امامان از نسل امیرالمؤمنین
امامان از نسل امیرالمؤمنین در خطبه غدیر به فرازی از خطبه غدیر اشاره دارد که در آن، جانشینان امام علی علیه‌السلام، فرزندان او معرفی شده‌اند. این فراز با استشهاد به آیه «کلمه باقیه» و یادآوری تمسک به دو یادگار پیامبر، پیوند میان قرآن، خاندان پیامبر و استمرار هدایت را بیان می‌کند.[۱] در روایات تفسیریِ مرتبط نیز «کلمه باقیه» بر امامت تطبیق شده و استمرار آن پس از امام حسین علیه‌السلام در نسل ایشان توضیح داده شده است.[۲]
متن فراز و ترجمه
در نقل الاحتجاج، عبارت این فراز چنین است:
مَعَاشِرَ النَّاسِ، الْقُرْآنُ يُعَرِّفُكُمْ أَنَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ وَلَدُهُ، وَعَرَّفْتُكُمْ أَنَّهُ مِنِّي وَأَنَا مِنْهُ، حَيْثُ يَقُولُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ: «وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ»، وَقُلْتُ: «لَنْ تَضِلُّوا مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا».[۳]
ترجمه: ای مردم! قرآن به شما می‌شناساند که امامان پس از او، فرزندان اویند؛ و من به شما شناساندم که او از من و من از اویم؛ آنجا که خداوند در کتاب خود می‌فرماید: «و آن را سخنی پایدار در نسل او قرار داد»؛ و من گفتم: «تا زمانی که به آن دو تمسک کنید، گمراه نخواهید شد».
در این نقل، تعبیر «مِنْ بَعْدِهِ وَلَدُهُ» آمده است؛ مرجع ضمیر، با توجه به موضوع سخن، امیرالمؤمنین علیه‌السلام است. عبارت قرآنیِ داخل فراز تنها بخشی از آیه ۲۸ سوره زخرف است؛ متن کامل آیه در بخش بعد آمده است.
آیه کلمه باقیه در سیاق قرآن
آیات ۲۶ تا ۲۸ سوره زخرف، نخست سخن حضرت ابراهیم علیه‌السلام درباره بیزاری از معبودهای باطل و روی‌آوردن به آفریدگار را بیان می‌کنند و سپس از باقی‌ماندن آن سخن در نسل او خبر می‌دهند:
وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ؛ و هنگامی که ابراهیم به پدرش و قومش گفت: من از آنچه می‌پرستید بیزارم.
(زخرف:۲۶)
إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ؛ مگر آن‌کس که مرا آفریده است؛ زیرا او مرا هدایت خواهد کرد.(زخرف:۲۷)
وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ؛ و آن را سخنی پایدار در نسل او قرار داد، باشد که بازگردند.(زخرف:۲۸)
«عَقِب» در این تعبیر به نسل و بازماندگان اشاره دارد. در پیوستگی ظاهری آیات، «کلمه باقیه» با سخن توحیدیِ پیشین حضرت ابراهیم ارتباط دارد.
تفسیر روایی کلمه باقیه
در منابع حدیثی شیعه، روایت‌هایی درباره تطبیق این آیه بر امامت نقل شده است. سه روایتِ مرتبط با موضوع این مقاله عبارت‌اند از:
روایت پیامبر به نقل حذیفة بن یمان
در روایتی از حذیفة بن یمان، پس از پرسش درباره امامان پس از پیامبر، از نه امام از نسل امام حسین علیه‌السلام یاد می‌شود. در ادامه، راوی درباره فرزندان امام حسن علیه‌السلام می‌پرسد و این پاسخ از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل می‌شود:
إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى جَعَلَ الْإِمَامَةَ فِي عَقِبِ الْحُسَيْنِ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ: «وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ».
ترجمه: خداوند تبارک و تعالی امامت را در نسل حسین قرار داد؛ و این همان سخن خدای عزوجل است که می‌فرماید: «و آن را سخنی پایدار در نسل او قرار داد».[۴]
بحار الأنوار این گزارش را از کفایة الأثر نقل کرده است. عبارت یادشده جزئی از روایت بلند حذیفه است، نه گزارشی مستقل درباره واقعه غدیر؛ بنابراین، در این مقاله به‌عنوان روایت تفسیریِ مرتبط با فراز خطبه آورده می‌شود.[۵]
روایت امیرالمؤمنین به نقل سلیم بن قیس
در گزارشی از سلیم بن قیس، امیرالمؤمنین علیه‌السلام درباره دانش قرآن و انتقال علم پیامبر سخن می‌گوید. سپس بخشی از آیه «کلمه باقیه» را می‌خواند و می‌فرماید:
كَانَ رَسُولُ اللَّهِ عَقِبَ إِبْرَاهِيمَ، وَنَحْنُ أَهْلَ الْبَيْتِ عَقِبَ إِبْرَاهِيمَ، وَعَقِبَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ.
ترجمه: رسول خدا از نسل ابراهیم بود و ما اهل بیت، از نسل ابراهیم و از نسل محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله هستیم.[۶]
روایت امام صادق به نقل مفضل
مفضل درباره آیه «وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ» از امام صادق علیه‌السلام می‌پرسد و در پاسخ چنین نقل شده است:
يَعْنِي بِذَلِكَ الْإِمَامَةَ، جَعَلَهَا اللَّهُ فِي عَقِبِ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.
ترجمه: مقصود از آن، امامت است که خداوند آن را تا روز قیامت در نسل حسین علیه‌السلام قرار داده است.[۷]
این روایت، تفسیر «کلمه باقیه» به امامت را به‌صراحت بیان می‌کند.
نسبت نسل امیرالمؤمنین با نسل امام حسین
عنوان «امامان از نسل امیرالمؤمنین» ناظر به امامان پس از امام علی علیه‌السلام است، نه اینکه خود آن حضرت نیز از نسل خویش شمرده شود. در متن بیعتِ خطبه، امام حسن و امام حسین علیهماالسلام هر دو امامِ پس از پدرشان معرفی شده‌اند.[۸] بنابراین، گزارش استمرار امامت در نسل امام حسین، ناظر به امامان پس از ایشان است و امامت امام حسن را نفی نمی‌کند.
همچنین سخن از امامت در یک خاندان، به معنای امام‌بودنِ همه افراد آن خاندان نیست. خود روایت حذیفه از امامانی معین سخن می‌گوید و تداوم امامت را به تمامی فرزندان و نوادگان نسبت نمی‌دهد.[۹]
پیوند فراز با حدیث ثقلین و بیعت
عبارت «لَنْ تَضِلُّوا مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا» در پایان فراز، خواننده را به حدیث ثقلین متوجه می‌کند. در بخش پیشینِ خطبه در الاحتجاج، امام علی و پاکانِ فرزندان پیامبر، «ثقل اصغر» و قرآن «ثقل اکبر» خوانده شده‌اند.[۱۰] پس مقصود از «آن دو»، قرآن و عترت است؛ نه دو متنِ جداگانه با عنوان «کلمه باقیه» و «قرآن».
در پایان خطبه نیز بیعت با امیرالمؤمنین، امام حسن، امام حسین و امامان بعد از آنان مطرح شده و تعبیر «كَلِمَةً طَيِّبَةً بَاقِيَةً» در همین زمینه آمده است.[۱۱]
جستارهای وابسته
امر به معروف و نهی از منکر • مفاهیم مربوط به تقوا در خطبه غدیر • خطبه غدیر • حدیث ثقلین
پانویس
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۲.
- ↑ بحار الأنوار، ج۲۵، ص۲۶۰، ح۲۵.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۲.
- ↑ بحار الأنوار، ج۳۶، ص۳۳۱–۳۳۲، ح۱۹۱.
- ↑ بحار الأنوار، ج۳۶، ص۳۳۱–۳۳۲، ح۱۹۱.
- ↑ بحار الأنوار، ج۲۴، ص۱۷۹، ح۱۱.
- ↑ بحار الأنوار، ج۲۵، ص۲۶۰، ح۲۵.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۲.
- ↑ بحار الأنوار، ج۳۶، ص۳۳۱–۳۳۲، ح۱۹۱.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۷۵.
- ↑ الاحتجاج، ج۱، ص۸۳.
منابع
- قرآن کریم، سوره زخرف، آیات ۲۶–۲۸.
- الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، تعلیقات و ملاحظات محمدباقر خرسان، نجف: حسن شیخ ابراهیم کتبی، چاپ مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م، ج۱. متن برخط جلد اول.
- بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربي، ج۲۴، ج۲۵ و ج۳۶؛ نسخه برخط. مشخصات محققان جلدهای ۲۴ و ۲۵ در کتابخانه اهل بیت: عبدالرحیم ربانی شیرازی و محمدباقر بهبودی. جلد ۲۴، صفحه ۱۷۹؛ جلد ۲۵، صفحه ۲۶۰؛ متن باب نصوص پیامبر، شامل حدیث ۱۹۱، در پایگاه مرکز سیدالشهداء. سال و نوبت چاپ در داده‌های صفحات برخطِ استفاده‌شده تصریح نشده است.