منذر و هادی در قرآن
منذر و هادی در خطبه غدیر به شرح فرازی می‌پردازد که در آن پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله خود را هشداردهنده و امیرالمؤمنین علیه‌السلام را هدایتگر معرفی می‌کند. این فراز با آیه ۷ سوره رعد ارتباط دارد. در تفسیر روایی امامیه، هدایتگری علی علیه‌السلام با راهنمایی مردم به تعالیم پیامبر و استمرار آن در امامان پس از ایشان توضیح داده می‌شود. این استمرار به معنای ادامه نبوت یا آوردن شریعت تازه نیست.
متن فراز خطبه و ترجمه
مَعَاشِرَ النَّاسِ، أَلَا وَإِنِّي مُنْذِرٌ وَعَلِيٌّ هَادٍ.
«ای مردم، آگاه باشید که من هشداردهنده‌ام و علی هدایتگر است.»
در شرح قرآنی خطبه، این جمله از بیان‌های مربوط به پیوند رسالت و امامت شمرده شده است.[۱] میان لفظ آیه، گزارش‌های تفسیری آن و عبارت نقل مفصل خطبه باید تفاوت گذاشت؛ هماهنگی مضمونی این متن‌ها به معنای یکسانی لفظ یا سند آنها نیست.
آیه ۷ سوره رعد
وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ؛ و کسانی که کافر شده‌اند می‌گویند: چرا نشانه‌ای از سوی پروردگارش بر او نازل نشده است؟ تو تنها هشداردهنده‌ای و برای هر قومی هدایتگری است.
(رعد:۷)
سیاق آیه، درخواست منکران برای نشانه‌ای از سوی پروردگار را مطرح می‌کند. پاسخ، مسئولیت پیامبر در انذار و وجود هدایتگر برای هر قوم را یادآور می‌شود. این بیان به معنای نفی معجزات پیامبر نیست؛ خواسته منکران نمی‌تواند مأموریت پیامبر را تابع درخواست‌های دلخواه آنان کند.
در تعیین مصداق «هادی»، تفسیرهای مختلفی مطرح شده است. در روایات امامیه، امیرالمؤمنین و امامان اهل‌بیت علیهم‌السلام مصداق آن معرفی شده‌اند. ازاین‌رو، نام علی علیه‌السلام متن لفظی آیه نیست، بلکه در روایت تفسیری و فراز خطبه بیان می‌شود.
تفاوت منذر و هادی
منذر از خطری پیش رو خبر می‌دهد و مخاطب را از پیامد کار نادرست آگاه می‌سازد. هادی راه درست را نشان می‌دهد و به سوی آن راهنمایی می‌کند. انذار می‌تواند مقدمه یا جزئی از هدایت باشد؛ بنابراین این دو عنوان مانعةالجمع نیستند.
در شرح فراز می‌توان گفت هشدارهای پیامبر، مردم را نسبت به پیامدهای شرک و جاهلیت بیدار می‌کرد و هدایتگری امام، مسیر شناخت و عمل به دین را استمرار می‌بخشید. اما این توضیح یک تحلیل از نقش‌هاست، نه تقسیم انحصاری وظایف: پیامبر هادی نیز هست و امام نیز انذار می‌کند.
پیامبر؛ نجات‌دهنده از گمراهی
در خطبه منسوب به حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، درباره بعثت آمده است:
فَرَأَى الْأُمَمَ فِرَقاً فِي أَدْيَانِهَا، عُكَّفاً عَلَى نِيرَانِهَا، عَابِدَةً لِأَوْثَانِهَا، مُنْكِرَةً لِلَّهِ مَعَ عِرْفَانِهَا، فَأَنَارَ اللَّهُ بِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ ظُلَمَهَا، وَكَشَفَ عَنِ الْقُلُوبِ بُهَمَهَا، وَجَلَى عَنِ الْأَبْصَارِ غُمَمَهَا، وَقَامَ فِي النَّاسِ بِالْهِدَايَةِ، وَأَنْقَذَهُمْ مِنَ الْغَوَايَةِ، وَبَصَّرَهُمْ مِنَ الْعَمَايَةِ.[۲]
«امت‌ها را دید که در دین‌هایشان پراکنده‌اند، بر آتش‌هایشان گرد آمده‌اند، بت‌هایشان را می‌پرستند و با وجود شناخت، خدا را انکار می‌کنند؛ پس خداوند به‌وسیله محمد تاریکی‌های آنان را روشن کرد، ابهام را از دل‌ها و پرده را از دیدگان زدود. او در میان مردم به هدایت برخاست، آنان را از گمراهی نجات داد و از کوردلی به بینایی رساند.»
این فراز، خود شاهدی بر هدایتگر بودن پیامبر است و مانع از آن می‌شود که وصف «منذر» را نفی‌کننده هدایت او بدانیم.
روایات تفسیری درباره امیرالمؤمنین
روایت اشاره به سینه و شانه
در گزارش تفسیر آیه آمده است که پیامبر دست بر سینه خود گذاشت و خود را «منذر» خواند؛ سپس به شانه علی علیه‌السلام اشاره کرد و فرمود:
أَنْتَ الْهَادِي يَا عَلِيُّ، يَهْتَدِي بِكَ الْمُهْتَدُونَ مِنْ بَعْدِي.[۳]
«ای علی، تو هدایتگری؛ هدایت‌یافتگان پس از من به‌وسیله تو هدایت می‌شوند.»
دلالت این گزارش، معرفی هدایتگر پس از پیامبر است؛ بااین‌حال، از قید «پس از من» نمی‌توان نبودِ نقش هدایتی علی علیه‌السلام در زمان حیات پیامبر را نتیجه گرفت.
گزارش انذار و هدایت
در المائة منقبة از پیامبر نقل شده است که مردم به‌وسیله او انذار و به‌وسیله علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام هدایت شده‌اند.[۴] این گزارش، همراهی نقش علی علیه‌السلام با دعوت پیامبر را بیان می‌کند. چون لفظ عربی این نقل در متن مبدأ مقاله درج نشده و در این بازبینی به‌طور مستقل مقابله نشده است، مضمون آن به صورت نقل‌به‌معنا آمده است.
گزارش معراج
در روایتی درباره معراج، پیامبر پس از شنیدن مضمون «تو منذری و برای هر قوم هادی است»، درباره هادی می‌پرسد و علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام به او معرفی می‌شود.[۵] این گزارش نیز با انتساب به مأخذ خود حفظ می‌شود؛ نقل آن به معنای داوری قطعی درباره سند یا جزئیات واقعه نیست.
علی علیه‌السلام؛ معیار شناخت مسیر هدایت
در تفسیر امامیه، هدایتگری امیرالمؤمنین تنها به دوران حکومت ظاهری او محدود نیست. آموزش دین، داوری بر پایه حق و حفظ تعالیم پیامبر، در زمان حیات پیامبر و پس از او از مصادیق این نقش است. از پیامبر نقل شده است:
وَلَوْلَا أَنْتَ يَا عَلِيُّ لَمْ يُعْرَفِ الْمُؤْمِنُونَ بَعْدِي.[۶][۷]
«ای علی، اگر تو نبودی، مؤمنان پس از من شناخته نمی‌شدند.»
در این برداشت، موضع انسان در برابر ولایت الهی از معیارهای شناخت ایمان است. تطبیق آن بر اشخاص، نیازمند احراز آگاهی، اختیار و اتمام حجت است و صرف ناآشنایی یا اختلاف را نمی‌توان بی‌دلیل با دشمنی آگاهانه یکسان دانست.
استمرار هدایت در امامان اهل‌بیت
در گزارشی از امیرالمؤمنین علیه‌السلام، پیامبر «منذر» و آن حضرت هدایت‌کننده به آنچه پیامبر آورده معرفی شده است.[۸] این مضمون، هدایت امام را تابع همان شریعت نبوی نشان می‌دهد، نه شریعتی تازه.
از امام باقر علیه‌السلام نقل شده است که در هر زمان، امامی از اهل‌بیت مردم عصر خود را به آنچه پیامبر آورده راهنمایی می‌کند.[۹] از امام صادق علیه‌السلام نیز نقل شده است که هر امام، هدایتگر مردم قرن و دوره خویش است.[۱۰]
در گزارشی دیگر، شناخت امامان نسبت به اهل ولایت خود با آیه «وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ» مرتبط دانسته شده است.[۱۱] این گزارش به مسئله علم امام مربوط است؛ از اصل نقل آن نمی‌توان بدون استدلال مستقل، تمام جزئیات گستره یا چگونگی علم امام را نتیجه گرفت. مضمون گزارش‌ها در این بخش حفظ شده است و بازسازی لفظ عربیِ مقابله‌نشده به جای متن اصلی انجام نشده است.
سرچشمه هدایت؛ خداوند
إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَى؛ بی‌گمان هدایت بر عهده ماست.(لیل:۱۲)
الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ؛ همان کسی که مرا آفرید و او هدایتم می‌کند.(شعراء:۷۸)
هدایت پیامبران و امامان در اعتقاد امامیه، مستقل از خداوند نیست. آنان راهنمایانی‌اند که به اذن او و با شناخت تعالیم او مردم را هدایت می‌کنند.
هدایت تکوینی و تشریعی
هدایت تکوینی، راهبری موجودات در نظام آفرینش و فراهم‌بودن امکانات کمال متناسب با آنهاست. هدایت تشریعی، نشان‌دادن راه زندگی اختیاری از طریق وحی، تعلیم و حجت‌های الهی است. قرآن از زبان موسی علیه‌السلام می‌فرماید:
قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى؛ گفت: پروردگار ما کسی است که آفرینش هر چیزی را به آن بخشید، سپس هدایتش کرد.(طه:۵۰)
هدایت پیامبران در قرآن
آدم علیه‌السلام
ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى؛ سپس پروردگارش او را برگزید، به او بازگشت و هدایتش کرد.(طه:۱۲۲)
ابراهیم علیه‌السلام
شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ؛ شکرگزار نعمت‌های او بود؛ خدا او را برگزید و به راهی راست هدایت کرد.(نحل:۱۲۱)
موسی علیه‌السلام
وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْهُدَى وَأَوْرَثْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ؛ و به‌راستی به موسی هدایت دادیم و کتاب را به بنی‌اسرائیل به ارث رساندیم.(غافر:۵۳)
نوح، عیسی و دیگر پیامبران
وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنَا وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ؛ و به او اسحاق و یعقوب را بخشیدیم و همه را هدایت کردیم و نوح را پیش از آن هدایت کرده بودیم؛ و از نسل او داوود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون را؛ و این‌گونه نیکوکاران را پاداش می‌دهیم. و زکریا و یحیی و عیسی و الیاس را که همگی از شایستگان بودند؛ و اسماعیل و یسع و یونس و لوط را، و همه را بر جهانیان برتری دادیم؛ و از پدران و فرزندان و برادرانشان نیز، و آنان را برگزیدیم و به راهی راست هدایت کردیم.(انعام:۸۴–۸۷)
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله
قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ؛ بگو: بی‌گمان پروردگارم مرا به راهی راست هدایت کرده است؛ دینی استوار، آیین ابراهیمِ حق‌گرا که از مشرکان نبود.(انعام:۱۶۱)
این آیات هدایت‌یافتگی پیامبران را نشان می‌دهند. از آنها نمی‌توان انحصار همه مراتب هدایت در پیامبران را نتیجه گرفت؛ موضوع، صلاحیت راهنمای الهی و وابستگی شناخت او به خداوند است.
پیروی از راهنمای هدایت‌یافته
أَفَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلَى وَجْهِهِ أَهْدَى أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ؛ آیا کسی که نگونسار بر چهره‌اش راه می‌رود هدایت‌یافته‌تر است، یا آنکه راست‌قامت بر راهی مستقیم حرکت می‌کند؟(ملک:۲۲)
این تمثیل، تفاوت حرکت بی‌بصیرت و پیمودن راه روشن را نشان می‌دهد. در بحث امامت، صلاحیت علمی و عملی پیشوا اهمیت دارد؛ بااین‌حال، تعیین شخص امام صرفاً از همین تمثیل به دست نمی‌آید و نیازمند نص و دلایل مستقل است.
ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلَاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ؛ این هدایت خداست که هر کس از بندگانش را بخواهد بدان هدایت می‌کند؛ و اگر شرک ورزیده بودند، آنچه انجام می‌دادند تباه می‌شد. آنان کسانی‌اند که کتاب و داوری و نبوت به ایشان دادیم؛ پس اگر اینان آن را انکار کنند، گروهی را بر آن گمارده‌ایم که آن را انکار نمی‌کنند. آنان کسانی‌اند که خدا هدایتشان کرده است؛ پس به هدایتشان اقتدا کن. بگو: در برابر آن پاداشی از شما نمی‌خواهم؛ این جز یادآوری برای جهانیان نیست.(انعام:۸۸–۹۰)
هدایت و اختیار انسان
قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى؛ فرمود: هر دو، همگی از آن فرود آیید، در حالی که برخی دشمن برخی دیگر خواهید بود؛ پس هرگاه از سوی من هدایتی برای شما آمد، هر کس هدایت مرا پیروی کند، نه گمراه می‌شود و نه تیره‌بخت.(طه:۱۲۳)
قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ؛ گفتیم: همگی از آن فرود آیید؛ پس هرگاه از سوی من هدایتی برای شما آمد، کسانی که از هدایتم پیروی کنند نه بیمی بر آنان است و نه اندوهگین می‌شوند.(بقره:۳۸)
وجود حجت، انتخاب را از انسان نمی‌گیرد. وعده آیات به پیروی از هدایت تعلق دارد؛ نه صرف حضور یک راهنما در جامعه.
موانع پذیرش هدایت
تقلید از پیشینیان
وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدَى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آبَاءَكُمْ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ؛ و این‌گونه پیش از تو در هیچ آبادی هشداردهنده‌ای نفرستادیم مگر آنکه برخورداران نازپرورده آن گفتند: ما پدرانمان را بر آیینی یافتیم و از پی آنان می‌رویم. گفت: حتی اگر برای شما چیزی هدایت‌بخش‌تر از آنچه پدرانتان را بر آن یافته‌اید آورده باشم؟ گفتند: ما آنچه را بدان فرستاده شده‌اید انکار می‌کنیم.(زخرف:۲۳–۲۴)
استهزا و آزار پیامبران
يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ؛ دریغا بر بندگان! هیچ پیامبری برای آنان نمی‌آمد مگر آنکه او را مسخره می‌کردند.(یس:۳۰)
بخشی از آیه ۶۱ بقره نیز می‌فرماید:
وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ؛ و به خشم خدا گرفتار شدند؛ زیرا آیات خدا را انکار می‌کردند و پیامبران را به ناحق می‌کشتند؛ این به سبب نافرمانی و تجاوزگری آنان بود.(بقره:۶۱)
این آیات، نمونه‌هایی از مخالفت با دعوت الهی‌اند؛ از آنها نمی‌توان مخالفت همه مردم با همه پیامبران یا بی‌ثمر بودن هدایت آنان را نتیجه گرفت.
علم الهی و انتخاب پیشوای هدایت
در استدلال کلامی امامیه، علم خداوند به شایستگی افراد، با ضرورت معرفی امام از سوی او پیوند می‌یابد. آیات زیر اصل علم الهی به هدایت‌یافتگان و آورندگان هدایت را بیان می‌کنند؛ استنتاج نصب امام، علاوه بر این اصل، به مقدمات کلامی و نصوص امامت نیاز دارد.
وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ؛ و پروردگار تو به هر که در آسمان‌ها و زمین است داناتر است.(اسراء:۵۵)
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ؛ بی‌گمان پروردگار تو به کسی که از راه او گمراه می‌شود داناتر است و او هدایت‌یافتگان را بهتر می‌شناسد.(انعام:۱۱۷)
قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلًا؛ بگو: هر کس بر پایه روش و منش خود عمل می‌کند؛ پس پروردگارتان به کسی که راه‌یافته‌تر است داناتر است.(اسراء:۸۴)
وَقَالَ مُوسَى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جَاءَ بِالْهُدَى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ؛ و موسی گفت: پروردگارم به کسی که از سوی او هدایت آورده و کسی که فرجام نیک آن سرا برای اوست داناتر است؛ بی‌گمان ستمکاران رستگار نمی‌شوند.(قصص:۳۷)
قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ؛ بگو: پروردگارم بهتر می‌داند چه کسی هدایت آورده و چه کسی در گمراهی آشکار است.(قصص:۸۵)
بررسی نقل «اصحابی کالنجوم»
در متن‌های مربوط به بحث اقتدا به صحابه، این عبارت به پیامبر نسبت داده شده است:
أَصْحَابِي كَالنُّجُومِ، بِأَيِّهِمُ اقْتَدَيْتُمْ اهْتَدَيْتُمْ.
«یاران من مانند ستارگان‌اند؛ به هر کدام اقتدا کنید هدایت می‌یابید.»
این انتساب از نظر حدیثی محل نقد جدی است. در ارزیابی‌های حدیثی اهل‌سنت نیز طرق آن ضعیف یا غیرقابل احتجاج دانسته شده و برخی آن را موضوع شمرده‌اند.[۱۲] باید از خود بپرسیم که آیا معقول است که اصحاب امر به اقتداء به یکدیگر شده باشند؟ زیرا که این حدیث پیامبر صلی الله علیه وآله شامل حال مسلمانان معاصر هم می‌شود، و این لازمه اش این است که صحابه دنبال یکدیگر بروند. ثانیاً صحابه ای که بعضی قاتل و بعضی مقتول، بعضی ظالم و بعضی مظلوم، بعضی لاعن و بعضی ملعونند چگونه ممکن است تمسّک به هر کدام از آنها موجب هدایت باشد؟
جایگاه فراز و جمع‌بندی
در ترتیب متن مورد بررسی، این فراز پس از «بشیر و نذیر» و پیش از فراز «وصی» آمده است. موضوع آن نقش انذار پیامبر و هدایتگری علی علیه‌السلام است؛ بحث تفصیلی وصایت و معرفی امام مهدی علیه‌السلام به فرازهای مربوط به خود تعلق دارد.
در نگاه امامیه، هدایتگری امام ادامه تبیین و پاسداری از دین پیامبر است. معرفی پیامبر به‌عنوان منذر، دیگر شئون او را نفی نمی‌کند؛ همان‌طور که هادی‌خواندن امام، انذار او را نفی نمی‌کند. نقش هدایتی امامان با خاتمیت، وابستگی به خداوند و مسئولیت اختیاری انسان در پذیرش حق همراه است.
جستارهای وابسته
خطبه غدیر • بشارت و انذار در خطبه غدیر • وصی در خطبه غدیر • حدیث غدیر • صراط مستقیم و خطبه غدیر • امامت
پانویس
- ↑ غدیر در قرآن، ج ۲، ص ۱۷۱–۱۷۴.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۲۹، ص ۲۴۰–۲۴۱.
- ↑ المسترشد، ص ۳۶۰.
- ↑ المائة منقبة، ص ۲۲.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۳۵، ص ۴۰۱.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۳۹، ص ۱۹.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۹۹، ص ۱۰۶.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۸۹، ص ۷۹.
- ↑ بحار الأنوار، ج ۲۳، ص ۵.
- ↑ الغیبة، ص ۱۱۰.
- ↑ الیقین، ص ۴۸۹.
- ↑ حدیث أصحابی کالنجوم لا تقوم به حجة، اسلام‌وب.
منابع
- قرآن کریم.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر، محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۳ جلد.
- بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: مؤسسة الوفاء، چاپ دوم تصحیح‌شده، ۱۴۰۳ق / ۱۹۸۳م.
- المسترشد في إمامة أمير المؤمنين علي بن أبي طالب، محمد بن جریر طبری امامی، تحقیق احمد محمودی، قم: مؤسسة الثقافة الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- مائة منقبة من مناقب أمير المؤمنين والأئمة من ولده، محمد بن احمد ابن‌شاذان، تحقیق و نشر مدرسة الإمام المهدی علیه‌السلام، قم، ۱۴۰۷ق.
- الغیبة، محمد بن ابراهیم نعمانی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران: نشر صدوق، چاپ اول، ۱۳۹۷ق.
- الیقین باختصاص مولانا علي عليه‌السلام بإمرة المؤمنین، علی بن موسی ابن‌طاووس، تحقیق انصاری، قم: مؤسسة دار الکتاب (الجزائری)، با همکاری مؤسسة الثقلین لإحیاء التراث الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- حدیث أصحابی کالنجوم لا تقوم به حجة، پایگاه اسلام‌وب، فتوای شماره ۱۰۹۸۶.