وصی در خطبه غدیر
وصایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام در خطبه غدیر به بررسی عنوان «وصی» برای علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام و پیوند آن با ادامه هدایت دینی پس از پیامبر می‌پردازد. در نقل مفصل خطبه غدیر، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله خود را نبی و علی علیه‌السلام را وصی معرفی می‌کند. در تفسیر امامیه، وصایت در این سیاق به جانشینی دینی و پاسداری از تعالیم پیامبر مربوط است، نه صرفاً اجرای وصیت مالی یا خانوادگی.
متن فراز خطبه و ترجمه
در نقل مفصل خطبه آمده است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، إِنِّي نَبِيٌّ وَعَلِيٌّ وَصِيٌّ.
«ای مردم، من پیامبرم و علی وصی است.»
این جمله در ترتیب متن مورد بررسی، پس از فراز «منذر و هادی» و پیش از معرفی آخرین امام قرار می‌گیرد. در برخی نقل‌های مفصل، مضمون نزدیکِ «من رسولم و علی امام و وصی پس از من است» نیز آمده است. این اختلاف لفظ باید در مقابله نسخه‌ها لحاظ شود و متن یک نقل نباید بی‌توضیح با نقل دیگر ترکیب شود.
معنای وصی و وصایت
«وصی» کسی است که انجام کاری به او سپرده شده است. موضوع وصیت می‌تواند مالی، خانوادگی یا دینی باشد؛ بنابراین، برای تعیین گستره وصایت باید به قرائن هر سخن مراجعه کرد. در فراز غدیر و روایات این مقاله، همراهی عنوان وصی با امامت، ولایت، میراث علم و راهنمایی امت، معنایی فراتر از وصیت خصوصی را نشان می‌دهد.
از سوی دیگر، «وَصّى» در قرآن همیشه به معنای تعیین جانشین نیست. در آیه ۱۳ شوری، مقصود سفارش به برپاداشتن دین است. پیوند این آیه با وصایت امامان از راه روایات تفسیری و مبانی امامت توضیح داده می‌شود؛ نه اینکه خود واژه «وصّى» به‌تنهایی نام و منصب جانشینان را اثبات کند.
سفارش به اقامه دین در قرآن
شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ؛ از دین، آنچه را به نوح سفارش کرده بود برای شما تشریع کرد، و آنچه را به تو وحی کردیم و آنچه را به ابراهیم و موسی و عیسی سفارش کردیم، که دین را برپا دارید و در آن پراکنده نشوید. آنچه مشرکان را به سوی آن فرا می‌خوانی بر آنان گران است. خدا هر کس را بخواهد به سوی خود برمی‌گزیند و هر کس را که بازگردد به سوی خود هدایت می‌کند.
(شوری:۱۳)
آیه، وحدت اصل دعوت پیامبران و مسئولیت برپایی دین را بیان می‌کند. در نگاه امامیه، پس از درگذشت پیامبر، امام پاسدار همین مسیر است. این تداوم، نبوت یا شریعت تازه‌ای ایجاد نمی‌کند؛ بلکه به حفظ، تبیین و اجرای دین خاتم مربوط می‌شود.
روایات مرتبط با وصایت
پنج گزارش اصلیِ متن پیشین در ادامه حفظ شده‌اند. این گزارش‌ها از نظر مأخذ، سند و نوع دلالت یکسان نیستند و باید جداگانه بررسی شوند. بخش‌های عربیِ مشخص‌شده، متن فراز منتخب روایت‌اند و جای متن کامل سند و تمام گزارش را نمی‌گیرند.
۱. مناشده امیرالمؤمنین درباره ولایت و اوصیا
در کتاب منسوب به سلیم بن قیس، گزارشی از احتجاج و گواه‌خواستن امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل شده است. آن حضرت نزول آیه اکمال را یادآور می‌شود:
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا؛ امروز دینتان را برای شما کامل کردم، نعمتم را بر شما تمام ساختم و اسلام را به‌عنوان دین برای شما پسندیدم.(مائده:۳)
در این گزارش، پیامبر پس از آیه، تکبیر می‌گوید و کمال نبوت و دین را با ولایت علی پس از خود مرتبط می‌سازد. ابوبکر و عمر می‌پرسند آیا این آیات به‌طور خاص درباره علی است؛ پیامبر پاسخ می‌دهد که درباره او و جانشینان پیامبر تا روز قیامت است. سپس در پاسخ به درخواست معرفی آنان، از علی، حسن، حسین و نه امام از فرزندان حسین علیهم‌السلام سخن می‌گوید. فراز محوری این معرفی چنین است:
أَخِي وَوَزِيرِي وَوَارِثِي وَوَصِيِّي وَخَلِيفَتِي فِي أُمَّتِي وَوَلِيُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ بَعْدِي عَلِيٌّ، ثُمَّ ابْنِيَ الْحَسَنُ، ثُمَّ ابْنِيَ الْحُسَيْنُ، ثُمَّ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ ابْنِيَ الْحُسَيْنِ، وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ، الْقُرْآنُ مَعَهُمْ وَهُمْ مَعَ الْقُرْآنِ، لَا يُفَارِقُونَهُ وَلَا يُفَارِقُهُمْ حَتَّى يَرِدُوا عَلَيَّ الْحَوْضَ.
«برادر، وزیر، وارث، وصی و جانشینم در امتم و ولی هر مؤمن پس از من، علی است؛ سپس پسرم حسن، سپس پسرم حسین و پس از او نه تن از فرزندان پسرم حسین، یکی پس از دیگری. قرآن با آنان است و آنان با قرآن‌اند؛ نه از قرآن جدا می‌شوند و نه قرآن از آنان جدا می‌شود تا کنار حوض بر من وارد شوند.»
بر پایه ادامه گزارش، حاضران اصل سخنان را تأیید می‌کنند؛ گروهی همه جزئیات را به یاد دارند و برخی تنها بیشتر آن را حفظ کرده‌اند. امیرالمؤمنین تفاوت مردم در حافظه را می‌پذیرد و از آنان که سخن را به یاد دارند می‌خواهد برخیزند و گواهی دهند. زید بن ارقم، براء بن عازب، ابوذر، مقداد و عمار از گواهان نام برده شده‌اند.
گواهان نقل می‌کنند که پیامبر، در حالی که علی در کنار او بود، از فرمان خدا برای معرفی امام، وصی و جانشین خود سخن گفت؛ کسی که اطاعتش در کتاب خدا واجب و با اطاعت خدا و پیامبر همراه شده است. در همین گزارش، پیامبر از بیم تکذیب منافقان و الزام الهی به ابلاغ این فرمان یاد می‌کند. سپس توضیح می‌دهد همان‌گونه که نماز، زکات، روزه و حج را برای مردم بیان کرده، ولایت را نیز باید معرفی کند. با اشاره به علی علیه‌السلام، ولایت او، دو فرزندش و اوصیای پس از آنان را بیان می‌کند و جدایی‌ناپذیری آنان از قرآن تا ورود بر حوض را یادآور می‌شود.[۱]
دلالت و اعتبار: همراهی «وصی» با «خلیفه»، «ولی» و نام جانشینان، در این گزارش بر وصایت دینی و عمومی دلالت دارد. بااین‌حال، نسبت و طرق کتاب سلیم و برخی گزارش‌های آن در پژوهش حدیثی محل بحث است؛ نقل گزارش با انتساب به کتاب، به معنای تصحیح قطعی تمام سند و جزئیات تاریخی آن نیست. همچنین پیوند آیه اکمال با غدیر، در اینجا بر پایه همین گزارش بیان می‌شود، نه به‌عنوان نظر یکسان همه مفسران.
۲. نامه امام رضا علیه‌السلام به عبدالله بن جندب
در الکافی، نامه‌ای از امام رضا علیه‌السلام به عبدالله بن جندب نقل شده که بخشی از آن درباره میراث علمی پیامبران است:
نَحْنُ النُّجَبَاءُ النَّجَاةُ، وَنَحْنُ أَفْرَاطُ الْأَنْبِيَاءِ، وَنَحْنُ أَبْنَاءُ الْأَوْصِيَاءِ، وَنَحْنُ الْمَخْصُوصُونَ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَنَحْنُ أَوْلَى النَّاسِ بِكِتَابِ اللَّهِ، وَنَحْنُ أَوْلَى النَّاسِ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ.
«ما برگزیدگانِ رهایی‌یافته‌ایم؛ ما افراط پیامبران و فرزندان اوصیاییم؛ در کتاب خدا جایگاهی ویژه داریم، به کتاب خدا سزاوارتریم و به رسول خدا نزدیک‌تریم.»
«افراط» در شرح‌های حدیث با معانی‌ای چون پیشگامان و بازماندگان یا فرزندان توضیح داده شده است؛ ازاین‌رو، نباید بدون توجه به شرح واژه، تنها یک معادل قطعی برای آن در نظر گرفت.
در ادامه نامه، آیه ۱۳ شوری بر اهل‌بیت تطبیق می‌شود: سفارش به نوح و دیگر پیامبران، وظیفه اقامه دین برای آل‌محمد نیز دانسته شده و انتقال علم پیامبران به آنان بیان می‌شود:
وَاسْتُودِعْنَا عِلْمَهُمْ، وَنَحْنُ وَرَثَةُ أُولِي الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ.
«علم آنان به ما سپرده شده است و ما وارثان پیامبران اولوالعزم هستیم.»
متن روایت سپس «اقامه دین» و «پرهیز از تفرقه» را درباره آل‌محمد توضیح می‌دهد و دشواری پذیرش دعوت و بازگشت به هدایت را به ولایت علی علیه‌السلام مرتبط می‌سازد.[۲]
دلالت: موضوع اصلی این نامه، وراثت علمی و مسئولیت دینی اهل‌بیت است. تعبیرهایی مانند «ای آل‌محمد» و توضیح «ولایت علی» در این نقل، تفسیر روایی‌اند، نه بخشی از متن قرآن. از وراثت علمی نیز به‌تنهایی نمی‌توان برتری هر وارث بر همه صاحبان پیشین علم را نتیجه گرفت؛ ادعای افضلیت به دلیل مستقل نیاز دارد.
۳. هبةالله و پیوستگی اوصیای پیامبران
امام باقر علیه‌السلام از پیامبر نقل می‌کند:
إِنَّ أَوَّلَ وَصِيٍّ كَانَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ هِبَةُ اللَّهِ بْنُ آدَمَ، وَمَا مِنْ نَبِيٍّ مَضَى إِلَّا وَلَهُ وَصِيٌّ، وَكَانَ جَمِيعُ الْأَنْبِيَاءِ مِائَةَ أَلْفِ نَبِيٍّ وَعِشْرِينَ أَلْفَ نَبِيٍّ، مِنْهُمْ خَمْسَةٌ أُولُو الْعَزْمِ: نُوحٌ وَإِبْرَاهِيمُ وَمُوسَى وَعِيسَى وَمُحَمَّدٌ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ، وَإِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ كَانَ هِبَةَ اللَّهِ لِمُحَمَّدٍ، وَوَرِثَ عِلْمَ الْأَوْصِيَاءِ وَعِلْمَ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ، أَمَا إِنَّ مُحَمَّداً وَرِثَ عِلْمَ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُرْسَلِينَ.
«نخستین وصی بر روی زمین هبةالله فرزند آدم بود. هیچ پیامبری درنگذشت مگر آنکه وصی داشت. شمار پیامبران یکصد و بیست هزار بود که پنج تن از آنان اولوالعزم‌اند: نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد علیهم‌السلام. علی بن ابی‌طالب برای محمد، هبةالله بود و علم اوصیا و پیشینیان خود را به ارث برد؛ همان‌گونه که محمد علم پیامبران و رسولان پیش از خود را به ارث برده بود.»
در ادامه همین گزارش آمده است که بر پایه عرش، حمزه «شیر خدا، شیر رسول خدا و سرور شهیدان» و در بخش بالای عرش، علی «امیر مؤمنان» خوانده شده است؛ سپس از این مضمون به‌عنوان حجت در برابر منکران حق و میراث اهل‌بیت یاد می‌شود.[۳]
دلالت و اعتبار: روایت، وصایت علی علیه‌السلام را در امتداد سنت اوصیای پیشین و وراثت علم توضیح می‌دهد. در طریق آن نام عبدالرحمن بن کثیر آمده است که در ارزیابی رجالی محل تضعیف است؛ بنابراین، نباید همه جزئیات گزارش، از جمله شمار پیامبران و نوشته‌های عرش، بدون بحث سندی به‌عنوان واقعیت قطعی عرضه شود. شمار «یکصد و بیست هزار» نیز لفظ همین نقل است؛ تفاوت آن با نقل‌های دیگر نباید بی‌توضیح اصلاح یا یکسان‌سازی شود.
۴. ام‌اسلم و نشانه شناخت وصی
در گزارشی از جعفر بن زید بن موسی، از پدرش و پدرانش، آمده است که ام‌اسلم به خانه ام‌سلمه رفت و در انتظار پیامبر نشست. پس از آمدن آن حضرت گفت کتاب‌ها را خوانده و پیامبران و اوصیای آنان را شناخته است؛ آنگاه درباره وصی پیامبر پرسید. در روایت، نام وصی‌های موسی و عیسی ذکر نشده است؛ نام‌هایی که در توضیح فارسی پیشین داخل پرانتز آمده بود، جزو این متن حدیث نیست.
پیامبر پاسخ داد:
يَا أُمَّ أَسْلَمَ، وَصِيِّي فِي حَيَاتِي وَبَعْدَ مَمَاتِي وَاحِدٌ.
«ای ام‌اسلم، وصی من در زندگی‌ام و پس از وفاتم یکی است.»
سپس نشانه‌ای برای شناخت او بیان کرد:
مَنْ فَعَلَ فِعْلِي هَذَا فَهُوَ وَصِيِّي فِي حَيَاتِي وَبَعْدَ مَمَاتِي.
«هر کس این کار مرا انجام دهد، وصی من در زندگی و پس از وفاتم است.»
بر پایه گزارش، پیامبر سنگریزه‌ای را با انگشت نرم کرد تا مانند آرد شد، آن را خمیر کرد و با انگشتر خود مهر زد. ام‌اسلم نزد امیرالمؤمنین رفت و پرسید آیا وصی رسول خداست. آن حضرت پاسخ مثبت داد، همان کار را انجام داد و آن را نشانه وصی خود معرفی کرد.
ام‌اسلم سپس نزد امام حسن علیه‌السلام رفت که در آن زمان کودک بود و پرسید آیا وصی پدر است. آن حضرت پاسخ مثبت داد و همان کار را انجام داد. پس از آن نزد امام حسین علیه‌السلام رفت؛ در گزارش آمده که سن او در نظر ام‌اسلم کم می‌نمود. پرسید آیا وصی برادر است و حضرت با پاسخ مثبت، همان نشانه را آشکار کرد. ام‌اسلم زنده ماند تا پس از شهادت امام حسین و بازگشت امام سجاد علیه‌السلام، نزد آن حضرت رفت. از وصایت او نسبت به پدر پرسید و امام سجاد نیز پاسخ مثبت داد و همان کار را انجام داد.[۴]
دلالت و اعتبار: این روایت، در قالب گزارش کرامت، زنجیره وصایت را از امیرالمؤمنین تا امام سجاد علیهم‌السلام نشان می‌دهد. عنوان وصی برای امام حسن و امام حسین در کودکی به معرفی جایگاه آینده آنان مربوط است و نباید از آن، امامت بالفعل هم‌زمان همه آنان را نتیجه گرفت. در آغاز سند، واسطه‌ای با تعبیر «بعض أصحابنا» آمده و هویت برخی راویان نیازمند بررسی است؛ ازاین‌رو، گزارش به‌تنهایی و بدون بررسی سند، دلیل قطعی تلقی نمی‌شود. این داستان نیز نباید بدون دلیل با گزارش‌های حبّابه والبیه یا ام‌غانم یکی دانسته شود.
۵. وصیت امام به جانشین خود
از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:
لَا يَمُوتُ الْإِمَامُ حَتَّى يَعْلَمَ مَنْ يَكُونُ مِنْ بَعْدِهِ فَيُوصِيَ إِلَيْهِ.[۵]
«امام از دنیا نمی‌رود تا بداند چه کسی پس از او خواهد بود و به او وصیت کند.»
روایت بر رها نشدن امر جانشینی و معرفی امام بعدی تأکید دارد. عبارت «تا بداند» به‌تنهایی زمان نخستین آگاهی امام را تعیین نمی‌کند و نباید از آن، بدون قرینه، ناآگاهی مطلق او در همه زمان‌های پیشین را استنباط کرد.
جمع‌بندی دلالت روایات
این گزارش‌ها چهار بُعد از وصایت را در تفسیر امامیه نشان می‌دهند: معرفی جانشین؛ انتقال مسئولیت هدایت؛ وراثت علم پیامبران؛ و استمرار وصایت از امامی به امام دیگر. در این چارچوب، اهل‌بیت وارثان میراث علمی انبیا دانسته می‌شوند. این تعبیر لزوماً به معنای آن نیست که هر یک از آنان، وصی مستقیم و هم‌زمانِ تک‌تک پیامبران گذشته بوده است.
دلالت متن و اعتبار سند دو بحث جداست: ممکن است گزارشی از جهت معنا با مبانی امامیه هماهنگ باشد، ولی برای اثبات انتساب آن به معصوم همچنان به بررسی سند نیاز باشد. همچنین وصایت امامان در اعتقاد امامیه با خاتمیت همراه است و به معنای نبوت آنان یا تشریع مستقل نیست.
جستارهای وابسته
خطبه غدیر • منذر و هادی در خطبه غدیر • آخرین امام • امامت • حدیث غدیر • کتاب سلیم بن قیس هلالی
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق، ۸ جلد.
- کتاب سلیم بن قیس هلالی، منسوب به سلیم بن قیس هلالی، تحقیق محمدباقر انصاری زنجانی خوئینی، قم: نشر الهادی، چاپ اول، ۱۴۱۵ق / ۱۳۷۳ش، ۳ جلد.