نماز و زکات در خطبه غدیر

نماز و زکات در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	اقامه نماز، پرداخت زکات و رجوع به امام برای تبیین احکام
مفاهیم	نماز؛ زکات؛ اطاعت؛ تبیین احکام؛ امامت
منابع و پیوندها
آیات	بقره: ۴۳، ۸۳ و ۱۱۰؛ توبه: ۵، ۱۱، ۱۸ و ۷۱؛ مریم: ۳۱ و ۵۵؛ حج: ۴۱ و ۷۸؛ نمل: ۲–۳؛ لقمان: ۳–۴؛ ماعون: ۴–۵
روایات	نماز ستون دین؛ مراقبت بر نماز؛ پیوند زکات و نماز؛ نکوهش خودداری از زکات

نماز و زکات در خطبه غدیر به سفارش پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله درباره برپاداشتن نماز و پرداخت زکات مطابق فرمان خداوند می‌پردازد. در ادامه این سفارش، امام علی علیه السلام به‌عنوان ولی و بیان‌کننده احکام معرفی شده و در بخش دیگری از خطبه، دستور نماز و زکات همراه با امر به معروف و نهی از منکر تکرار می‌شود.

متن فراز و ترجمه

بخش آغازین این فراز در نقل الاحتجاج چنین است:

مَعَاشِرَ النَّاسِ، أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ كَمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ

«ای مردم! نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید، همان‌گونه که خداوند عزوجل به شما فرمان داده است.»

در ادامه همین فراز آمده است:

لَئِنْ طَالَ عَلَيْكُمُ الْأَمَدُ فَقَصَّرْتُمْ أَوْ نَسِيتُمْ فَعَلِيٌّ وَلِيُّكُمْ وَمُبَيِّنٌ لَكُمْ

«اگر زمانی طولانی بر شما گذشت و کوتاهی کردید یا فراموش نمودید، علی ولی شما و بیان‌کننده برای شماست.» در ادامه، از نصب آن حضرت از جانب خدا و پاسخ‌گویی به پرسش‌ها و تبیین امور ناشناخته سخن گفته می‌شود.

در بخش بعدی خطبه، پیامبر صلی الله علیه وآله دستور را تجدید می‌کند:

أَلَا وَإِنِّي أُجَدِّدُ الْقَوْلَ: أَلَا فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ

«آگاه باشید! سخن را تجدید می‌کنم: نماز را برپا دارید، زکات را بپردازید، به کار پسندیده فرمان دهید و از کار ناپسند بازدارید.»

این سه عبارت، از دو موضعِ خطبه نقل شده‌اند؛ روایات فضیلت نماز و زکات که در ادامه مقاله می‌آیند، شواهد شرح‌اند و جزئی از متن خطبه نیستند.

شرح واژه‌ها

• أقيموا: فعل امر جمع از «أقامَ، يُقيمُ، إقامةً»؛ مفرد آن «أَقِمْ» و معنایش «برپا دارید» است.
• صلاة: در معنای لغوی با دعا ارتباط دارد و در این فراز، نمازِ عبادی با اعمال و اذکار معین مراد است.
• آتوا: فعل امر جمع از «آتى، يُؤتي، إيتاءً»؛ مفرد آن «آتِ» و در اینجا به معنای «بپردازید» است.
• زکات: در کاربرد دینیِ این فراز، تکلیف مالیِ مقرر در شریعت است؛ مفهوم لغوی آن با پاکی و رشد ارتباط دارد.
• أَمَد: مدت و امتداد زمان؛ «طال عليكم الأمد» یعنی زمان بر شما دراز شد.
• مُبَيِّن: بیان‌کننده و روشن‌سازنده؛ در این سیاق، به تبیین احکام و پاسخ‌گویی به پرسش‌های مردم مربوط است.

نکته‌های اصلی فراز

از کنار هم قرارگرفتن عبارت‌های خطبه، سه محور به دست می‌آید:

1. اهمیت هر دو تکلیف: نماز و زکات در کنار یکدیگر یاد شده‌اند و در موضع دیگری، فرمان آن‌ها تجدید می‌شود.
2. پیروی از فرمان خدا: تعبیر «کما أمرکم الله» بر انجام عبادت مطابق دستور الهی دلالت دارد؛ نه تغییر خودسرانه آن.
3. نیاز به تبیین احکام: در صورت کوتاهی، فراموشی یا ناآگاهی، خطبه مردم را به مرجع تبیین احکام متوجه می‌کند.

نماز و زکات در قرآن

در آیات متعددی، نماز و زکات در کنار هم آمده‌اند. این همراهی، هم در دستورهای مستقیم و هم در توصیف پیامبران، مؤمنان و جامعه دینی دیده می‌شود. آیات زیر، شواهد قرآنیِ شرح‌اند؛ نباید همه آن‌ها را آیاتِ تصریح‌شده در این فراز خطبه دانست.

دستور مستقیم به نماز و زکات

وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ؛ نماز را برپا دارید، زکات را بپردازید و با رکوع‌کنندگان رکوع کنید.(بقره:۴۳)

در پیمان بنی‌اسرائیل نیز، عبادت خدا، نیکی به والدین، خویشان، یتیمان و نیازمندان و خوش‌گفتاری با مردم، در کنار نماز و زکات قرار گرفته است:

وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ؛ و هنگامی که از بنی‌اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خدا را نپرستید، به پدر و مادر و خویشان و یتیمان و نیازمندان نیکی کنید، با مردم نیکو سخن بگویید، نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید؛ سپس جز اندکی از شما روی گرداندید، در حالی که روی‌گردان بودید.(بقره:۸۳)

در آیه‌ای دیگر، به پاداش کارهای نیک توجه داده می‌شود:

وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ؛ نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید؛ هر کار نیکی که برای خود پیش بفرستید، آن را نزد خدا خواهید یافت؛ خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست.(بقره:۱۱۰)

در پایان سوره حج نیز این فرمان با تمسک به خدا همراه است:

فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَىٰ وَنِعْمَ النَّصِيرُ؛ پس نماز را برپا دارید، زکات را بپردازید و به خدا چنگ زنید؛ او سرپرست شماست؛ چه نیکو سرپرست و چه نیکو یاوری است.(حج:۷۸)

نشانه‌های جامعه مؤمنان

در بخشی از آیه ۱۸ سوره توبه آمده است:

إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ؛ مساجد خدا را تنها کسی آباد می‌کند که به خدا و روز واپسین ایمان آورده و نماز را برپا داشته و زکات را پرداخته است.(توبه:۱۸)

در توصیف مردان و زنان مؤمن نیز آمده است:

يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ؛ به کار پسندیده فرمان می‌دهند، از کار ناپسند بازمی‌دارند، نماز را برپا می‌دارند و زکات را می‌پردازند.(توبه:۷۱)

آیه ۴۱ سوره حج نیز این چهار وظیفه را کنار هم قرار می‌دهد:

الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ؛ همان کسانی که اگر در زمین به آنان توانایی دهیم، نماز را برپا می‌دارند، زکات را می‌پردازند، به کار پسندیده فرمان می‌دهند و از کار ناپسند بازمی‌دارند؛ و سرانجام کارها از آنِ خداست.(حج:۴۱)

کنار هم قرارگرفتن این چهار دستور، با تجدید فرمان نماز و زکات و امر به معروف و نهی از منکر در خطبه تناسب دارد؛ این تناسب، غیر از اثبات نقل لفظی تمام آیه در همان موضع خطبه است.

سفارش پیامبران

حضرت عیسی علیه السلام می‌گوید:

وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا؛ و تا زمانی که زنده‌ام، مرا به نماز و زکات سفارش کرده است.(مریم:۳۱)

در توصیف حضرت اسماعیل علیه السلام آمده است:

وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ؛ و خاندان خود را به نماز و زکات فرمان می‌داد.(مریم:۵۵)

این دو عبارت بخشی از آیات‌اند و نشان می‌دهند که نماز و زکات در گزارش قرآن از رسالت پیامبران نیز حضور دارند.

هدایت و بشارت

هُدًى وَبُشْرَىٰ لِلْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ؛ هدایت و مژده‌ای برای مؤمنان است؛ همان کسانی که نماز را برپا می‌دارند، زکات را می‌پردازند و به آخرت یقین دارند.(نمل:۲–۳)

هُدًى وَرَحْمَةً لِلْمُحْسِنِينَ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ؛ هدایت و رحمتی برای نیکوکاران است؛ همان کسانی که نماز را برپا می‌دارند، زکات را می‌پردازند و به آخرت یقین دارند.(لقمان:۳–۴)

توبه و پیوند دینی

در بخشی از آیه پنجم سوره توبه آمده است:

فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ؛ پس اگر توبه کردند، نماز را برپا داشتند و زکات را پرداختند، راهشان را باز بگذارید.(توبه:۵)

در بخشی از آیه یازدهم همان سوره نیز می‌خوانیم:

فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ؛ پس اگر توبه کردند، نماز را برپا داشتند و زکات را پرداختند، برادران دینی شما هستند.(توبه:۱۱)

این آیات در سیاق خود، اهمیت نماز و زکات را نشان می‌دهند. کنار هم آمدن دو تکلیف، مجوز نادیده‌گرفتن تفاوتِ انکار، ناآگاهی، ناتوانی و کوتاهی عملی یا صدور حکم یکسان درباره اشخاص نیست.

روایات درباره نماز

روایات زیر در شرح اهمیت نماز نقل می‌شوند. ذکر مأخذ، به‌تنهایی به معنای تصحیح سند همه نقل‌ها نیست؛ نقل‌های بدون سند پیوسته نیز با همان نسبت به منبع آورده شده‌اند.

نماز، ستون دین

در بحارالأنوار، به نقل از جامع الأخبار، از پیامبر صلی الله علیه وآله آمده است:

الصَّلَاةُ عِمَادُ الدِّينِ، فَمَنْ تَرَكَ صَلَاتَهُ مُتَعَمِّدًا فَقَدْ هَدَمَ دِينَهُ، وَمَنْ تَرَكَ أَوْقَاتَهَا يَدْخُلُ الْوَيْلَ، وَالْوَيْلُ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ

«نماز ستون دین است؛ هر کس عمداً نمازش را ترک کند، دین خود را ویران کرده است؛ و کسی که اوقات آن را ترک کند، به ویل درمی‌آید؛ و ویل، دره‌ای در جهنم است.» این عبارت در منبع یادشده با استناد به آیات ماعون ادامه یافته است.

فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ؛ پس وای بر نمازگزارانی که از نماز خود غافل‌اند.(ماعون:۴–۵)

مراقبت بر نماز و حسابرسی

در همان مأخذ از پیامبر صلی الله علیه وآله نقل شده است:

حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يَأْتِي بِالْعَبْدِ فَأَوَّلُ شَيْءٍ يَسْأَلُهُ عَنْهُ الصَّلَاةُ، فَإِنْ جَاءَ بِهَا تَامَّةً وَإِلَّا زُخَّ فِي النَّارِ

«بر نمازها مراقبت کنید؛ زیرا روز قیامت، بنده را می‌آورند و نخستین چیزی که از او می‌پرسند نماز است؛ اگر آن را کامل آورده باشد [رهایی می‌یابد]، وگرنه به آتش افکنده می‌شود.» این نقل، هشدار درباره اهمیت نماز است؛ جزئیات شرایط و موانع مؤاخذه، در همین عبارت کوتاه بیان نشده است.

پاداش نماز در وقت

در گزارشی که عبدالعظیم حسنی از امام هادی علیه السلام نقل می‌کند، در گفت‌وگوی حضرت موسی علیه السلام با خداوند آمده است:

إِلَهِي، فَمَا جَزَاءُ مَنْ صَلَّى الصَّلَوَاتِ لِوَقْتِهَا؟ قَالَ: أُعْطِيهِ سُؤْلَهُ وَأُبِيحُهُ جَنَّتِي

«خدایا! پاداش کسی که نمازها را در وقتشان به‌جا آورد چیست؟ فرمود: خواسته‌اش را به او می‌دهم و بهشتم را در اختیارش می‌گذارم.»

همراهی فرشتگان با نمازگزار

از امام باقر علیه السلام نقل شده است:

مَا مِنْ عَبْدٍ مِنْ شِيعَتِنَا يَقُومُ إِلَى الصَّلَاةِ إِلَّا اكْتَنَفَتْهُ بِعَدَدِ مَنْ خَالَفَهُ مَلَائِكَةٌ يُصَلُّونَ خَلْفَهُ يَدْعُونَ اللَّهَ لَهُ حَتَّى يَفْرُغَ مِنْ صَلَاتِهِ

«هیچ بنده‌ای از شیعیان ما به نماز نمی‌ایستد مگر آنکه فرشتگانی به شمار کسانی که با او مخالفت کرده‌اند، پیرامونش را می‌گیرند، پشت سر او نماز می‌گزارند و برایش دعا می‌کنند تا از نماز فارغ شود.»

جلال الهی و سجده

از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است:

لَوْ يَعْلَمُ الْمُصَلِّي مَا يَغْشَاهُ مِنْ جَلَالِ اللَّهِ مَا سَرَّهُ أَنْ يَرْفَعَ رَأْسَهُ مِنْ سُجُودِهِ

«اگر نمازگزار می‌دانست چه اندازه از جلال خدا او را فرامی‌گیرد، خوش نمی‌داشت که سر از سجده بردارد.»

روایات درباره زکات

اعلام وجوب زکات

عبدالله بن سنان از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند که با نزول آیه زکات در ماه رمضان، پیامبر صلی الله علیه وآله به منادی خود فرمان داد وجوب زکات را مانند نماز اعلام کند. در ادامه گزارش، طلا، نقره، شتر، گاو، گوسفند، گندم، جو، خرما و کشمش ذکر و عفو از غیر این موارد بیان شده است. سپس تا گذشت یک سال، مطالبه‌ای صورت نمی‌گیرد و پس از آن، فرمان پرداخت زکات و اعزام کارگزاران گزارش می‌شود.

این نقل، گزارشی از تشریع و اجرای زکات است؛ بیان شرایط نصاب، زمان تعلق و دیگر احکام، به بررسی فقهی جداگانه نیاز دارد.

همراهی تشریع زکات با نماز

از امام باقر و امام صادق علیهما السلام نقل شده است:

فَرَضَ اللَّهُ الزَّكَاةَ مَعَ الصَّلَاةِ

«خداوند زکات را همراه با نماز واجب کرد.»

پرداخت زکات و پذیرش نماز

در همان گزارشِ اعلام وجوب زکات، این دو عبارت از فرمان پیامبر صلی الله علیه وآله نقل شده‌اند:

إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَيْكُمُ الزَّكَاةَ كَمَا فَرَضَ عَلَيْكُمُ الصَّلَاةَ

«خداوند زکات را بر شما واجب کرد، همان‌گونه که نماز را بر شما واجب کرد.»

أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ، زَكُّوا أَمْوَالَكُمْ تُقْبَلْ صَلَوَاتُكُمْ

«ای مسلمانان! زکات اموالتان را بپردازید تا نمازهایتان پذیرفته شود.»

پیوند نماز و زکات

از امام باقر علیه السلام نقل شده است:

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى قَرَنَ الزَّكَاةَ بِالصَّلَاةِ، فَقَالَ: وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ، فَمَنْ أَقَامَ الصَّلَاةَ وَلَمْ يُؤْتِ الزَّكَاةَ فَكَأَنَّهُ لَمْ يُقِمِ الصَّلَاةَ

«خداوند زکات را با نماز همراه ساخت و فرمود: نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید؛ پس کسی که نماز را برپا دارد و زکات را نپردازد، گویی نماز را برپا نداشته است.»

در وسائل الشیعة تصریح شده که ضبط الفقيه شامل «فکأنّه» است، ولی در نقل الکافی این واژه نیامده است؛ ازاین‌رو، متن دارای «گویی» نباید بی‌توضیح فقط به ضبط الکافی ارجاع داده شود.

حکایت جوان نمازگزار و خودداری از زکات

در مستدرک الوسائل به نقل از لبّ اللباب راوندی آمده است:

وَمَرَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَامُ عَلَى شَابٍّ يُصَلِّي صَلَاةً حَسَنَةً، فَقَالَ: مَا رَأَيْتُ أَحْسَنَ صَلَاةً مِنْهُ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: مَا أَجْوَدَهُ بِالصَّلَاةِ وَأَبْخَلَهُ بِالزَّكَاةِ، لَا أَقْبَلُهَا مِنْهُ حَتَّى تَحْسُنَ الصَّلَاةُ مَعَ الزَّكَاةِ، فَإِنَّهُمَا مَقْرُونَتَانِ

«موسی علیه السلام از کنار جوانی گذشت که نمازی نیکو می‌گزارد و گفت: نمازی نیکوتر از نماز او ندیده‌ام. خداوند به او وحی کرد: چه نیکو نماز می‌گزارد و چه اندازه در زکات بخیل است! آن را از او نمی‌پذیرم تا نماز با زکات نیکو شود؛ زیرا آن دو همراه یکدیگرند.»

سفارش در خطبه وداع

در مستدرک الوسائل، به نقل از تفسیر ابوالفتوح رازی، از امیرالمؤمنین علیه السلام و پیامبر صلی الله علیه وآله چنین نقل شده است:

أَيُّهَا النَّاسُ، أَدُّوا زَكَاةَ أَمْوَالِكُمْ، فَمَنْ لَا يُزَكِّي لَا صَلَاةَ لَهُ، وَمَنْ لَا صَلَاةَ لَهُ لَا دِينَ لَهُ، وَمَنْ لَا دِينَ لَهُ لَا حَجَّ وَلَا جِهَادَ لَهُ

«ای مردم! زکات اموالتان را بپردازید؛ کسی که زکات نمی‌دهد، نمازی برای او نیست؛ کسی که نماز ندارد، دینی ندارد؛ و کسی که دین ندارد، حج و جهادی ندارد.»

گزارش بیرون‌کردن پنج نفر از مسجد

در روایتی از امام باقر علیه السلام، پس از گزارش خطاب پیامبر به پنج نفر در مسجد، آمده است:

اخْرُجُوا مِنْ مَسْجِدِنَا، لَا تُصَلُّوا فِيهِ وَأَنْتُمْ لَا تُزَكُّونَ

«از مسجد ما بیرون بروید؛ در آن نماز نخوانید، در حالی که زکات نمی‌پردازید.»

دشواری آزمون مالی

رفاعة بن موسی از امام صادق علیه السلام نقل می‌کند:

مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ شَيْئًا أَشَدَّ عَلَيْهِمْ مِنَ الزَّكَاةِ، وَفِيهَا تَهْلِكُ عَامَّتُهُمْ

«خداوند چیزی دشوارتر از زکات بر این امت واجب نکرده است و در همین زمینه، بسیاری از آنان به هلاکت می‌افتند.»

رجوع به امام برای تبیین احکام

پس از دستور نماز و زکات، خطبه از طولانی‌شدن زمان، کوتاهی و فراموشی سخن می‌گوید و امام علی علیه السلام را ولی و بیان‌کننده معرفی می‌کند. عبارت‌های مربوط به پاسخ‌گویی به پرسش‌ها و روشن‌ساختن نادانسته‌ها، این نقش علمی و دینی را توضیح می‌دهند.

در شرح این فراز، بر پیوند انجام فروع دین با شناخت امام و مرجع تبیین احکام تأکید شده است.

در ادامه خطبه، گستردگی حلال و حرام نیز مطرح می‌شود: پیامبر توضیح می‌دهد که همه آن‌ها را نمی‌توان در یک مجلس برشمرد و بیان کرد، و پذیرش امامت علی علیه السلام و امامان پس از او در همین زمینه یاد می‌شود. شرح تفصیلی این بخش، موضوع مقاله امیرالمؤمنین، بیان‌کننده احکام است.

جستارهای وابسته

عظمت مراسم حج در خطبه غدیر • امیرالمؤمنین، بیان‌کننده احکام • اطاعت از دستورات امامان

منابع

• قرآن کریم.
• الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، با تعلیقات و ملاحظات محمدباقر خرسان، نجف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م، ج۱.
• الکافي، محمد بن یعقوب کلینی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق، ج۳.
• بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، تحقیق محمدباقر بهبودی، بیروت: دار إحیاء التراث العربي، نسخه برخط کتابخانه اهل بیت و کتابخانه مدرسه فقاهت، ج۷۹ و ج۸۰؛ ارجاعات این مقاله مطابق همین شماره‌گذاری مجلدات است.
• تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، محمد بن حسن حر عاملی، تحقیق و نشر مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، چاپ اول، ۱۴۰۹ق، ج۹.
• مستدرك الوسائل ومستنبط المسائل، حسین بن محمدتقی نوری طبرسی، تحقیق و نشر مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، چاپ اول، ۱۴۰۷ق، ج۷.
• شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در غدیرخم، سید محمدتقی نقوی، با مقدمه، ویرایش، تنظیم و پاورقی مهدی جعفری، تهران: منیر، ۱۳۷۴ش.