آخرین امام
امام مهدی، آخرین امام در خطبه غدیر شرح فرازی از نقل مفصل خطبه غدیر است که حضرت مهدی علیه‌السلام را «خاتم امامان» و از خاندان پیامبر معرفی می‌کند. در اعتقاد امامیه، این عنوان به دوازدهمین امام، محمد بن حسن عسکری علیه‌السلام، تعلق دارد. در این مقاله، معنای «خاتم»، دو لقب «قائم» و «مهدی» و تعبیر «از ماست» بررسی می‌شود؛ شرح تفصیلی برنامه ظهور به فرازهای بعدی مربوط است.
متن فراز و ترجمه
أَلَا إِنَّ خَاتَمَ الْأَئِمَّةِ مِنَّا الْقَائِمَ الْمَهْدِيَّ.
«آگاه باشید که آخرین امامان از ماست؛ همان قائم مهدی.»
این عبارت در نقل مفصل خطبه، پس از معرفی پیامبر به‌عنوان نبی و علی علیه‌السلام به‌عنوان وصی و پیش از بیان اوصاف و مأموریت‌های قائم آمده است. عنوان «خاتم الائمه» بر پایان سلسله امامت و «منّا» بر تعلق آخرین امام به اهل‌بیت دلالت دارد. این فراز به‌تنهایی همه جزئیات شناسایی آن حضرت را ذکر نمی‌کند؛ تعیین شخص و نسب تفصیلی او در اعتقاد امامیه با مجموعه نصوص امامت بررسی می‌شود.
خاتم امامان و خاتم اوصیا
«خاتم» در این سیاق به معنای پایان‌بخش سلسله امامان است. از این عنوان نمی‌توان پایان دین، پایان هدایت یا نفی هر مسئولیت دینی پس از ظهور را نتیجه گرفت؛ موضوع، پایان شمار امامان در سلسله معرفی‌شده است.
در گزارشی از ابونصر طریف، با ضبط دیگر «ظریف»، آمده است که نزد صاحب‌الزمان علیه‌السلام رفت. آن حضرت از او صندل سرخ خواست و پس از آوردن آن پرسید: «آیا مرا می‌شناسی؟» گفت: آری. پرسید: «من کیستم؟» پاسخ داد: «شما سرور من و فرزند سرور من هستید.» حضرت فرمود این پاسخ مقصود پرسش نیست. راوی درخواست توضیح کرد و امام فرمود:
أَنَا خَاتَمُ الْأَوْصِيَاءِ، وَبِي يَدْفَعُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الْبَلَاءَ عَنْ أَهْلِي وَشِيعَتِي.[۱][۲][۳][۴]
«من آخرین اوصیایم و خداوند به‌وسیله من بلا را از خاندان و شیعیانم دفع می‌کند.»
معنای لقب مهدی
«مهدی» از نظر ساخت واژه به معنای هدایت‌شده است. در روایات نام‌گذاری، از راه‌یافتن آن حضرت به امور پنهان و آشکارکردن حقیقت دین نیز سخن گفته می‌شود. در نقل منسوب به امام صادق علیه‌السلام آمده است:
وَإِنَّمَا سُمِّيَ الْمَهْدِيُّ مَهْدِيّاً لِأَنَّهُ يُهْدَى إِلَى أَمْرٍ مَضْلُولٍ عَنْهُ، وَسُمِّيَ بِالْقَائِمِ لِقِيَامِهِ بِالْحَقِّ.[۵]
«مهدی از آن رو مهدی نامیده شده که به امری که از آن گمراه شده‌اند راه می‌یابد؛ و قائم نامیده شده، زیرا به حق قیام می‌کند.»
در ترجمه باید تفاوت «يُهدى» و «يَهدي» حفظ شود: اولی «هدایت می‌شود و راه می‌یابد» و دومی «هدایت می‌کند» است. هدایت‌شدن او در این روایات با هدایتگری مردم منافاتی ندارد، اما این دو ترجمه نباید بی‌توضیح به جای هم قرار گیرند.
در گزارش دیگری که از محمد بن عجلان از امام صادق علیه‌السلام نقل شده، آمده است که قائم هنگام قیام، مردم را دوباره به اسلام دعوت و به امری کهنه و دورمانده هدایت می‌کند؛ مهدی نامیده می‌شود چون به امر گم‌شده راه می‌یابد و قائم است چون به حق قیام می‌کند.[۶] دعوت دوباره به اسلام در این بیان، احیای دین است، نه آوردن شریعتی مستقل پس از پیامبر اسلام.
معنای لقب قائم و تعبیر «موت ذکر»
«قائم» در معنای لغوی، برخاسته و برپادارنده است و در روایات مهدوی، به قیام برای حق ارتباط دارد. در معانی الأخبار نیز تعبیر زیر آمده است:
وَسُمِّيَ الْقَائِمُ قَائِماً لِأَنَّهُ يَقُومُ بَعْدَ مَوْتِ ذِكْرِهِ.[۷]
«قائم نامیده شده، زیرا پس از فراموش‌شدن یادش قیام می‌کند.»
پرسش ابوسعید خراسانی
در الغیبة شیخ طوسی، ابوسعید خراسانی از امام صادق علیه‌السلام می‌پرسد آیا مهدی و قائم یک شخص‌اند. پاسخ مثبت است و درباره وجه نام‌گذاری آمده است:
لِأَنَّهُ يُهْدَى إِلَى كُلِّ أَمْرٍ خَفِيٍّ ... لِأَنَّهُ يَقُومُ بَعْدَ مَا يَمُوتُ، إِنَّهُ يَقُومُ بِأَمْرٍ عَظِيمٍ.[۸]
«زیرا به هر امر پنهانی راه می‌یابد ... زیرا پس از آنکه می‌میرد قیام می‌کند؛ او برای کاری بزرگ برمی‌خیزد.»
گزارش اختلافی درباره علم به امر پنهان
در الخرائج والجرائح، از جابر بن یزید درباره وجه نام‌گذاری مهدی نقل شده است:
لِأَنَّهُ يَهْدِي لِأَمْرٍ خَفِيٍّ، يَبْعَثُ إِلَى الرَّجُلِ مِنْ أَصْحَابِهِ لَا يُعْرَفُ لَهُ ذَنْبٌ فَيَقْتُلُهُ.[۹]
«زیرا به امری پنهان راه می‌نماید؛ در پی مردی از یارانش می‌فرستد که گناهی برای او شناخته نشده است و او را می‌کشد.»
این گزارش به سبب مضمون حساسش باید همراه با محدودیت‌های سندی و تفسیری عرضه شود. در طریق نقل نام ابوجمیله مفضل بن صالح آمده و انتساب خبر نیازمند ارزیابی رجالی است؛ نمی‌توان صرف درج آن در یک کتاب را اثبات صحت دانست. «گناهی برای او شناخته نشده» نیز بیان ناآگاهی ناظران از گناه است، نه تصریح به بی‌گناهی واقعی شخص.
معنای «منّا»؛ تعلق به اهل‌بیت
«از ماست» در کنار دیگر عبارات خطبه، به پیوند نسبی با خاندان پیامبر و پیوند دینی با مسیر نبوت اشاره دارد. در این متن، نسل پیامبر از طریق حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها و امیرالمؤمنین علیه‌السلام تبیین می‌شود؛ «از صلب علی» بودن با انتساب مادری به پیامبر منافاتی ندارد.
شواهد متن خطبه درباره نسب و استمرار امامت
فرازهای زیر، عبارات مرتبطِ متن مفصل خطبه‌اند؛ نقل آنها در کنار هم برای توضیح «منّا» است، نه اینکه همگی بخشی از همین جمله کوتاه باشند. الفاظ و اعراب این فرازها در نسخه‌های خطبه ممکن است تفاوت داشته باشد.
۱. امامان از پیامبر و علی
وَلِمَنْ جَاءَ بَعْدَهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ مِنِّي وَمِنْهُ، عَلَى مَا أَعْلَمْتُكُمْ أَنَّ ذُرِّيَّتِي مِنْ صُلْبِهِ.
«و برای امامانی که پس از او می‌آیند و از من و اویند؛ چنان‌که به شما آگاهاندم که فرزندانم از صلب اویند.»
۲. امتداد نور تا قائم
مَعَاشِرَ النَّاسِ، النُّورُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ مَسْلُوكٌ فِيَّ، ثُمَّ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، ثُمَّ فِي النَّسْلِ مِنْهُ إِلَى الْقَائِمِ الْمَهْدِيِّ الَّذِي يَأْخُذُ بِحَقِّ اللَّهِ وَبِكُلِّ حَقٍّ هُوَ لَنَا.
«ای مردم، نور از سوی خداوند در من قرار داده شده، سپس در علی بن ابی‌طالب و پس از او در نسل او تا قائم مهدی که حق خدا و هر حقی را که از آن ماست بازمی‌ستاند.»
۳. ذریه پیامبر
مَعَاشِرَ النَّاسِ، ذُرِّيَّةُ كُلِّ نَبِيٍّ مِنْ صُلْبِهِ، وَذُرِّيَّتِي مِنْ صُلْبِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٍّ.
«ای مردم، فرزندان هر پیامبری از صلب اویند و فرزندان من از صلب امیرالمؤمنین علی‌اند.»
۴. امامان هدایت
مَعَاشِرَ النَّاسِ، أَنَا صِرَاطُ اللَّهِ الْمُسْتَقِيمُ الَّذِي أَمَرَكُمْ بِاتِّبَاعِهِ، ثُمَّ عَلِيٌّ مِنْ بَعْدِي، ثُمَّ وُلْدِي مِنْ صُلْبِهِ أَئِمَّةُ الْهُدَى، يَهْدُونَ إِلَى الْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ.
«ای مردم، من راه راست خدایم که شما را به پیروی از آن فرمان داده است؛ سپس علی پس از من و پس از او فرزندانم از صلب او، امامان هدایت‌اند که به حق راهنمایی و بر پایه آن عدالت می‌ورزند.»
۵. امام و وصی پس از پیامبر
مَعَاشِرَ النَّاسِ، أَلَا وَإِنِّي رَسُولٌ وَعَلِيٌّ الْإِمَامُ وَالْوَصِيُّ مِنْ بَعْدِي، وَالْأَئِمَّةُ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ؛ أَلَا وَإِنِّي وَالِدُهُمْ وَهُمْ يَخْرُجُونَ مِنْ صُلْبِهِ.
«ای مردم، آگاه باشید که من رسولم و علی امام و وصی پس از من است و امامان پس از او فرزندان اویند؛ آگاه باشید که من پدر آنانم و آنان از صلب او پدید می‌آیند.»
۶. آخرینِ اوصیا
فَأُمِرْتُ أَنْ آخُذَ الْبَيْعَةَ مِنْكُمْ وَالصَّفْقَةَ لَكُمْ بِقَبُولِ مَا جِئْتُ بِهِ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فِي عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْأَوْصِيَاءِ مِنْ بَعْدِهِ الَّذِينَ هُمْ مِنِّي وَمِنْهُ، إِمَامَةٌ فِيهِمْ قَائِمَةٌ، خَاتِمُهَا الْمَهْدِيُّ إِلَى يَوْمٍ يَلْقَى اللَّهَ الَّذِي يُقَدِّرُ وَيَقْضِي.
«پس مأمور شدم از شما بیعت و پیمان بگیرم بر پذیرش آنچه از سوی خدا درباره علی امیرالمؤمنین و اوصیای پس از او آورده‌ام؛ آنان از من و اویند، امامت در ایشان برقرار است و آخرین آنان مهدی است تا روزی که خدای تقدیرکننده و حکم‌ران را ملاقات کند.»
۷. کلمه باقی در نسل
مَعَاشِرَ النَّاسِ، الْقُرْآنُ يُعَرِّفُكُمْ أَنَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ، وَعَرَّفْتُكُمْ أَنَّهُمْ مِنِّي وَمِنْهُ، حَيْثُ يَقُولُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ.
«ای مردم، قرآن به شما می‌شناساند که امامان پس از او فرزندان اویند و من به شما شناساندم که آنان از من و اویند؛ آنجا که خدا در کتابش می‌فرماید:»
وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ؛ و آن را سخنی ماندگار در نسل خود قرار داد، باشد که بازگردند.
(زخرف:۲۸)
وَقُلْتُ: لَنْ تَضِلُّوا مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا.
«و گفتم: تا هنگامی که به آن دو تمسک کنید، گمراه نخواهید شد.»
در سیاق سوره زخرف، ضمیر آیه به سخن توحیدی ابراهیم و ماندگاری آن در نسل او مربوط است. تفسیر آن به امامت در این نقلِ خطبه، تطبیق تفسیری است؛ نباید واژه «امامت» را بدون توضیح داخل ترجمه لفظی آیه گذاشت. عبارت پایانی آیه برای کامل‌بودن نقل قرآنی درج شد؛ در فراز مورد بحث، استشهاد تا «في عقبه» است.
۸. اقرار به امامت ذریه
وَقَدْ أَمَرَنِيَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ آخُذَ مِنْ أَلْسِنَتِكُمُ الْإِقْرَارَ بِمَا عَقَّدْتُ لِعَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، وَلِمَنْ جَاءَ بَعْدَهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ مِنِّي وَمِنْهُ، عَلَى مَا أَعْلَمْتُكُمْ أَنَّ ذُرِّيَّتِي مِنْ صُلْبِهِ.
«خداوند مرا فرمان داده از زبان شما بر آنچه برای علی امیرالمؤمنین و امامان پس از او از من و او منعقد کردم اقرار بگیرم؛ چنان‌که آگاهاندم فرزندانم از صلب اویند.»
۹. پذیرش و اطاعت
فَقُولُوا بِأَجْمَعِكُمْ: إِنَّا سَامِعُونَ مُطِيعُونَ رَاضُونَ مُنْقَادُونَ لِمَا بَلَّغْتَ عَنْ رَبِّنَا وَرَبِّكَ فِي أَمْرِ إِمَامِنَا عَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ وُلِدَ مِنْ صُلْبِهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ.
«پس همگی بگویید: شنوا، فرمان‌بردار، خشنود و تسلیم آن چیزی هستیم که از سوی پروردگار ما و خودت درباره اماممان علی امیرالمؤمنین و امامانی از نسل او ابلاغ کردی.»
۱۰. استمرار امامت
ثُمَّ مِنْ بَعْدِي عَلِيٌّ وَلِيُّكُمْ وَإِمَامُكُمْ بِأَمْرِ اللَّهِ رَبِّكُمْ، ثُمَّ الْإِمَامَةُ فِي ذُرِّيَّتِي مِنْ وُلْدِهِ إِلَى يَوْمٍ تَلْقَوْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ.
«پس از من علی به فرمان خدا، پروردگارتان، ولی و امام شماست؛ سپس امامت در فرزندان من از نسل اوست تا روزی که خدا و رسول او را ملاقات کنید.»
۱۱. ثقل اصغر
مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنَّ عَلِيّاً وَالطَّيِّبِينَ مِنْ وُلْدِي مِنْ صُلْبِهِ هُمُ الثِّقْلُ الْأَصْغَرُ، وَالْقُرْآنُ الثِّقْلُ الْأَكْبَرُ.
«ای مردم، علی و پاکان از فرزندان من از صلب او، ثقل اصغرند و قرآن ثقل اکبر است.»
دو روایت درباره تعلق مهدی به خاندان پیامبر
از فرزندان فاطمه سلام‌الله‌علیها
الْمَهْدِيُّ مِنْ عِتْرَتِي، مِنْ وُلْدِ فَاطِمَةَ.[۱۰][۱۱][۱۲]
«مهدی از عترت من و از فرزندان فاطمه است.»
این روایت پیوند نسبی را تصریح می‌کند؛ اما شناسایی هر مدعی با این نشانه کلی ممکن نیست و باید دیگر نصوص و دلایل نیز بررسی شوند.
شباهت‌هایی به پیامبران
وَمِنَّا مَهْدِيُّ هَذِهِ الْأُمَّةِ، لَهُ غَيْبَةُ مُوسَى وَبَهَاءُ عِيسَى وَحُكْمُ دَاوُدَ وَصَبْرُ أَيُّوبَ.[۱۳]
«مهدی این امت از ماست؛ او غیبت موسی، شکوه عیسی، داوری داوود و شکیبایی ایوب را دارد.»
«حُکم داوود» به داوری او مربوط است، نه بردباری. این نقل از جهات شباهت سخن می‌گوید، نه نبوت امام مهدی یا یکسانی همه ویژگی‌های او با پیامبران نام‌برده.
جمع‌بندی
فراز «خاتم الائمه» سه موضوع را در کنار هم می‌گذارد: پایان سلسله امامان، تعلق آخرین امام به اهل‌بیت و معرفی او با دو لقب قائم و مهدی. روایات نام‌گذاری و نسب، هر یک بخشی از این معنا را توضیح می‌دهند. اعتبار هر گزارش و تفاوت نسخه‌های آن باید مستقل بررسی شود و همه اخبار صرفاً به دلیل هماهنگی موضوعی، هم‌رتبه دانسته نشوند.
جستارهای وابسته
وصی در خطبه غدیر • غلبه امام زمان بر همه ادیان • امام مهدی علیه السلام • غدیر و مهدویت • منذر و هادی در قرآن
پانویس
- ↑ کمال الدین وتمام النعمة، ج ۲، ص ۴۴۱.
- ↑ الغیبة، ص ۲۴۶.
- ↑ کشف الغمة، ج ۲، ص ۴۹۹.
- ↑ إثبات الوصیة، ص ۲۶۱.
- ↑ إعلام الورى بأعلام الهدى، چاپ قدیم، ص ۴۶۱.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۵۱، ص ۳۰–۳۱.
- ↑ معانی الأخبار، ص ۶۴.
- ↑ الغیبة، ص ۴۷۱، ح ۴۸۹.
- ↑ الخرائج والجرائح، ج ۲، ص ۸۶۲، ح ۷۸.
- ↑ الغیبة، ص ۱۸۶.
- ↑ کشف الغمة، ج ۲، ص ۴۳۸.
- ↑ إثبات الهداة، ج ۵، ص ۱۲۲.
- ↑ کفایة الأثر، ص ۴۳.
منابع
- قرآن کریم.
- کمال الدین وتمام النعمة، محمد بن علی ابن‌بابویه، شیخ صدوق، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۹۵ق.
- الغیبة، محمد بن حسن طوسی، تحقیق عبادالله تهرانی و علی‌احمد ناصح، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، چاپ اولِ تحقیق‌شده، ۱۴۱۱ق.
- کشف الغمة في معرفة الأئمة، علی بن عیسی اربلی، تصحیح هاشم رسولی محلاتی، تبریز: مکتبة بنی‌هاشمی، ۱۳۸۱ق، ۲ جلد.
- إثبات الوصیة للإمام علي بن أبي طالب، منسوب به علی بن حسین مسعودی، قم: انتشارات انصاریان؛ سال چاپ در مشخصات نسخه بررسی‌شده ذکر نشده است.
- إعلام الورى بأعلام الهدى، فضل بن حسن طبرسی، مقدمه محمدمهدی خرسان، تهران: دار الکتب الإسلامیة، بی‌تا، ۱ جلد.
- معانی الأخبار، محمد بن علی ابن‌بابویه، شیخ صدوق، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
- بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، بیروت: مؤسسة الوفاء، چاپ دوم تصحیح‌شده، ۱۴۰۳ق / ۱۹۸۳م.
- الخرائج والجرائح، قطب‌الدین سعید بن هبةالله راوندی، قم: مؤسسة الإمام المهدی علیه‌السلام، ۱۴۰۹ق، ۳ جلد.
- إثبات الهداة بالنصوص والمعجزات، محمد بن حسن حر عاملی، تصحیح علاءالدین اعلمی، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۲۵ق / ۲۰۰۴م.
- کفایة الأثر في النص على الأئمة الاثني عشر، علی بن محمد خزّاز قمی، تحقیق عبداللطیف حسینی کوه‌کمری، قم: انتشارات بیدار، ۱۴۰۱ق.