امیر المومنین بیان کننده احکام

تبیین احکام به‌وسیله امیرالمؤمنین در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	مرجعیت امیرالمؤمنین و امامان در تبیین احکام الهی
مفاهیم	تبیین احکام؛ حلال و حرام؛ علم امام؛ امامت؛ بیعت
منابع و پیوندها
روایات	«فعلي وليكم ومبين لكم»؛ گزارش «لولا علي لهلك عمر»

تبیین احکام به‌وسیله امیرالمؤمنین در خطبه غدیر، به بخشی از خطبه غدیر می‌پردازد که در آن، پس از سفارش به نماز و زکات، امام علی علیه السلام ولی و بیان‌کننده احکام معرفی می‌شود. در ادامه، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله از گستردگی حلال و حرام و امکان‌ناپذیری برشمردن آن‌ها در یک مجلس سخن می‌گوید و پذیرش امامت امیرالمؤمنین و امامان پس از او را مطرح می‌کند. محور این فراز، پیوندِ عمل به فرمان‌های الهی با مرجع تبیین آن‌هاست.

متن فراز و ترجمه

معرفی ولی و بیان‌کننده احکام

در نقل الاحتجاج، پس از فرمان به برپاداشتن نماز و پرداخت زکات، چنین آمده است:

لَئِنْ طَالَ عَلَيْكُمُ الْأَمَدُ فَقَصَّرْتُمْ أَوْ نَسِيتُمْ فَعَلِيٌّ وَلِيُّكُمْ وَمُبَيِّنٌ لَكُمُ الَّذِي نَصَبَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بَعْدِي، وَمَنْ خَلَّفَهُ اللَّهُ مِنِّي وَأَنَا مِنْهُ، يُخْبِرُكُمْ بِمَا تَسْأَلُونَ عَنْهُ وَيُبَيِّنُ لَكُمْ مَا لَا تَعْلَمُونَ

«اگر زمانی طولانی بر شما گذشت و کوتاهی کردید یا فراموش نمودید، علی ولی شما و بیان‌کننده برای شماست؛ همان کسی که خداوند عزوجل او را پس از من منصوب کرده و جانشین قرار داده است؛ او از من است و من از اویم. شما را از آنچه درباره‌اش می‌پرسید آگاه می‌کند و آنچه را نمی‌دانید برایتان روشن می‌سازد.»

گستردگی حلال و حرام و پذیرش امامت

بلافاصله پس از این عبارت آمده است:

أَلَا إِنَّ الْحَلَالَ وَالْحَرَامَ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ أُحْصِيَهُمَا وَأُعَرِّفَهُمَا، فَآمُرَ بِالْحَلَالِ وَأَنْهَى عَنِ الْحَرَامِ فِي مَقَامٍ وَاحِدٍ، فَأُمِرْتُ أَنْ آخُذَ الْبَيْعَةَ مِنْكُمْ وَالصَّفْقَةَ لَكُمْ بِقَبُولِ مَا جِئْتُ بِهِ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فِي عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ الَّذِينَ هُمْ مِنِّي وَمِنْهُ، أَئِمَّةٌ قَائِمَةٌ مِنْهُمُ الْمَهْدِيُّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ الَّذِي يَقْضِي بِالْحَقِّ

«آگاه باشید! حلال و حرام بیش از آن است که آن دو را برشمارم و بشناسانم و در یک مجلس به حلال فرمان دهم و از حرام بازدارم. پس مأمور شده‌ام از شما بیعت و پیمان بگیرم برای پذیرفتن آنچه از جانب خداوند عزوجل درباره علی، امیر مؤمنان، و امامان پس از او آورده‌ام؛ آنان که از من و از اویند، امامانی برپا، که مهدیِ حکم‌کننده به حق تا روز قیامت از آنان است.»

این متن بر اساس ضبط الاحتجاج نقل شده است. جمله نخست با فراز نماز و زکات در خطبه غدیر پیوستگی دارد و جمله دوم، زمینه بحث گرفتن بیعت به امر الهی در غدیر را فراهم می‌کند؛ ازاین‌رو، مرز موضوعی این مدخل با دو فراز مجاور باید در نظر گرفته شود.

شرح واژه‌ها

• مُبَيِّن: بیان‌کننده و روشن‌سازنده. در این سیاق، دو عبارت «یخبرکم بما تسألون عنه» و «یبیّن لکم ما لا تعلمون» دامنه این نقش را توضیح می‌دهند.
• حلال و حرام: آنچه انجامش در شریعت مجاز یا ممنوع است؛ فراز از گستردگی موارد آن‌ها سخن می‌گوید.
• أُحصيهما: آن دو را برشمارم و احاطه شمارشی پیدا کنم.
• مقام واحد: یک موقعیت و مجلس؛ قیدی که در فهم سخن درباره برشمردن احکام نقش اساسی دارد.
• بیعت و صَفقه: پذیرش پیمان؛ «صفقه» با دست‌دادن هنگام بستن پیمان ارتباط دارد و در این فراز همراه با بیعت آمده است.

دلالت فراز بر تبیین احکام

تفاوت بیان‌نکردن همه جزئیات در یک مجلس با ناتمام‌بودن رسالت

قید «فی مقام واحد» نشان می‌دهد که سخن، درباره ظرفیت همین مجلس برای برشمردن همه حلال‌ها و حرام‌هاست. از این عبارت نمی‌توان نتیجه گرفت که پیامبر صلی الله علیه وآله در سراسر دوران رسالت، همه وظایف تبلیغی خود را انجام نداده است. نکته فراز آن است که یک خطابه نمی‌تواند جای توضیح تفصیلی همه مسائل را بگیرد و مخاطبان، در موارد پرسش یا ناآگاهی، به بیان‌کننده نیاز دارند.

مرجع تبیین پس از پیامبر

در این بخش، نیاز به تبیین بدون تعیین مرجع رها نشده است: امیرالمؤمنین علیه السلام با تعبیر «ولیّکم و مبیّن لکم» معرفی می‌شود و پاسخ‌گویی به پرسش‌ها و روشن‌ساختن نادانسته‌ها به او نسبت داده می‌شود. در جمله بعد نیز امامان پس از آن حضرت یاد شده‌اند. بنابراین، بحث تنها توصیه‌ای عمومی به پرسش از افراد آگاه نیست؛ در متن خطبه، از نصب الهی و پذیرش امامت اشخاص معین سخن می‌رود.

در شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، از این فراز برای توضیح نیاز جامعه به مبیّن احکام پس از پیامبر استفاده شده و جایگاه علمی امیرالمؤمنین، پشتوانه این مرجعیت دانسته شده است.

تبیین شریعت، نه تغییر آن

در ادامه خطبه بر تغییرناپذیری آنچه پیامبر از حلال و حرام معرفی کرده تأکید می‌شود:

وَكُلُّ حَلَالٍ دَلَلْتُكُمْ عَلَيْهِ أَوْ حَرَامٍ نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ فَإِنِّي لَمْ أَرْجِعْ عَنْ ذَلِكَ وَلَمْ أُبَدِّلْ

«هر حلالی که شما را به آن راهنمایی کرده‌ام یا حرامی که از آن بازداشته‌ام، از آن بازنگشته و آن را تغییر نداده‌ام.»

در پیوند این جمله با فراز پیشین، تبیین احکام به معنای روشن‌ساختن و انتقال شریعت است، نه اجازه تغییر خودسرانه حلال و حرام. معرفی مرجع تبیین و سفارش به حفظ فرمان‌های پیامبر، دو بخش مرتبطِ این بیان‌اند.

جایگاه علمی امیرالمؤمنین در منابع

گزارش شرح نهج‌البلاغه

ابن ابی‌الحدید، در بحث از جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام در دانش فقه، به رجوع عمر و فراگیری ابن‌عباس از آن حضرت اشاره می‌کند. درباره عمر می‌نویسد:

وَأَمَّا عُمَرُ فَقَدْ عَرَفَ كُلُّ أَحَدٍ رُجُوعَهُ إِلَيْهِ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَسَائِلِ الَّتِي أَشْكَلَتْ عَلَيْهِ وَعَلَى غَيْرِهِ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَقَوْلَهُ غَيْرَ مَرَّةٍ: لَوْلَا عَلِيٌّ لَهَلَكَ عُمَرُ

«درباره عمر، همگان رجوع او به علی را در بسیاری از مسائلی که بر او و دیگر صحابه دشوار می‌شد شناخته‌اند؛ و اینکه بیش از یک بار می‌گفت: اگر علی نبود، عمر هلاک می‌شد.»

او در همان موضع، دو تعبیر دیگر را نیز گزارش می‌کند:

لَا بَقِيتُ لِمُعْضِلَةٍ لَيْسَ لَهَا أَبُو الْحَسَنِ

«زنده نمانم برای مشکلی که ابوالحسن برای حل آن نباشد.»

لَا يُفْتِيَنَّ أَحَدٌ فِي الْمَسْجِدِ وَعَلِيٌّ حَاضِرٌ

«تا علی در مسجد حضور دارد، کسی فتوا ندهد.»

شمار تکرار «لولا علی لهلک عمر»

در إحقاق الحق وإزهاق الباطل، تعبیر «ویقول سبعین مرّة لولا علی لهلک عمر» آمده است؛ یعنی نویسنده، گفتن این جمله را «هفتاد بار» بیان می‌کند.

بازتاب در شرح فارسی خطبه

شرح فارسیِ این فراز، با تکیه بر نیاز به بیان تفصیلی احکام و گزارش‌های جایگاه علمی امیرالمؤمنین، مرجعیت آن حضرت را توضیح می‌دهد. در پایان این بحث، بیت زیرآورده شده است:

تو به تاریکی علی را دیده‌ای

زین سبب غیری بر او بگزیده‌ای

جستارهای وابسته

نماز و زکات در خطبه غدیر • گرفتن بیعت به امر الهی در غدیر • اطاعت از دستورات امامان

منابع

• الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، با تعلیقات و ملاحظات محمدباقر خرسان، نجف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م، ج۱.
• إحقاق الحق وإزهاق الباطل، قاضی نورالله حسینی مرعشی شوشتری، با تعلیقات شهاب‌الدین مرعشی نجفی و تصحیح ابراهیم میانجی، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، ج۳. سال نشر نسخه مورد استناد احراز نشد.
• شرح نهج البلاغة، عبدالحمید بن هبةالله ابن ابی‌الحدید، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره: دار إحیاء الکتب العربیة، عیسی البابی الحلبی و شرکاه، چاپ اول، ۱۳۷۸ق/۱۹۵۹م، ج۱.
• شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، سید محمدتقی نقوی، با مقدمه، ویرایش، تنظیم و پاورقی مهدی جعفری، تهران: منیر، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.