نماز و زکات و امر به معروف در خطبه غدیر
نماز، زکات و امر به معروف و نهی از منکر در خطبه غدیر، به فرازی از خطبه غدیر می‌پردازد که در آن، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله با تعبیر «أُجَدِّدُ القَول» فرمان نماز و زکات را تجدید می‌کند و مخاطبان را به امر به معروف و نهی از منکر نیز فرا می‌خواند.[۱] این بخش، پس از سفارش به حفظ حلال و حرام و تغییرندادن آن‌ها آمده و زمینه توضیح جایگاه ابلاغ سخن پیامبر در امر به معروف را فراهم می‌کند.
متن فراز و ترجمه
در نقل الاحتجاج آمده است:
أَلَا وَإِنِّي أُجَدِّدُ الْقَوْلَ: أَلَا فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ
«آگاه باشید! من سخن را تجدید می‌کنم: آگاه باشید، نماز را برپا دارید، زکات را بپردازید، به کار پسندیده فرمان دهید و از کار ناپسند بازدارید.»[۲]
این فراز، چهار فرمان را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد: اقامه نماز، پرداخت زکات، امر به معروف و نهی از منکر. متن آن نباید به دو تکلیف نخست یا تنها امر به معروف محدود شود.
تجدید فرمان نماز و زکات
پیش‌تر در همین خطبه آمده است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ كَمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ
«ای مردم! نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید، همان‌گونه که خداوند عزوجل به شما فرمان داده است.»[۳]
پس از این فرمان، بحث تبیین احکام، گرفتن بیعت و حفظ حلال و حرام مطرح می‌شود؛ سپس پیامبر با تعبیر «أجدّد القول» دوباره فرمان نماز و زکات را بیان می‌کند.[۴] بنابراین، «تجدید» به بازگفتن و تأکید بر فرمان بازمی‌گردد، نه تغییر حکم یا تشریع نمازی و زکاتی دیگر.
در شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، تکرار این دو فرمان نشانه اهمیت نماز و زکات دانسته شده و همراه‌شدن امر به معروف و نهی از منکر با آن‌ها نیز مورد توجه قرار گرفته است.[۵] شرح روایات و آیاتِ مربوط به دو تکلیف نخست در مقاله نماز و زکات در خطبه غدیر آمده است؛ محور این مدخل، تجدید فرمان و همراهی آن با دو تکلیف دیگر است.
شرح واژه‌ها
تجدید، اقامه و ایتاء
- أُجَدِّدُ: فعل مضارع متکلم وحده از «جَدَّدَ، یُجَدِّدُ، تَجدیداً»، به معنای «تجدید می‌کنم» و در اینجا «دوباره بیان می‌کنم» است.
- أقيموا: فعل امر جمع از «أقامَ، یُقیمُ، إقامةً»، به معنای «برپا دارید»؛ مفرد آن «أَقِمْ» است.
- آتوا: فعل امر جمع از «آتى، یُؤتي، إیتاءً»، به معنای «بدهید و بپردازید»؛ مفرد آن «آتِ» است.
- ألا: در آغاز دو بخش عبارت، مخاطبان را به توجه و آگاهی فرا می‌خواند.
معروف و منکر
«معروف» از نظر ساخت، اسم مفعول از «عَرَفَ، یَعرِفُ» و در اصل به معنای شناخته‌شده است. در کاربرد اخلاقی و دینیِ این فراز، کار یا گفتار پسندیده مراد است، نه هر چیزی که صرفاً میان مردم مشهور یا متداول باشد.
«مُنکَر» با فتح کاف، اسم مفعول از «أَنکَرَ، یُنکِرُ، إنکاراً» و به معنای ناپسند و مورد انکار است. «مُنکِر» با کسر کاف، اسم فاعل همین باب و به معنای انکارکننده است. این دو صورت در تلفظ و معنا با یکدیگر تفاوت دارند.
در شرح فارسی، معروف به گفتار یا کرداری که در عقل و شرع نیکوست و منکر به گفتار یا کرداری که زشت و ناپسند شمرده می‌شود، توضیح داده شده است.[۶] «وَأْمُروا» فرمان جمع به امرکردن و «وانهَوا» فرمان جمع به بازداشتن است.
پیوند عبادت و مسئولیت اجتماعی
نماز و زکات در این فراز، در کنار دعوت به نیکی و بازداشتن از ناپسندی آمده‌اند. این همراهی نشان می‌دهد که سفارش خطبه، هم عمل به تکالیف را در بر می‌گیرد و هم مسئولیت در برابر رفتار دینیِ جامعه را. البته قرارگرفتن این فرمان‌ها در کنار هم، به معنای یکسان‌بودن تمام شرایط و شیوه‌های اجرای آن‌ها نیست؛ فراز، در مقام بیان جزئیات فقهیِ همه این تکالیف نیست.
همین همراهیِ چهار تکلیف، در قرآن نیز دیده می‌شود. آیه هفتاد و یکم سوره توبه، مردان و زنان مؤمن را در پیوند با یکدیگر توصیف می‌کند و از امر به معروف، نهی از منکر، نماز، زکات و اطاعت خدا و رسول سخن می‌گوید.
آیات مرتبط
آیات زیر، شواهد قرآنیِ شرح این فراز هستند؛ نقل آن‌ها در این مقاله به معنای آن نیست که همه آن‌ها در همین موضع از خطبه تلاوت شده‌اند.
امر به معروف، نهی از منکر و ایمان
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ؛ شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدیدار شده‌اید؛ به کار پسندیده فرمان می‌دهید، از کار ناپسند بازمی‌دارید و به خدا ایمان دارید. اگر اهل کتاب ایمان می‌آوردند، برایشان بهتر بود؛ برخی از آنان مؤمن‌اند و بیشترشان نافرمان‌اند.
(آل عمران:۱۱۰)
در این آیه، توصیف امت با امر به معروف، نهی از منکر و ایمان به خدا همراه شده است. در شرح این مدخل، آیه از شواهد اهمیت دو تکلیف اجتماعی یادشده است.
شایستگی و شتاب در نیکی‌ها
يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ؛ به خدا و روز واپسین ایمان دارند، به کار پسندیده فرمان می‌دهند، از کار ناپسند بازمی‌دارند و در کارهای نیک شتاب می‌کنند؛ آنان از شایستگان‌اند.(آل عمران:۱۱۴)
این آیه در ادامه آیه ۱۱۳ است که همه اهل کتاب را یکسان نمی‌شمارد و از گروهی پابرجا در میان آنان یاد می‌کند. بنابراین، در توضیح ضمیر جمع آیه ۱۱۴ باید سیاق پیشین را در نظر گرفت. آیه، ایمان، دعوت به نیکی، بازداشتن از ناپسندی و پیشی‌گرفتن در کارهای خیر را در کنار یکدیگر می‌آورد.
همراهی هر چهار تکلیف
وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ؛ مردان و زنان مؤمن، یار و سرپرست یکدیگرند؛ به کار پسندیده فرمان می‌دهند، از کار ناپسند بازمی‌دارند، نماز را برپا می‌دارند، زکات می‌پردازند و از خدا و پیامبرش اطاعت می‌کنند. خدا به‌زودی آنان را مشمول رحمت خود می‌سازد؛ همانا خدا شکست‌ناپذیر و حکیم است.(توبه:۷۱)
این آیه، شاهدی روشن برای کنار هم آمدن همان چهار تکلیف در قرآن است. اطاعت خدا و رسول نیز در ادامه آن‌ها آمده و مجموعه صفات یادشده با وعده رحمت الهی همراه شده است.
پیوند با ادامه خطبه
بلافاصله پس از فراز اصلی، سخن از «رأس امر به معروف و نهی از منکر» به میان می‌آید و بر پذیرفتن سخن پیامبر، رساندن آن به غایبان، فرمان‌دادن به پذیرش آن و بازداشتن از مخالفت با آن تأکید می‌شود.[۷] بنابراین، بررسی امر به معروف در خطبه نباید از زمینه ابلاغ ولایت و مرجعیت امام جدا شود.
شرح تفصیلیِ عبارت‌های بعدی و نسبت آن‌ها با امام معصوم، موضوع مقاله امر به معروف و نهی از منکر است. مدخل حاضر، بر تجدید فرمان نماز و زکات، معنای معروف و منکر و همراهی این تکالیف تمرکز دارد؛ از این عبارت کوتاه، نمی‌توان به‌تنهایی همه شرایط، مراتب و حدود اجرای امر به معروف و نهی از منکر را استخراج کرد.
جستارهای وابسته
ثبات احکام اسلام در خطبه غدیر • نماز و زکات در خطبه غدیر • امر به معروف و نهی از منکر • اطاعت از دستورات امامان
پانویس
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، با تعلیقات و ملاحظات محمدباقر خرسان، نجف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م، ج۱.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، سید محمدتقی نقوی، با مقدمه، ویرایش، تنظیم و پاورقی مهدی جعفری، تهران: منیر، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.