بشیر و نذیر در قرآن
بشیر و نذیر در خطبه غدیر به بررسی دو شیوه مکمل هدایت می‌پردازد: نویددادن به رحمت و پاداش الهی و هشدار نسبت به پیامدهای نافرمانی. در نقل مفصل خطبه غدیر، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله خود را «نذیر» و امیرالمؤمنین علیه‌السلام را «بشیر» معرفی می‌کند. این تعبیر را باید در کنار آیاتی خواند که خود پیامبر را دارای هر دو وصف می‌دانند؛ بنابراین، مقصود، تقسیم انحصاری وظایف نیست، بلکه برجسته‌کردن نقش امیرالمؤمنین در ادامه راهنمایی امت است.
متن فراز و ترجمه
در نقل مفصل خطبه آمده است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، أَلَا وَإِنِّي أَنَا النَّذِيرُ وَعَلِيٌّ الْبَشِيرُ.
«ای مردم، آگاه باشید که من هشداردهنده‌ام و علی بشارت‌دهنده است.»
معنای بشیر و نذیر
«بشیر» کسی است که خبر امیدبخش می‌آورد؛ در دعوت دینی، این خبر با آمرزش، پاداش، رستگاری و آینده نیک پیوند دارد. «نذیر» هشداردهنده‌ای است که پیش از وقوع خطر، انسان را از آن آگاه می‌کند. انذار دینی تنها ایجاد ترس نیست؛ بیان مسئولیت و فراهم‌کردن فرصت پیشگیری از عاقبت نادرست است.
بشارتِ بدون هشدار ممکن است به آسودگی بی‌جا بینجامد و هشدارِ بدون امید، زمینه نومیدی را فراهم کند. ازاین‌رو، این دو در تعلیم دینی مکمل یکدیگرند. پذیرش دعوت نیز باید آگاهانه باشد؛ نوید و هشدار، جای فهم دلیل و انتخاب مسئولانه را نمی‌گیرند.
پیامبر؛ هم نذیر و هم بشیر
قرآن می‌فرماید:
قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ؛ بگو: برای خود مالک هیچ سود و زیانی نیستم، مگر آنچه خدا بخواهد؛ و اگر غیب می‌دانستم، خیر فراوانی برای خود فراهم می‌کردم و بدی به من نمی‌رسید. من جز هشداردهنده و بشارت‌دهنده برای مردمی که ایمان می‌آورند نیستم.
(اعراف:۱۸۸)
آیه هم وابستگی پیامبر به اراده الهی را بیان می‌کند و هم دو وصف انذار و بشارت را برای او می‌آورد. در تفسیر امامیه، نفی علم غیب در این سیاق با نفی علم مستقل و ذاتی توضیح داده می‌شود و آگاهی اعطایی به اذن خدا بحث دیگری است. محور بحث این مقاله، تصریح آیه به اجتماع بشارت و انذار در پیامبر است.
پس جمله «من نذیرم و علی بشیر است» نمی‌تواند به معنای «پیامبر بشیر نیست» باشد؛ همان‌گونه که از آن، نذیرنبودن امیرالمؤمنین به دست نمی‌آید. اثبات وصفی برای یک شخص، بدون قرینه، همه اوصاف دیگر او را نفی نمی‌کند.
بشارت و انذار در قرآن
قرآن درباره خود نیز می‌فرماید:
كِتَابٌ فُصِّلَتْ آيَاتُهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ بَشِيرًا وَنَذِيرًا فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ؛ کتابی است که آیات آن به‌روشنی بیان شده، قرآنی عربی برای مردمی که می‌دانند؛ بشارت‌دهنده و هشداردهنده است، ولی بیشتر آنان روی گرداندند و گوش فرا نمی‌دهند.(فصلت:۳–۴)
در این آیات، بشارت و انذار کارکرد متن وحی نیز هست. بنابراین، این دو عنوان صرفاً نام دو منصب جدا و ناسازگار نیستند؛ پیام الهی، آورنده پیام و مفسر وفادار آن می‌توانند در هدایت مردم نقش تبشیری و انذاری داشته باشند. البته این اشتراک در کارکرد، به معنای برابری مقام نبوت و امامت نیست.
پیوند با روایت منذر و هادی
بخش پایانی آیه ۷ سوره رعد می‌فرماید:
إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ؛ تو تنها هشداردهنده‌ای و برای هر قومی هدایتگری است.(رعد:۷)
در گزارشی از ابن‌عباس آمده است:
لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ يَدَهُ عَلَى صَدْرِهِ فَقَالَ: أَنَا الْمُنْذِرُ، وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَى مَنْكِبِ عَلِيٍّ وَقَالَ: أَنْتَ الْهَادِي يَا عَلِيُّ، يَهْتَدِي بِكَ الْمُهْتَدُونَ مِنْ بَعْدِي.[۱]
«هنگامی که این آیه نازل شد، رسول خدا دست بر سینه خود گذاشت و فرمود: من هشداردهنده‌ام؛ سپس با دست به شانه علی اشاره کرد و فرمود: ای علی، تو هدایتگری؛ هدایت‌یافتگان پس از من به‌وسیله تو هدایت می‌شوند.»
این گزارش، شاهدی تفسیری برای تداوم راهنمایی پس از پیامبر در نگاه امامیه است؛ اما لفظ آن «هادی» است، نه «بشیر». بنابراین، نباید آن را نقل عین فراز بشیر و نذیر دانست. همچنین نقل روایت در کتابی روایی، به‌تنهایی حکم قطعی درباره صحت سند آن نیست و بررسی رجال و طرق آن ضرورت مستقل دارد.
بشیر بودن امیرالمؤمنین علیه‌السلام
بشارت امیرالمؤمنین را می‌توان در سه سطح توضیح داد: رساندن وعده‌های قرآن و پیامبر به مردم؛ نشان‌دادن راه دستیابی به آن وعده‌ها از طریق تعلیم و عمل؛ و امیدبخشیدن نسبت به امکان زندگی دینی بر پایه حق و عدالت. این تبیین، توضیح کارکرد عنوان «بشیر» است، نه نقل لفظی همه این جزئیات از فراز خطبه.
در اعتقاد امامیه، امامت پس از خاتمیت، نگهبانی و تبیین همان دین نازل‌شده است، نه آغاز نبوت تازه یا تشریع مستقل. اگر از «ادامه راه پیامبر» سخن گفته می‌شود، مقصود تداوم هدایت و اجرای تعالیم اوست؛ نه ادامه دریافت وحی نبوی.
نسبت با آیه مباهله
در بخشی از آیه مباهله آمده است:
فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ؛ بگو: بیایید فرزندانمان و فرزندانتان، زنانمان و زنانتان، و خودمان و خودتان را فراخوانیم؛ سپس مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.(آل‌عمران:۶۱)
تطبیق «أنفسنا» بر امیرالمؤمنین در تفسیر امامیه، از مبانی بیان نزدیکی ویژه او به پیامبر است. بااین‌حال، این آیه به‌خودی‌خود عنوان «بشیر» را برای علی علیه‌السلام بیان نمی‌کند و نباید از تعبیر «نفس پیامبر» یکسانی همه مناصب، از جمله نبوت، نتیجه گرفته شود.
روایت سلمان درباره برکات ولایت
در گزارش سخن سلمان پس از رحلت پیامبر، آمده است:
أَمَا وَالَّذِي نَفْسُ سَلْمَانَ بِيَدِهِ، لَوْ وَلَّيْتُمُوهَا عَلِيًّا عَلَيْهِ السَّلَامُ لَأَكَلْتُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ، وَلَوْ دَعَوْتُمُ الطَّيْرَ فِي جَوِّ السَّمَاءِ لَأَجَابَتْكُمْ، وَلَوْ دَعَوْتُمُ الْحِيتَانَ مِنَ الْبِحَارِ لَأَتَتْكُمْ، وَلَمَا عَالَ وَلِيُّ اللَّهِ، وَلَا طَاشَ لَكُمْ سَهْمٌ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ، وَلَا اخْتَلَفَ اثْنَانِ فِي حُكْمِ اللَّهِ. وَلَكِنْ أَبَيْتُمْ فَوَلَّيْتُمُوهَا غَيْرَهُ، فَأَبْشِرُوا بِالْبَلَاءِ، وَاقْنَطُوا مِنَ الرَّخَاءِ، وَقَدْ نَابَذْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ، فَانْقَطَعَتِ الْعِصْمَةُ فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ مِنَ الْوَلَاءِ.[۲]
«سوگند به آن‌که جان سلمان در دست اوست، اگر آن را به علی می‌سپردید، از بالای سرتان و زیر پاهایتان روزی می‌خوردید؛ اگر پرندگان را در آسمان فرا می‌خواندید پاسختان می‌دادند و اگر ماهیان را از دریاها فرا می‌خواندید نزدتان می‌آمدند. هیچ دوست خدا تنگدست نمی‌شد، هیچ سهمی از فرایض الهی از هدف منحرف نمی‌گشت و دو نفر در حکم خدا اختلاف نمی‌کردند. اما نپذیرفتید و آن را به دیگری سپردید؛ پس منتظر بلا باشید و از آسایش نومید شوید. من موضع جدایی خود را آشکارا به شما اعلام کردم و پیوند ولایی میان من و شما گسست.»
انذار امیرالمؤمنین و نقد مسیر پس از پیامبر
بشیرنامیدن امیرالمؤمنین، هشدارهای او درباره ستم، بدعت و دنیاطلبی را نفی نمی‌کند. تعلیم دینی در شرایطی که مردم با خطر انحراف روبه‌رو هستند، به انذار نیز نیاز دارد. این معنا با اجتماع هر دو وصف در پیامبر هماهنگ است.
در شرح مورد استفاده مقاله، نقد روند پس از سقیفه با نمونه‌هایی مانند تفاوت‌گذاری در عطایا، مسئله فدک، بخشش‌های مالی به نزدیکان و محدودیت نقل حدیث همراه شده است. این مطالب باید به‌عنوان گزارش‌ها و داوری‌های تاریخیِ جداگانه بررسی شوند، نه مضمون صریح همین جمله کوتاه خطبه. ارجاعات مطرح‌شده برای بحث عطایا و تصرفات مالی عبارت‌اند از:[۳][۴] درباره فدک نیز به مجموعه گسترده‌ای از گزارش‌ها ارجاع داده شده است.[۵]
برای بحث محدودیت روایت حدیث، نقل‌هایی از منابع تاریخی ذکر شده است.[۶][۷][۸] این ارجاعات، موضوعاتی با زمان، زمینه و اشخاص متفاوت را در بر می‌گیرند؛ از آنها نمی‌توان بدون مقابله گزارش‌ها، یک سیاست واحد و یکسان برای تمام دوره‌ها یا ممنوعیت همه دانش‌های دینی نتیجه گرفت.
جمع‌بندی
عنوان‌های «بشیر» و «نذیر» دو کارکرد مکمل دعوت الهی‌اند. قرآن هر دو را برای پیامبر بیان می‌کند و فراز غدیر با برجسته‌کردن بشارت امیرالمؤمنین، به نقش او در راهنمایی امت توجه می‌دهد. این بیان نه انذار علی علیه‌السلام را نفی می‌کند و نه بشارت پیامبر را؛ همچنین به معنای ادامه نبوت پس از خاتم پیامبران نیست.
جستارهای وابسته
منذر و هادی در قرآن • خطبه غدیر • پاداش و جزا برای مؤمنین و منکرین غدیر • مذمت خدا و دشمنان اهل بیت علیهم السلام
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- غدیر در قرآن، قرآن در غدیر، محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۳ جلد.
- کشف الغمة في معرفة الأئمة، علی بن عیسی اربلی، تصحیح هاشم رسولی محلاتی، تبریز: مکتبة بنی‌هاشمی، ۱۳۸۱ق، ۲ جلد.
- بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: مؤسسة الوفاء، چاپ دومِ تصحیح‌شده، ۱۴۰۳ق / ۱۹۸۳م.
- تذکرة الحفاظ، شمس‌الدین محمد بن احمد بن عثمان ذهبی، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۹ق / ۱۹۹۸م، ۴ جلد.
- الطبقات الکبرى، محمد بن سعد بن منیع، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۰ق / ۱۹۹۰م، ۸ جلد.