عدم تغییر احکام اسلام
ثبات احکام اسلام در خطبه غدیر، به فرازی از خطبه غدیر می‌پردازد که در آن، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله اعلام می‌کند از حلال و حرامی که به مردم شناسانده بازنگشته و آن را تغییر نداده است؛ سپس مخاطبان را به یادآوری، حفظ، سفارش متقابل و تغییرندادن آن فرا می‌خواند.[۱] این فراز در ادامه معرفی مرجع تبیین احکام و فرمان گرفتن بیعت آمده و حفظ شریعت را با وفاداری به ابلاغ پیامبر پیوند می‌دهد.
متن فراز و ترجمه
در نقل الاحتجاج آمده است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، وَكُلُّ حَلَالٍ دَلَلْتُكُمْ عَلَيْهِ أَوْ حَرَامٍ نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ فَإِنِّي لَمْ أَرْجِعْ عَنْ ذَلِكَ وَلَمْ أُبَدِّلْ، أَلَا فَاذْكُرُوا ذَلِكَ وَاحْفَظُوهُ وَتَوَاصَوْا بِهِ وَلَا تُبَدِّلُوهُ وَلَا تُغَيِّرُوهُ
«ای مردم! هر حلالی که شما را به آن راهنمایی کرده‌ام یا حرامی که از آن بازداشته‌ام، از آن بازنگشته و آن را تغییر نداده‌ام. آگاه باشید! آن را به یاد داشته باشید، حفظ کنید و یکدیگر را به آن سفارش نمایید و آن را تبدیل نکنید و تغییر ندهید.»[۲]
پس از این عبارت، پیامبر سخن را با فرمان نماز، زکات، امر به معروف و نهی از منکر تجدید می‌کند. شرح آن بخش، موضوع مقاله نماز و زکات و امر به معروف در خطبه غدیر است.[۳]
شرح واژه‌ها و ساختار عبارت
- لَمْ أَرجِعْ: «بازنگشته‌ام»؛ «أرجع» فعل مضارع متکلم وحده از «رَجَعَ، یَرجِعُ» است که پس از «لم» مجزوم شده و در این ترکیب، نفیِ گذشته را می‌رساند.
- لَمْ أُبَدِّلْ: «تغییر نداده‌ام»؛ از «بَدَّلَ، یُبَدِّلُ، تَبدیلاً» و فعل مضارع متکلم وحده، مجزوم به «لم» است.
- احفَظوه: آن را نگاه دارید و حفظ کنید؛ هم یادسپاری و هم پاسداری از آنچه ابلاغ شده، در شرح فراز مطرح است.
- تَواصَوا به: یکدیگر را به آن سفارش کنید؛ خطاب، تنها وظیفه فردیِ یادآوری را بیان نمی‌کند، بلکه انتقال و سفارش متقابل را نیز در بر می‌گیرد.
- لا تُبَدِّلوه و لا تُغَیِّروه: دو نهیِ جمع، برای تأکید بر پرهیز از تبدیل و تغییر آنچه ابلاغ شده است.
در شرح فارسی، صورت «أُجَدِّدُ» نیز توضیح داده شده است؛ این فعل به معنای «تجدید می‌کنم» از «جَدَّدَ، یُجَدِّدُ، تَجدیداً» است و به عبارتِ آغاز فراز بعدی، «ألا وإنّي أجدّد القول»، مربوط می‌شود.[۴]
محورهای اصلی فراز
اعلامِ بازنگشتن از حلال و حرام
پیامبر در جمله نخست، تغییرندادن آنچه را پیش‌تر از حلال و حرام معرفی کرده اعلام می‌کند. سپس مسئولیت مخاطبان را در برابر این ابلاغ بیان می‌کند: یادآوری، حفظ، سفارش به یکدیگر و پرهیز از تبدیل و تغییر. بنابراین، فراز هم ناظر به اعتبار ابلاغ پیامبر است و هم متوجه رفتار مخاطبان با آن ابلاغ.[۵]
پیوند حفظ احکام با مرجع تبیین آن‌ها
در بخش پیشین، امیرالمؤمنین علیه السلام ولی و بیان‌کننده احکام معرفی شده و فرمان بیعت برای پذیرش آنچه از جانب خدا درباره او و امامان پس از او رسیده، مطرح شده است.[۶] در شرح فارسی نیز، پاسداری از حکم الهی با پاسداری از ولایت و وفاداری به مرجع منصوب پیوند یافته است.[۷]
تغییرندادن پیمان در متن بیعت
در بخش دیگری از خطبه، پیامبر از حاضران می‌خواهد همگی عبارتی را به‌عنوان اقرار و بیعت بگویند. بخشی از آن، در ضبط الاحتجاج، چنین است:
نُبَايِعُكَ عَلَى ذَلِكَ بِقُلُوبِنَا وَأَنْفُسِنَا وَأَلْسِنَتِنَا وَأَيْدِينَا، عَلَى ذَلِكَ نَحْيَا وَنَمُوتُ وَنُبْعَثُ، وَلَا نُغَيِّرُ وَلَا نُبَدِّلُ وَلَا نَشُكُّ وَلَا نَرْتَابُ وَلَا نَرْجِعُ عَنْ عَهْدٍ وَلَا نَنْقُضُ الْمِيثَاقَ
«بر این امر با دل‌ها، جان‌ها، زبان‌ها و دست‌هایمان با تو بیعت می‌کنیم؛ بر آن زندگی می‌کنیم، می‌میریم و برانگیخته می‌شویم؛ تغییر نمی‌دهیم، تبدیل نمی‌کنیم، شک نمی‌کنیم و تردید نمی‌ورزیم، از پیمانی بازنمی‌گردیم و میثاق را نمی‌شکنیم.»[۸]
این عبارت، سخنی مستقل از امیرالمؤمنین نیست؛ در ساختار نقل خطبه، متنِ اقراری است که پیامبر با فرمان «فقولوا بأجمعکم» از مردم می‌خواهد بر زبان آورند. در ضبط الاحتجاج در این موضع، عبارت «ولا نجحد» نیامده است.[۹] موضوع این قسمت، وفاداری به پیمان امامت است و ارتباط آن با فراز اصلی، در تأکید مشترک بر تغییرندادن ابلاغ و عهد روشن می‌شود.
روایت دوام حلال و حرام
زراره نقل می‌کند که از امام صادق علیه السلام درباره حلال و حرام پرسید و آن حضرت فرمود:
حَلَالُ مُحَمَّدٍ حَلَالٌ أَبَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَحَرَامُهُ حَرَامٌ أَبَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، لَا يَكُونُ غَيْرُهُ وَلَا يَجِيءُ غَيْرُهُ
«حلال محمد همواره تا روز قیامت حلال است و حرام او همواره تا روز قیامت حرام است؛ غیر آن نخواهد بود و غیر آن نخواهد آمد.»[۱۰]
در ادامه همین نقل، از امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است:
مَا أَحَدٌ ابْتَدَعَ بِدْعَةً إِلَّا تَرَكَ بِهَا سُنَّةً
«هیچ‌کس بدعتی پدید نیاورد مگر آنکه با آن، سنتی را ترک کرد.»[۱۱]
آیات مرتبط و حدود استناد به آن‌ها
آیات زیر در شرح این موضوع به کار می‌روند؛ همه آن‌ها در خودِ فرازِ مورد بحث نقل نشده‌اند. موضوع مستقیم هر آیه باید از کاربرد توضیحی آن در شرح تفکیک شود.
پیروی پیامبر از وحی
در بخشی از آیه پانزدهم سوره یونس آمده است:
قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ؛ بگو: مرا نرسد که آن را از پیش خود تغییر دهم؛ جز آنچه به من وحی می‌شود پیروی نمی‌کنم.
(یونس:۱۵)
سیاق آیه، درخواست آوردن قرآنی دیگر یا تغییر قرآن است. دلالت مستقیم این بخش، نفی تغییرِ خودسرانه از سوی پیامبر و تأکید بر پیروی او از وحی است؛ نه نفی هر تغییری که خود خداوند در جریان تشریع مقرر کند.
اسلام و پذیرش دین الهی
در آغاز آیه نوزدهم سوره آل عمران آمده است:
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ؛ در حقیقت، دین نزد خدا اسلام است.(آل عمران:۱۹)
در همان سوره نیز می‌خوانیم:
وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ؛ هر کس جز اسلام دینی بجوید، هرگز از او پذیرفته نخواهد شد و در آخرت از زیانکاران است.(آل عمران:۸۵)
در شرح فارسی، این آیات در بحث اعتبار اسلام و لزوم پیروی از آن آورده شده‌اند.[۱۲] این موضوع با مسئله فقهیِ تشخیص حکم هر موضوع و شرایط اجرای آن یکی نیست؛ آیات یادشده به‌تنهایی جزئیات همه این مسائل را تعیین نمی‌کنند.
تغییر وصیت
فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ مَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ؛ پس هر کس آن وصیت را پس از شنیدنش تغییر دهد، گناهش تنها بر کسانی است که آن را تغییر می‌دهند؛ همانا خدا شنوا و داناست.(بقره:۱۸۱)
موضوع مستقیم آیه، تغییر وصیتِ یادشده در آیه پیشین است. استفاده از آن برای توضیح مسئولیتِ دست‌بردن در یک امانت یا سفارش، کاربردی استدلالی در شرح است؛ نباید چنین کاربردی را جایگزین موضوع صریح آیه کرد یا گفت ضمیر «بدّله» در این سیاق مستقیماً به تمام دین یا خصوص ولایت بازمی‌گردد.
تبدیل نعمت به کفر
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ؛ آیا ندیدی کسانی را که نعمت خدا را به کفر تبدیل کردند و قوم خود را به سرای نابودی درآوردند؟(ابراهیم:۲۸)
آیه، نکوهشِ تبدیل نعمت الهی به کفر و فرجام تباه‌کننده آن را بیان می‌کند. در شرح فارسی، این مضمون با کفران نعمت دین و ولایت پیوند داده شده است.<ref>شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، ص۴۵۹
خاتمیت و نسبت شریعت‌ها
قرآن در توصیف پیامبر اسلام، از خاتمیت او یاد می‌کند. در بخشی از آیه چهلم سوره احزاب آمده است:
وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ؛ بلکه فرستاده خدا و خاتم پیامبران است.(احزاب:۴۰)
بحث دوام شریعت اسلام در شرح این فراز، با خاتمیت پیامبر ارتباط دارد. بااین‌حال، خاتمیت و نفی تغییر خودسرانه نباید با این ادعا خلط شود که هر پیامبرِ صاحب شریعت، همه آموزه‌ها و احکام پیش از خود را یکسره نفی کرده است. قرآن از زبان حضرت عیسی علیه السلام، هم تصدیق تورات و هم حلال‌کردن بخشی از محرمات پیشین را بیان می‌کند:
وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ؛ و تصدیق‌کننده توراتی هستم که پیش روی من است و آمده‌ام تا برخی از آنچه بر شما حرام شده بود برایتان حلال کنم.(آل عمران:۵۰)
از این جهت، نسخ یا تغییرِ مأذون از سوی خدا در جریان تشریع، با تحریف و تبدیلِ خودسرانه یک حکم یکسان نیست. توضیح همه موارد نسخ در شریعت‌ها، بحثی مستقل است و از محدوده شرح همین فراز فراتر می‌رود.
جستارهای وابسته
بیعت به فرمان خدا در خطبه غدیر • تبیین احکام به‌وسیله امیرالمؤمنین در خطبه غدیر • نماز و زکات و امر به معروف در خطبه غدیر • اطاعت از دستورات امامان
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱–۸۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱–۸۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۲.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، ص۴۵۸.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱–۸۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، ص۴۵۹.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۲.
- ↑ الکافي، ج۱، ص۵۸، حدیث۱۹.
- ↑ الکافي، ج۱، ص۵۸، حدیث۱۹.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، ص۴۵۸–۴۵۹.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، با تعلیقات و ملاحظات محمدباقر خرسان، نجف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م، ج۱.
- الکافي، محمد بن یعقوب کلینی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق، ج۱.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، سید محمدتقی نقوی، با مقدمه، ویرایش، تنظیم و پاورقی مهدی جعفری، تهران: منیر، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.