کعبه
در من لا یحضره الفقیه از امام صادق علیه السلام نقل شده است:
إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى دَحَا الْأَرْضَ مِنْ تَحْتِ الْكَعْبَةِ إِلَى مِنًى، ثُمَّ دَحَاهَا مِنْ مِنًى إِلَى عَرَفَاتٍ، ثُمَّ دَحَاهَا مِنْ عَرَفَاتٍ إِلَى مِنًى، فَالْأَرْضُ مِنْ عَرَفَاتٍ، وَعَرَفَاتٌ مِنْ مِنًى، وَمِنًى مِنَ الْكَعْبَةِ
«خداوند زمین را از زیر کعبه تا مِنی گسترد؛ سپس از مِنی تا عرفات و سپس از عرفات تا مِنی گسترد؛ پس زمین از عرفات، عرفات از مِنی و مِنی از کعبه است.»[۴]
در همان صفحه، این عبارت نیز نقل شده است:
وَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ أَنْزَلَ الْبَيْتَ مِنَ السَّمَاءِ وَلَهُ أَرْبَعَةُ أَبْوَابٍ، عَلَى كُلِّ بَابٍ قِنْدِيلٌ مِنْ ذَهَبٍ مُعَلَّقٌ
«خداوند خانه را از آسمان فرود آورد؛ خانه چهار در داشت و بر هر در، چراغی آویخته از طلا بود.»[۵]
بکّه، مکّه و گزارش حج آدم
درباره نسبت «بکّه» و «مکّه»، گفته شده است که مکّه نام شهر و بکّه جایگاه خانه است؛ در برابر، کاربرد هر دو برای شهر نیز مطرح شده است. در نقل‌های روایی، نام بکّه با ازدحام و فشردگی جمعیت در اطراف خانه ارتباط یافته است.[۶]
در گزارشی که در شرح حج نقل شده، جبرئیل مأمور می‌شود خیمه‌ای از خیمه‌های بهشتی در محل خانه برپا کند و آدم و حوا را در آن گرد آورد و رحمت و آمرزش الهی را به آنان ابلاغ کند. پس از مدتی، خیمه برداشته می‌شود و در همان محل، خانه‌ای از سنگ ساخته می‌شود. سنگ‌های پایه از صفا، مروه، طور سینا و جبل‌السلام فراهم می‌آیند و باقی بنا با سنگ ابوقبیس تکمیل می‌شود؛ خانه دو در شرقی و غربی دارد. فرشتگان پیرامون آن طواف می‌کنند و آدم و حوا نیز با مشاهده آنان، هفت بار طواف می‌کنند. این نقل، گزارشی درباره آغاز طواف در نسل آدم است، نه بخشی از خطبه غدیر.[۷]
طواف و بازگشت به خدا
در روایتی منسوب به امام رضا علیه السلام درباره علت طواف، داستان اعلام آفرینش خلیفه در زمین و پرسش فرشتگان مطرح می‌شود. زمینه قرآنی آن، آیه ۳۰ سوره بقره است:
إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً؛ من در زمین جانشینی قرار می‌دهم.(بقره:۳۰)
در ادامه آن گزارش روایی، فرشتگان پس از پرسش خود، به استغفار روی می‌آورند؛ خداوند خانه‌ای به نام «ضُراح» در آسمان چهارم، و در برابر آن «بیت‌المعمور» در آسمان دنیا، و در زمین کعبه را قرار می‌دهد. آدم به طواف مأمور می‌شود و این سنت در فرزندان او ادامه می‌یابد. در این نقل، خانه خدا پناهگاهی برای توبه و پاک‌شدن از گناه معرفی شده است.[۸]
در شرح این روایت، توبه و پاکی از حکمت‌های مهم حج دانسته می‌شود؛ اما اثبات اینکه این حکمت، تنها علت تشریع حج است یا تمام منافع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آن فرعی‌اند، نیازمند دلیل جداگانه است. در روایات مجاور همین باب، منافع عمومی، آشنایی مردم سرزمین‌های گوناگون با یکدیگر، دادوستد، برآوردن نیازها و شناخته‌شدن آثار و اخبار پیامبر نیز از حکمت‌های حج شمرده شده‌اند.[۹]
بزرگداشت مناسک نیز باید با تقوای دل همراه باشد:
ذَٰلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ؛ چنین است؛ و هر کس شعائر خداوند را بزرگ بدارد، این بزرگداشت از تقوای دل‌هاست.(حج:۳۲)
روایات فضیلت حج
روایت‌های این بخش برای شرح موضوع حج نقل شده‌اند. درج آن‌ها به معنای تصحیح همه اسناد نیست؛ در نقل پاداش‌ها باید قیدها، اختلاف نسخه‌ها و تفاوت متن روایت با برداشت شارح حفظ شود.
پاداش آماده‌شدن برای سفر
سعد اسکاف از امام باقر علیه السلام نقل می‌کند که حج‌گزار هنگام فراهم‌کردن مقدمات سفر، با هر گامی ده حسنه می‌یابد، ده گناه از او محو می‌شود و ده درجه بالا می‌رود؛ این پاداش تا پایان آماده‌سازی ادامه دارد. سپس، در مسیر سفر، هر بار که مرکب او گامی برمی‌دارد، همان پاداش برایش ثبت می‌شود تا مناسک را پایان دهد. پس از پایان مناسک، آمرزش و ثبت حسنات در چهار ماه ذی‌حجه، محرم، صفر و ربیع‌الاول ذکر شده است.[۱۰]
قید پایانی روایت چنین است:
إِلَّا أَنْ يَأْتِيَ بِمُوجِبَةٍ
یعنی مگر آنکه مرتکب گناهی با پیامد سنگین شود. در توضیح چاپ یادشده، «موجبة» به گناه بزرگِ موجب آتش یا اعمال و سخنان موجب کفر تفسیر شده است؛ بنابراین، این قید نباید در ترجمه به‌کلی حذف یا به مجوز ارتکاب گناه تبدیل شود.[۱۱]
رضایت الهی در مِنی
از امام صادق علیه السلام نقل شده است:
إِذَا أَخَذَ النَّاسُ مَوَاطِنَهُمْ بِمِنًى نَادَى مُنَادٍ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ: إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ أَرْضَى فَقَدْ رَضِيتُ
«هنگامی که مردم در مِنی در جایگاه‌های خود قرار می‌گیرند، نداکننده‌ای از جانب خداوند ندا می‌دهد: اگر خواسته‌اید که خشنود شوم، خشنود شده‌ام.»[۱۲]
میهمانان خدا و پاداش هزینه‌ها
در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است:
الْحَاجُّ وَالْمُعْتَمِرُ وَفْدُ اللَّهِ، إِنْ سَأَلُوهُ أَعْطَاهُمْ، وَإِنْ دَعَوْهُ أَجَابَهُمْ، وَإِنْ شَفَعُوا شَفَّعَهُمْ، وَإِنْ سَكَتُوا ابْتَدَأَهُمْ
«حج‌گزار و عمره‌گزار، واردشدگان بر خداوندند؛ اگر از او بخواهند، به آنان عطا می‌کند؛ اگر او را بخوانند، پاسخشان می‌دهد؛ اگر شفاعت کنند، شفاعتشان را می‌پذیرد و اگر خاموش بمانند، خود به آنان عطا می‌کند.» سپس از جبران هر درهم با پاداشی بسیار سخن رفته است. در متن چاپ یادشده، ضبط «ألف [ألف] درهم» آمده که اختلاف هزار و یک‌میلیون را نشان می‌دهد؛ عدد را نباید بدون اشاره به اختلاف نقل، یکسان‌سازی کرد.[۱۳]
در ضمان الهی بودن حاجی
از امام صادق علیه السلام نقل شده است:
الْحَاجُّ وَالْمُعْتَمِرُ فِي ضَمَانِ اللَّهِ، فَإِنْ مَاتَ مُتَوَجِّهًا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ، وَإِنْ مَاتَ مُحْرِمًا بَعَثَهُ اللَّهُ مُلَبِّيًا، وَإِنْ مَاتَ بِأَحَدِ الْحَرَمَيْنِ بَعَثَهُ اللَّهُ مِنَ الْآمِنِينَ، وَإِنْ مَاتَ مُنْصَرِفًا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ جَمِيعَ ذُنُوبِهِ
«حج‌گزار و عمره‌گزار در ضمان خداوندند؛ اگر در حال رفتن بمیرند، خداوند گناهانشان را می‌آمرزد؛ اگر در حال احرام بمیرند، آنان را لبیک‌گویان برمی‌انگیزد؛ اگر در یکی از دو حرم بمیرند، از ایمنان برانگیخته می‌شوند؛ و اگر هنگام بازگشت بمیرند، همه گناهانشان آمرزیده می‌شود.»[۱۴] «متوجهاً» در اینجا به معنای در حال رفتن به سفر است، نه صرفاً «با توجه».
دیدار فرشتگان با آدم
امام صادق علیه السلام در گزارشی درباره حج آدم می‌فرماید:
لَمَّا أَفَاضَ آدَمُ مِنْ مِنًى تَلَقَّتْهُ الْمَلَائِكَةُ فَقَالُوا: يَا آدَمُ، بَرَّ حَجُّكَ، أَمَا إِنَّهُ قَدْ حَجَجْنَا هَذَا الْبَيْتَ قَبْلَ أَنْ تَحُجَّهُ بِأَلْفَيْ عَامٍ
«هنگامی که آدم از مِنی بازگشت، فرشتگان به استقبالش آمدند و گفتند: ای آدم! حجت نیکو و پذیرفته باد؛ ما دو هزار سال پیش از آنکه تو این خانه را حج کنی، آن را حج کرده‌ایم.»[۱۵] عدد دو هزار سال در این روایت، به تقدم حج فرشتگان بر حج آدم مربوط است؛ نباید بی‌دلیل به فاصله آفرینش کعبه و دحوالارض منتقل شود.
ایمنی از هراس بزرگ قیامت
از امام صادق علیه السلام نقل شده است:
مَنْ مَاتَ فِي طَرِيقِ مَكَّةَ ذَاهِبًا أَوْ جَائِيًا أَمِنَ مِنَ الْفَزَعِ الْأَكْبَرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
«کسی که در راه مکه، هنگام رفتن یا بازگشت بمیرد، از هراس بزرگ روز قیامت در امان است.»[۱۶]
پاداش سفر و رسیدگی به خانواده حاجی
در روایتی منقول از پیامبر صلی الله علیه وآله در وسائل الشیعة آمده است:
وَمَنْ خَرَجَ حَاجًّا أَوْ مُعْتَمِرًا فَلَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ حَتَّى يَرْجِعَ مِائَةُ أَلْفِ أَلْفِ حَسَنَةٍ، وَيُمْحَى عَنْهُ أَلْفُ أَلْفِ سَيِّئَةٍ، وَيُرْفَعُ لَهُ أَلْفُ أَلْفِ دَرَجَةٍ، وَكَانَ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ بِكُلِّ دِرْهَمٍ أَلْفُ أَلْفِ دِرْهَمٍ، وَبِكُلِّ دِينَارٍ أَلْفُ أَلْفِ دِينَارٍ، وَبِكُلِّ حَسَنَةٍ عَمِلَهَا فِي وَجْهِهِ ذَلِكَ أَلْفُ أَلْفِ حَسَنَةٍ حَتَّى يَرْجِعَ، وَكَانَ فِي ضَمَانِ اللَّهِ إِنْ تَوَفَّاهُ أَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ وَإِنْ رَجَعَ رَجَعَ مَغْفُورًا لَهُ، مُسْتَجَابًا لَهُ، فَاغْتَنِمُوا دَعْوَتَهُ، فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرُدُّ دُعَاءَهُ إِذَا قَدِمَ، فَإِنَّهُ يَشْفَعُ فِي مِائَةِ أَلْفِ رَجُلٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
«هر کس به قصد حج یا عمره بیرون رود، برای هر گامش تا بازگشت، صد میلیون حسنه است؛ یک‌میلیون گناه از او محو و یک‌میلیون درجه برایش افزوده می‌شود. برای هر درهم و هر دینار او، یک‌میلیون درهم و دینار، و برای هر کار نیکی که در این سفر انجام دهد، یک‌میلیون حسنه است. او در ضمان خداوند است؛ اگر خداوند جانش را بگیرد، او را به بهشت می‌برد و اگر بازگردد، آمرزیده و دعایش پذیرفته است. پس دعای او را غنیمت شمارید؛ زیرا خداوند دعایش را هنگام بازگشت رد نمی‌کند و او در قیامت برای صد هزار نفر شفاعت می‌کند.»[۱۷]
در تعلیقه همان چاپ، تصریح شده که «مائة» در مأخذ روایت نیامده است؛ بر آن ضبط، پاداش هر گام «یک‌میلیون» است، نه صد میلیون. عبارت «پیش از آنکه به گناه آلوده شود» نیز در نسخه‌ای دیگر افزوده شده است. نقل این وعده‌ها باید با حفظ اختلاف متن و بدون فرض صحت قطعی همه اسناد باشد.[۱۸] بخش مهم پایانی روایت چنین است:
وَمَنْ خَلَفَ حَاجًّا أَوْ مُعْتَمِرًا فِي أَهْلِهِ بِخَيْرٍ بَعْدَهُ كَانَ لَهُ أَجْرٌ كَامِلٌ مِثْلُ أَجْرِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أَجْرِهِ شَيْءٌ
«هر کس پس از رفتن حاجی یا عمره‌گزار، در رسیدگی نیکو به خانواده او جانشینش شود، پاداشی کامل مانند پاداش او دارد، بی‌آنکه از پاداش وی چیزی کم شود.»[۱۹] این جمله درباره حمایت از خانواده مسافر است، نه باقی‌گذاشتن فرزند یا وارثی که پس از مرگ به حج برود.
آداب اخلاقی و معنوی حج
در شرح این فراز، بر مجموعه‌ای از آداب تأکید شده است:[۲۰]
- اخلاص در نیت: حج عبادت است و هدف آن باید تقرب به خدا باشد، نه ریا، شهرت یا خودنمایی.
- پرهیز از مال حرام: حج‌گزار باید نسبت به منشأ هزینه‌های سفر و تصرف‌نکردن در مال دیگران مراقبت کند.
- رعایت حقوق مردم: بدهی‌ها و حقوق مالی و غیرمالی نباید به بهانه سفر عبادی نادیده گرفته شوند؛ جبران تضییع حقوق و اصلاح روابط، بخشی از مسئولیت اخلاقی اوست.
- ترک گناهان زبان و رفتار: غیبت، تهمت، دروغ، ستم و آزار دیگران با هدف تربیتی این سفر ناسازگار است.
- کاستن از دل‌بستگی‌های بازدارنده: مقصود، ترک محبت طبیعی خانواده نیست؛ بلکه محبت دیگران نباید مانع اطاعت خدا و مسئولیت دینی شود.
- بهره‌بردن از فرصت عبادت: ذکر، دعا، تلاوت قرآن و پرهیز از گفت‌وگوی بیهوده، فرصت خودسازی را حفظ می‌کند.
- دقت در مناسک: آموختن احکام و انجام درست اعمال، همراه با توجه قلبی لازم است؛ صورت عمل و نیت، جایگزین یکدیگر نیستند.
- خدمت به همراهان: نیازگشایی، تألیف دل‌ها، خوش‌رفتاری و پرهیز از تجمل‌گرایی و رقابت‌های مادی از آداب این سفر شمرده شده است.
- مراقبت از نماز و دل: حفظ اوقات نماز، توجه در عبادت و زدودن کینه، حسد و بخل، با هدف حج تناسب دارد.
- آمادگی برای بازگشت به خدا: یاد مرگ و سامان‌دادن امور و حقوق، زمینه غفلت‌زدایی است؛ از این توصیه اخلاقی، وجوب یکسان وصیت برای همه مسافران حج نتیجه گرفته نمی‌شود.
- پیوند با امامت: در شرح شیعی خطبه، شناخت و پیروی از امام، با کمال معنوی عبادت ارتباط دارد؛ این بحث از تعیین جزئی شرایط فقهی صحت اعمال جداست.
مضمون مشهور «پیش از مرگ طبیعی، از خودخواهی و دل‌بستگی‌های بازدارنده دست بکشید» در این زمینه به‌عنوان توصیه اخلاقی مطرح می‌شود؛ عبارت «موتوا قبل أن تموتوا» بدون تعیین منبع و بررسی انتساب، نباید حدیث قطعی پیامبر معرفی شود.
گزارش‌های منقول درباره حقیقت حج و ولایت
گزارش زهری در عرفات
در این نقل، امام سجاد علیه السلام در عرفات از زهری می‌پرسد چه تعداد از مردم را حاضر می‌بیند. زهری جمعیت را بسیار می‌شمارد و آنان را حج‌گزارانی می‌داند که با امید به خدا گرد آمده و به دعا مشغول‌اند. در ضبط عدد جمعیت میان نقل‌ها اختلاف وجود دارد؛ ازاین‌رو، نمی‌توان عدد آن را آمار تاریخی قطعی دانست.
عبارت محوری گزارش چنین است:
يَا زُهْرِيُّ، مَا أَكْثَرَ الضَّجِيجَ وَأَقَلَّ الْحَجِيجَ
«ای زهری! چه بسیار است بانگ و فریاد و چه اندک‌اند حج‌گزاران!»
زهری می‌پرسد: مگر همه اینان حاجی نیستند؟ در ادامه نقل، امام از او می‌خواهد نزدیک شود، دستی بر چهره‌اش می‌کشد و می‌گوید بنگرد. زهری می‌گوید مردم را به صورت میمون می‌بیند و تنها شمار اندکی، در میان هر ده هزار نفر یک تن، به صورت انسان دیده می‌شوند. سپس این مشاهده با صورت خوک و پس از آن گرگ تکرار می‌شود. واژه نخست در متن «قردة» است؛ ترجمه آن «میمون» است، نه «خر». در پایان، با کشیدن دست بر صورت، مردم را دوباره به صورت انسان می‌بیند.[۲۱]
بر پایه ادامه همین گزارش، امام، حاجیِ برخوردار از حقیقت حج را کسی معرفی می‌کند که با دوستان اهل بیت پیوند داشته باشد، از دشمنی با آنان دوری کند، خود را بر اطاعت آنان استوار سازد و هنگام حضور در موقف و ارتباط با حجرالاسود، به امانت و عهد الهی وفادار باشد. سپس سخنی از پیامبر درباره ایمان، اخلاص و محبت محمد و علی علیهما السلام و دوستان آنان نقل می‌شود.
در بخش پایانی، نور مؤمنان در قیامت متناسب با مرتبه ولایت و وفاداری آنان توصیف شده است: در نقل مبنا، مسافت هزار سال و برای مرتبه‌ای دیگر سیصد هزار سال آمده، نه صد هزار سال. همچنین از شفاعت و یاری کسانی سخن می‌رود که در دنیا نیکی کرده، گرفتاری گشوده، در درماندگی کمک کرده یا از آسیب دشمن جلوگیری کرده‌اند؛ در نقل، بهره‌مندی اشخاص از این نیکی‌ها نیز متناسب با وضع آنان بیان شده است.[۲۲]
تجدید عهد توحید، نبوت و امامت
در گزارش بعدی، مردی به امام سجاد علیه السلام می‌گوید: هنگام وقوف در عرفات و مِنی، خدا را یاد و تمجید می‌کنیم، بر محمد و خاندان پاک او درود می‌فرستیم و برای ادای حقوق پدرانمان، مناقب و کارهای نیک آنان را به یاد می‌آوریم.
در این نقل، امام راهی برتر برای ادای حقوق معرفی می‌کند: تجدید یاد و شهادت به توحید خداوند، رسالت و سروری پیامبر، ولایت و سروری امیرالمؤمنین در میان اوصیا، و یاد امامان پاک از خاندان پیامبر به‌عنوان بندگان مخلص خدا. عبارت اصلی آن چنین است:
أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ أَنْ تُجَدِّدُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ ذِكْرَ تَوْحِيدِ اللَّهِ وَالشَّهَادَةَ بِهِ
«برتر از آن، این است که یاد توحید خدا و شهادت به آن را در جان خود تجدید کنید.»[۲۳]
در ادامه، از مباهات الهی به زائران در شامگاه عرفه و بامداد روز مِنی سخن گفته می‌شود؛ آنان از سرزمین‌های دور، غبارآلود و دور از وطن و آسایش، برای طلب رضایت خدا حاضر شده‌اند. در این بیان، فرشتگان مأمور توجه به دل‌ها می‌شوند، نه صرفاً شمار جمعیت یا ظاهر اعمال.
نقل، دو گونه دل را توصیف می‌کند: دل‌هایی تیره که از خیر و طاعت تهی و بر حرام اصرار دارند، و دل‌هایی روشن که با خیر و اطاعت همراه‌اند. در توصیف دسته نخست، انکار صدق پیامبر در معرفی وصی و وارونه‌ساختن معیارهای هدایت مطرح می‌شود؛ درباره دسته دوم، پذیرش صدق پیامبر، امامت علی علیه السلام و پیروی از هدایت او بیان شده است. برای این گروه، پذیرش عمل، سنگینی میزان حسنات، کاستن از سیئات، روشنایی و جایگاه در رحمت الهی توصیف می‌شود.
پایان گزارش، از غرفه‌های بهشت، نوشیدنی پاک، همراهی پیامبر و نعمت پایدار سخن می‌گوید و این پاداش را با باور، گفتار و رفتار درست پیوند می‌دهد.[۲۴]
کمال حج و دیدار امام
روایت تمامیت حج
از امام باقر علیه السلام نقل شده است:
تَمَامُ الْحَجِّ لِقَاءُ الْإِمَامِ
«تمامیت حج، دیدار امام است.»[۲۵]
همچنین از امام صادق علیه السلام نقل شده است:
إِذَا حَجَّ أَحَدُكُمْ فَلْيَخْتِمْ حَجَّهُ بِزِيَارَتِنَا، لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ تَمَامِ الْحَجِّ
«هرگاه یکی از شما حج به‌جا آورد، حج خود را با زیارت ما پایان دهد؛ زیرا این از تمامیت حج است.»[۲۶]
ظاهر و باطن آیه تفث
در آیه ۲۹ سوره حج آمده است:
ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ؛ سپس آلودگی‌های خود را برطرف کنند، به نذرهایشان وفا کنند و بر گرد خانه دیرینه طواف کنند.(حج:۲۹)
ذریح محاربی از امام صادق علیه السلام درباره این آیه می‌پرسد. در نقل روایت، «قضای تفث» به دیدار امام و وفای به نذرها به انجام مناسک تفسیر می‌شود. عبدالله بن سنان نیز از امام درباره آیه می‌پرسد و پاسخِ گرفتن موی شارب، چیدن ناخن و مانند آن را می‌شنود. هنگامی که نقل ذریح را بازمی‌گوید، امام هر دو بیان را تأیید و به ظاهر و باطن قرآن اشاره می‌کند:
صَدَقَ ذَرِيحٌ وَصَدَقْتَ، إِنَّ لِلْقُرْآنِ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا، وَمَنْ يَحْتَمِلُ مَا يَحْتَمِلُ ذَرِيحٌ؟
«ذریح راست گفته است و تو نیز راست گفته‌ای؛ قرآن ظاهری و باطنی دارد، و چه کسی توان تحمل آنچه ذریح تحمل می‌کند دارد؟»[۲۷]
حرمت حرم و معرفت اهل بیت
در آغاز سوره بلد می‌خوانیم:
لَا أُقْسِمُ بِهَٰذَا الْبَلَدِ وَأَنْتَ حِلٌّ بِهَٰذَا الْبَلَدِ؛ سوگند به این شهر، در حالی که تو در این شهری.(بلد:۱–۲)
این ترجمه بر پایه برداشت «حضور و اقامت» از «حِلّ» است؛ درباره معنای آن، تفسیرهای دیگری نیز مطرح است. از این آیات نمی‌توان به‌تنهایی نتیجه گرفت که مکه در نبود حضور جسمانی پیامبر هیچ حرمتی ندارد.
قرآن در بخشی از آیه ۲۵ سوره حج، درباره حرمت مسجدالحرام هشدار می‌دهد:
وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ؛ و هر کس در آنجا به ستم قصد انحراف کند، از عذابی دردناک به او می‌چشانیم.(حج:۲۵)
در سوره فیل نیز سرگذشت سپاه مهاجم چنین آمده است:
أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ أَلَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرًا أَبَابِيلَ تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ؛ آیا ندیدی پروردگارت با اصحاب فیل چه کرد؟ آیا نیرنگشان را بی‌اثر نساخت؟ و بر آنان پرندگانی گروه‌گروه فرستاد که با سنگ‌هایی از گل سخت‌شده به آنان می‌زدند؛ پس آنان را مانند کاه خورده‌شده گردانید.(فیل:۱–۵)
این آیات درباره واقعه اصحاب فیل‌اند؛ تطبیق آن‌ها بر هر حادثه تاریخی بعدی، نیازمند مستند جداگانه است. از آسیب‌دیدن بنای کعبه در یک رویداد تاریخی نیز نمی‌توان خودبه‌خود رضایت الهی از عامل آن یا سقوط حرمت حرم را نتیجه گرفت.
در روایتی از امام صادق علیه السلام، معرفت اهل بیت با ایمنی معنوی پیوند داده شده است:
مَنْ أَمَّ هَذَا الْبَيْتَ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ الْبَيْتُ الَّذِي أَمَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِهِ، وَعَرَفَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ حَقَّ مَعْرِفَتِنَا، كَانَ آمِنًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ
«هر کس آهنگ این خانه کند و بداند همان خانه‌ای است که خداوند او را به آن فرمان داده، و ما اهل بیت را چنان‌که شایسته شناخت ماست بشناسد، در دنیا و آخرت ایمن خواهد بود.»[۲۸]
تشبیه امام به کعبه
در گزارشی از حضرت فاطمه سلام الله علیها، از پیامبر صلی الله علیه وآله نقل شده است:
مَثَلُ الْإِمَامِ مَثَلُ الْكَعْبَةِ، إِذْ تُؤْتَى وَلَا تَأْتِي
«مَثَل امام، مَثَل کعبه است؛ به سوی آن می‌روند و آن به سوی دیگران نمی‌رود.» در نقل بحارالأنوار، تعبیر بدیل «مثل علی» نیز گزارش شده است.[۲۹]
دلالت این تشبیه، لزوم رجوع به امام و شناخت جایگاه اوست. ترجمه «بر گردش می‌چرخند و او بر گرد چیزی نمی‌چرخد» ترجمه لفظی این عبارت نیست. در شرح فراز حج با کمال دین، این تشبیه می‌تواند یادآور پیوند عمل عبادی با راهنمایی امام باشد؛ بدون آنکه حرمت مستقل کعبه و احکام حرم نادیده گرفته شود.
جستارهای وابسته
حج در خطبه غدیر • آثار حج در خطبه غدیر • نماز و زکات در خطبه غدیر • اطاعت از دستورات امامان
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱، پاورقی۴.
- ↑ من لا يحضره الفقيه، ج۲، ص۲۴۱.
- ↑ من لا يحضره الفقيه، ج۲، ص۲۴۱.
- ↑ من لا يحضره الفقيه، ج۲، ص۲۴۱ و پاورقی۳.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در غدیرخم، ص۴۳۵–۴۳۸.
- ↑ علل الشرائع، ج۲، ص۴۰۶.
- ↑ علل الشرائع، ج۲، ص۴۰۴–۴۰۶.
- ↑ الکافي، ج۴، ص۲۵۴–۲۵۵، حدیث۹.
- ↑ الکافي، ج۴، ص۲۵۵، پاورقی۱.
- ↑ الکافي، ج۴، ص۲۶۲، حدیث۴۲.
- ↑ الکافي، ج۴، ص۲۵۵، حدیث۱۴.
- ↑ الکافي، ج۴، ص۲۵۶، حدیث۱۸.
- ↑ الکافي، ج۴، ص۱۹۴، حدیث۴.
- ↑ الکافي، ج۴، ص۲۶۳، حدیث۴۵.
- ↑ وسائل الشيعة، ج۱۱، ص۱۰۴، حدیث۱۴۳۶۱.
- ↑ وسائل الشيعة، ج۱۱، ص۱۰۴، پاورقی‌های۲ و ۴.
- ↑ وسائل الشيعة، ج۱۱، ص۱۰۴، حدیث۱۴۳۶۱.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در غدیرخم، ص۴۳۸–۴۴۱.
- ↑ التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكري، ص۵۳۶–۵۳۷.
- ↑ التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكري، ص۵۳۷–۵۳۸.
- ↑ التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكري، ص۵۳۸.
- ↑ التفسير المنسوب إلى الإمام الحسن العسكري، ص۵۳۸–۵۴۰.
- ↑ الکافي، ج۴، ص۵۴۹، حدیث۲.
- ↑ علل الشرائع، ج۲، ص۴۵۹.
- ↑ الکافي، ج۴، ص۵۴۹.
- ↑ الکافي، ج۴، ص۵۴۵، حدیث۲۵.
- ↑ بحار الأنوار، ج۳۶، ص۳۵۳.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، با تعلیقات و ملاحظات محمدباقر خرسان، نجف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م، ج۱.
- الکافي، محمد بن یعقوب کلینی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق، ج۴.
- من لا يحضره الفقيه، محمد بن علی بن حسین بن بابویه، شیخ صدوق، تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری، قم: جماعة المدرسین في الحوزة العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق، ج۲.
- علل الشرائع، محمد بن علی بن حسین بن بابویه، شیخ صدوق، نجف: المکتبة الحیدریة و مطبعتها، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۶م، ج۲.
- تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، محمد بن حسن حر عاملی، تحقیق و نشر مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، چاپ اول، ۱۴۰۹ق، ج۱۱.
- بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، بیروت: مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق، ج۳۶.
- التفسير المنسوب إلى الإمام أبي محمد الحسن بن علي العسكري، منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام، تحقیق مؤسسة الإمام المهدي، با اشراف سید محمدباقر موحد ابطحی اصفهانی، قم: عطر عترت، چاپ دومِ تحقیق‌شده و مستدرک، ۱۴۳۳ق.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در غدیرخم، سید محمدتقی نقوی، با مقدمه، ویرایش، تنظیم و پاورقی مهدی جعفری، تهران: منیر، ۱۳۷۴ش.