امر به معروف و نهی از منکر
امر به معروف و نهی از منکر در خطبه غدیر، به فرازی از خطبه غدیر می‌پردازد که در آن، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله، پایبندی به سخن خود، رساندن آن به غایبان، دعوت به پذیرش آن و بازداشتن از مخالفت با آن را در رأس امر به معروف و نهی از منکر قرار می‌دهد. در ادامه نیز این دو فریضه با امام معصوم پیوند داده می‌شوند.[۱] محور این مدخل، شرح این پیوند و جایگاه ابلاغ ولایت است؛ نه ارائه همه احکام فقهیِ امر به معروف و نهی از منکر.
متن فراز و ترجمه
در نقل الاحتجاج آمده است:
أَلَا وَإِنَّ رَأْسَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ أَنْ تَنْتَهُوا إِلَى قَوْلِي وَتُبَلِّغُوهُ مَنْ لَمْ يَحْضُرْ وَتَأْمُرُوهُ بِقَبُولِهِ وَتَنْهَوْهُ عَنْ مُخَالَفَتِهِ، فَإِنَّهُ أَمْرٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَمِنِّي، وَلَا أَمْرَ بِمَعْرُوفٍ وَلَا نَهْيَ عَنْ مُنْكَرٍ إِلَّا مَعَ إِمَامٍ مَعْصُومٍ
«آگاه باشید! سرِ امر به معروف و نهی از منکر آن است که به سخن من پایبند شوید، آن را به کسانی که حاضر نبوده‌اند برسانید، آنان را به پذیرش آن فرمان دهید و از مخالفت با آن بازدارید؛ زیرا این فرمانی از جانب خداوند عزوجل و از جانب من است؛ و امر به معروف و نهی از منکری نیست مگر همراه با امام معصوم.»[۲]
تفاوت نقل‌ها
در نقل الیقین، تعبیری با آغاز متفاوت دیده می‌شود:
أَلَا وَإِنَّ رَأْسَ أَعْمَالِكُمُ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ
«آگاه باشید! سرآمدِ اعمال شما امر به معروف و نهی از منکر است.»[۳]
این ضبط را باید جدا از عبارت «رأس الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر» در الاحتجاج نقل کرد.
زمینه فراز و ابلاغ ولایت
این بخش پس از تجدید فرمان نماز و زکات و سفارش به امر به معروف و نهی از منکر قرار دارد. پیش از آن نیز بحثِ تبیین احکام و گرفتن بیعت برای امیرالمؤمنین و امامان پس از او آمده است.[۴] ازاین‌رو، «سخن من» در این سیاق از ابلاغ امامت و ولایت جدا نیست.
در شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، اطاعت از پیامبر، ریشه شناخت تکلیف دانسته شده و مصداق مورد تأکید در این مقام، مسئله ولایت معرفی شده است.[۵] بر این اساس، تبلیغ غدیر تنها گزارش یک واقعه تاریخی نیست؛ در شرح این فراز، دعوت به پذیرش ابلاغ پیامبر و وفاداری به آن نیز مطرح است.
در موضع دیگری از خطبه، مسئولیت انتقال پیام به غایبان و نسل بعد چنین بیان شده است:
فَلْيُبَلِّغِ الْحَاضِرُ الْغَائِبَ وَالْوَالِدُ الْوَلَدَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ
«پس حاضر به غایب و پدر به فرزند، تا روز قیامت، برساند.»[۶]
این عبارت از خطبه است، نه آیه قرآن. همچنین فرمان به ابلاغ، به‌خودی‌خود تعیین‌کننده همه شیوه‌های مجازِ تبلیغ یا همه شرایط فقهیِ امر و نهی نیست.
معنای همراهی با امام معصوم
در شرح فارسی، چند وجه برای عبارت «إلّا مع إمام معصوم» بررسی شده است:[۷]
- مرجعیت در شناخت حکم: معروف و منکرِ شرعی باید بر پایه هدایت و بیان معصوم شناخته شوند، نه به‌صورت خودسرانه و بدون دلیل.
- پیوند عمل با ولایت: ارزش کاملِ عمل دینی در این شرح، با پذیرش ولایت و پیروی از امام توضیح داده می‌شود.
- تمایز حضور ظاهری از هدایت امام: همراهی با امام، لزوماً به معنای در دست داشتن حکومت یا حضور آشکار او در هر موردِ امر و نهی نیست؛ پیروی از تعلیم او از طریق روایات نیز در بحث مطرح شده است.
- احتمال نفی کمال: یکی از احتمال‌های تفسیریِ شرح، نفی کمالِ امر و نهیِ جدا از امام است، نه لزوماً نفی تحقق ظاهریِ هر دعوت به نیکی.
در توضیح احتمال اخیر، شرح فارسی از تعبیر «لا صلاة لجار المسجد إلّا في المسجد» نیز به‌عنوان نمونه بحثِ نفی کمال استفاده می‌کند: «برای همسایه مسجد، نمازی جز در مسجد نیست». این جمله در آن بحث، برای توضیح یک احتمال دلالی آورده شده، نه برای اثبات بطلان هر نماز خارج از مسجد.[۸]
این‌ها وجه‌های تفسیری‌اند؛ صرف وجود «لا» در جمله، به‌تنهایی تعیین نمی‌کند که نفی، ناظر به اصل، صحت، اعتبار یا کمال است. همچنین از فراز نمی‌توان تعطیلی امر به معروف در عصر غیبت یا بی‌معنابودن هر نهی از گناه را نتیجه گرفت. در فقه امامیه نیز برای عمل مکلفان به این فریضه، شرایط و مراتب بیان شده است.[۹]
روایت گفت‌وگوی امام صادق و ابوحنیفه
در بحارالأنوار، به نقل از تأویل الآیات و با نسبت به نقل شیخ مفید از محمد بن سائب کلبی، گزارش شده است که امام صادق علیه السلام هنگام آمدن به عراق در حیره اقامت کرد و ابوحنیفه از او پرسش‌هایی نمود. بخش مرتبطِ گفت‌وگو چنین است:
جُعِلْتُ فِدَاكَ، مَا الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ؟ فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ: الْمَعْرُوفُ يَا أَبَا حَنِيفَةَ، الْمَعْرُوفُ فِي أَهْلِ السَّمَاءِ، الْمَعْرُوفُ فِي أَهْلِ الْأَرْضِ، وَذَاكَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ. قَالَ: جُعِلْتُ فِدَاكَ، فَمَا الْمُنْكَرُ؟ قَالَ: اللَّذَانِ ظَلَمَاهُ حَقَّهُ، وَابْتَزَّاهُ أَمْرَهُ، وَحَمَلَا النَّاسَ عَلَى كَتِفِهِ
«فدایت شوم! امر به معروف چیست؟ فرمود: ای ابوحنیفه! معروف، آن شناخته‌شده در میان اهل آسمان و شناخته‌شده در میان اهل زمین است؛ و او امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه السلام است. گفت: فدایت شوم، پس منکر چیست؟ فرمود: آن دو که در حق او ستم کردند، امر او را ربودند و مردم را بر ضد او برانگیختند.»[۱۰]
در ادامه آمده است:
قَالَ: أَلَا مَا هُوَ أَنْ تَرَى الرَّجُلَ عَلَى مَعَاصِي اللَّهِ فَتَنْهَاهُ عَنْهَا؟ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ: لَيْسَ ذَاكَ بِأَمْرٍ بِمَعْرُوفٍ وَلَا نَهْيٍ عَنْ مُنْكَرٍ، إِنَّمَا ذَاكَ خَيْرٌ قَدَّمَهُ
«گفت: مگر آن نیست که مردی را در حال نافرمانی خدا ببینی و او را از آن بازداری؟ امام صادق علیه السلام فرمود: آن، امر به معروف و نهی از منکر نیست؛ آن، کار خیری است که پیش فرستاده است.»[۱۱]
شواهد زیارتی و فضیلت هدایت
پیوند حج و امام
در بحثِ پیوند فرایض با امام، از این سخن امام باقر علیه السلام نیز یاد می‌شود:
تَمَامُ الْحَجِّ لِقَاءُ الْإِمَامِ
«تمامیت حج، دیدار امام است.»[۱۲] این نقل درباره حج است؛ استفاده از آن برای توضیح نسبت دیگر فرایض با امام، استدلالی در شرح است و همه جزئیاتِ حکمِ امر به معروف را به‌تنهایی اثبات نمی‌کند.
امر و نهی در سیره امامان
در متن زیارتیِ نقل‌شده در بحارالأنوار آمده است:
وَأَمَرْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَيْتُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ
«به معروف فرمان دادید و از منکر بازداشتید.»[۱۳]
این جمله گزارشی از سیره مخاطبان زیارت است؛ از آن، به‌تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت که صرفِ حاکم‌شدن عنوان ولایت در جامعه، بدون تحقق دیگر شرایط، مانع همه گناهان خواهد شد.
در زیارت آل‌یاسین نیز، در کنار اعلام ایمان و ولایت آمده است:
وَالْمَعْرُوفُ مَا أَمَرْتُمْ بِهِ، وَالْمُنْكَرُ مَا نَهَيْتُمْ عَنْهُ
«معروف آن است که شما به آن فرمان داده‌اید و منکر آن است که از آن بازداشته‌اید.»[۱۴]
در شرح این مضمون، مرجعیت امام در هدایت دینی مورد توجه است. این مرجعیت با ضرورتِ فهم دلیل، نقل درست روایت و تشخیص موضوع در مقام عمل منافات ندارد.
ارزش هدایت دیگران
در نقل سخن پیامبر به امیرالمؤمنین آمده است:
لَأَنْ يَهْدِيَ اللَّهُ بِكَ رَجُلًا وَاحِدًا خَيْرٌ لَكَ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ
«اینکه خداوند به‌وسیله تو یک نفر را هدایت کند، برایت از آنچه خورشید بر آن تابیده بهتر است.»[۱۵]
این بیان، فضیلتِ هدایت را نشان می‌دهد. تطبیق آن بر ابلاغ غدیر در شرح، استفاده‌ای از این مضمون عمومی است؛ حدیث، در همین جمله به‌طور اختصاصی درباره غدیر سخن نمی‌گوید.
ابلاغ غدیر و مباحث تبلیغی
در مباحثِ مهندسی تبلیغ غدیر، از پیوند امر به معروف با ابلاغ ولایت، پرسش‌هایی درباره فهم پیام، نیت مبلغ، دعوت به پذیرش، اثرگذاری، مخاطب‌شناسی، دفاع در برابر مخالفت و نسبت آن با تکالیف دیگر طرح شده است.[۱۶]
فهم و انتقال درست پیام
در تحلیل تبلیغیِ فراز، چند موضوع از یکدیگر جدا می‌شوند: فهم و التزام خودِ ابلاغ‌کننده؛ نقل درست برای غایب؛ دعوت به پذیرش؛ و توضیح مخالفت با آنچه ابلاغ شده است. تعبیرهای «تبلغوه»، «تأمروه بقبوله» و «تنهوه عن مخالفته» سه جهتِ مرتبط ولی متمایزند.[۱۷] دعوت به پذیرش، مجوزِ اجبار یا استفاده از هر وسیله‌ای نیست.
در متن بیعت نیز دل، جان، زبان و دست در کنار هم یاد شده‌اند:
نُبَايِعُكَ عَلَى ذَلِكَ بِقُلُوبِنَا وَأَنْفُسِنَا وَأَلْسِنَتِنَا وَأَيْدِينَا
«بر این امر، با دل‌ها، جان‌ها، زبان‌ها و دست‌هایمان با تو بیعت می‌کنیم.»[۱۸]
این عبارت، جامعیتِ پیمان را بیان می‌کند؛ تقسیم فقهیِ مراتب امر به معروف و شرایط هریک، به ادله دیگری نیز نیاز دارد. از «دست‌هایمان» به‌تنهایی نمی‌توان جواز اقدام قهری را نتیجه گرفت.
اثرگذاری، زمان و واسطه
اثر تبلیغ ممکن است فوری نباشد یا پیام از راه مخاطب نخست به شخص دیگری برسد. در بحث تبلیغ، این دو حالت با بی‌اثربودن قطعی یکسان نیستند. بااین‌حال، از عموم فرمان ابلاغ نمی‌توان بدون بررسی، شرط احتمال تأثیر را در همه مواردِ امر و نهی کنار گذاشت؛ عنوان‌هایی مانند آموزش، ارشاد، اتمام حجت و امر به معروف، نیازمند تفکیک‌اند.
در بیان فقهیِ آیت‌الله سیستانی، احتمال تأثیر از شرایط وجوب امر و نهی ذکر شده است؛ برای فرض نبودن احتمال نیز در برخی موارد، بحث جداگانه درباره اظهار ناراحتی آمده است.[۱۹] این تفصیل نشان می‌دهد که «ابلاغ در هر حال» و «همه مراتب امر به معروف بدون احتمال تأثیر» دو ادعای یکسان نیستند.
نیت و قصد قربت
خلوص نیت در تبلیغ دینی، مسئله‌ای اخلاقی و مرتبط با پاداش عمل است؛ اما شرط‌بودن قصد قربت برای اصلِ انجام تکلیف، مسئله فقهی دیگری است. در فتوای آیت‌الله سیستانی، قصد قربت برای امر به معروف و نهی از منکر لازم دانسته نشده، هرچند برای رسیدن به ثواب الهی مؤثر است.[۲۰] بنابراین، نمی‌توان آن را بدون انتساب و دلیل، مانند نماز شرطِ همگانیِ تحقق این فریضه معرفی کرد.
مخاطب، اختلاف نقل و روش گفت‌وگو
رعایت توان فهم مخاطب، تفکیک اصل پیام از مسائل تخصصی، توضیح مستندِ اختلاف نقل‌ها و اصلاح برداشت نادرست، از موضوعات بحثِ روش تبلیغ‌اند. متناسب‌سازیِ توضیح با مخاطب، با پنهان‌کردنِ خلاف واقع یا نقل مطلبی که گوینده آن را درست نمی‌داند متفاوت است. صرف اختلاف در یک سند، تاریخ یا نتیجه‌گیری نیز به‌تنهایی نشان‌دهنده دشمنی با غدیر نیست.
قرآن در دعوت به راه خدا می‌فرماید:
ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ؛ با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به شیوه‌ای که نیکوتر است گفت‌وگو کن.
(نحل:۱۲۵)
این بخش از آیه، شاهدِ روش دعوت است؛ شرح جزئیات کاربرد آن در موقعیت‌های مختلف، نیازمند شناخت موضوع است.
ضرر، نتیجه معکوس و تزاحم تکالیف
در مباحث تبلیغ، پیامدِ منفی، توان بیان، اثرگذاری در آینده، تزاحم با واجب دیگر و احتمالِ تأیید یک رفتار نادرست، باید جداگانه بررسی شوند. نه می‌توان به‌طور مطلق گفت «با هر خطر جانی وظیفه قطعاً سکوت است» و نه اینکه اهمیت غدیر، هر هزینه و هر روش را مجاز می‌کند.
در فتوای آیت‌الله سیستانی، ضررِ قابل توجه و حرج با اهمیت معروف و منکر سنجیده می‌شود و برای مواردِ بسیار مهم، تفصیل و استثنا وجود دارد.[۲۱]
برخورد عملی، پیشگیری و روابط اجتماعی
موضوع‌هایی مانند پیشگیری از اقدام نادرست، تذکر به مبلغی که روش زیان‌بار دارد، همکاری با مخاطب، کاهش ارتباط یا مقابله با فعالیت مخالف، در بحث تبلیغ مطرح می‌شوند. اما عنوان «دفاع از غدیر» به‌تنهایی برای صدور حکمِ برهم‌زدن یک جمع، دست‌بردن در اموال، تهدید، آزار یا قطع همه روابط کافی نیست. اختلاف اعتقادی نیز به‌خودی‌خود مجوز تعرض به اشخاص و حقوق آنان نیست.
در بیان فقهیِ مورد استناد، انتخاب روشِ کم‌آزارتر و مؤثرتر و رعایت درجات تصریح شده و برای اقدام عملی، بحث اجازه حاکم شرع مطرح است.[۲۲]
آیات نکوهش ترک نهی از منکر
دو آیه سوره مائده که در شرح این موضوع به آن‌ها استناد می‌شود، چنین‌اند:
كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَنْ مُنْكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ؛ یکدیگر را از کار ناپسندی که انجام می‌دادند بازنمی‌داشتند؛ چه بد بود آنچه می‌کردند.(مائده:۷۹)
تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ؛ بسیاری از آنان را می‌بینی که با کافران پیوند دوستی و همراهی می‌بندند؛ چه بد است آنچه برای خود پیش فرستاده‌اند که خدا بر آنان خشم گرفته و در عذاب ماندگارند.(مائده:۸۰)
آیه ۷۹ ترکِ بازداشتن از منکر و آیه ۸۰ نوعی پیوند با کافران را نکوهش می‌کند. کنار هم آمدن این دو مضمون، به معنای یکی‌بودن تمام مصادیق آن‌ها یا انحصار معنای نهی از منکر در مسئله ولایت نیست. کاربرد اعتقادیِ آیات در شرح، باید از ترجمه و سیاق مستقیم آن‌ها مشخص باشد.
آیات ۱۱۰ و ۱۱۴ سوره آل عمران نیز از شواهد عمومیِ اهمیت امر به معروف و نهی از منکرند؛ متن و ترجمه آن‌ها در مقاله نماز و زکات و امر به معروف در خطبه غدیر آمده است.
جستارهای وابسته
نماز و زکات و امر به معروف در خطبه غدیر • امامان از نسل امیرالمؤمنین • تبیین احکام به‌وسیله امیرالمؤمنین در خطبه غدیر • اطاعت از دستورات امامان
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۲.
- ↑ الیقین، ص۳۸۹.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۱–۸۲.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، ص۴۶۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۸.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، ص۴۶۲.
- ↑ شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، ص۴۶۲.
- ↑ توضیح المسائل جامع، ج۲، مسئله۳۶۸ و مسائل۳۷۹–۳۸۲.
- ↑ بحار الأنوار، ج۲۴، ص۵۸، حدیث۳۴.
- ↑ بحار الأنوار، ج۲۴، ص۵۸، حدیث۳۴.
- ↑ الکافي، ج۴، ص۵۴۹، حدیث۲.
- ↑ بحار الأنوار، ج۹۹، ص۱۲۹.
- ↑ بحار الأنوار، ج۵۳، ص۱۷۱–۱۷۲.
- ↑ بحار الأنوار، ج۳۲، ص۴۴۸.
- ↑ مهندسی تبلیغ غدیر، ص۴۶–۵۳.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۲.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۲.
- ↑ توضیح المسائل جامع، ج۲، مسئله۳۶۸ و مسئله۳۸۳.
- ↑ توضیح المسائل جامع، ج۲، مسئله۳۸۵.
- ↑ توضیح المسائل جامع، ج۲، مسئله۳۷۸.
- ↑ توضیح المسائل جامع، ج۲، مسائل۳۸۰–۳۸۲.
منابع
- قرآن کریم.
- الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، با تعلیقات و ملاحظات محمدباقر خرسان، نجف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م، ج۱.
- الکافي، محمد بن یعقوب کلینی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق، ج۴.
- الیقین باختصاص مولانا علي علیه السلام بإمرة المؤمنین، سید علی بن موسی ابن طاووس، تحقیق محمدباقر انصاری، قم: مؤسسة دار الکتاب، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، تحقیق محمدباقر بهبودی، بیروت: دار إحیاء التراث العربي، نسخه برخط کتابخانه اهل بیت و کتابخانه مدرسه فقاهت، ج۲۴، ج۳۲، ج۵۳ و ج۹۹؛ ارجاعات مطابق همین شماره‌گذاری مجلدات است.
- شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، سید محمدتقی نقوی، با مقدمه، ویرایش، تنظیم و پاورقی مهدی جعفری، تهران: منیر، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- مهندسی تبلیغ غدیر: شیوه‌های تبلیغ غدیر در گذشته و حال و آینده، محمدرضا شریفی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۷ش، ۶۱۶ صفحه.
- توضیح المسائل جامع، سید علی حسینی سیستانی، ج۲، چاپ ۱۴۰۳ش، نسخه برخط پایگاه رسمی دفتر؛ بخش‌های شرایط وجوب، ضرر و حرج، مراتب و احکام دیگر امر به معروف و نهی از منکر.