حدیث الولایة فی یوم الغدیر (کتاب)
حدیث الولایة فی یوم الغدیر کتابی عربی نوشتهٔ حسین سعید موسوی خرسان دربارهٔ مفهوم تشیع، واقعه غدیر، خطبه غدیر و دلالت حدیث غدیر بر ولایت و امامت امام علی علیه‌السلام است. بخش نخست کتاب به تعریف شیعه، پیدایش تاریخی تشیع و اعتقادات شیعه اختصاص دارد و بخش اصلی آن، موقعیت غدیر خم، چگونگی وقوع این رویداد و متن خطبهٔ پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم را بررسی می‌کند.
نویسنده در این اثر کوشیده است پیوند میان آیه تبلیغ، آیه اکمال و اعلام ولایت امام علی علیه‌السلام را توضیح دهد. نقل تفصیلی خطبهٔ غدیر و ارائهٔ نمونه‌هایی از اشعار صحابه دربارهٔ این واقعه، بخش عمدهٔ کتاب را تشکیل می‌دهد.
نویسنده
حسین سعید موسوی خرسان پژوهشگر معاصر حوزهٔ معارف اسلامی و نویسندهٔ کتاب حدیث الولایة فی یوم الغدیر است. نام وی روی جلد و صفحهٔ عنوان کتاب به‌صورت «حسین سعید الخرسان» و در برخی فهرست‌های کتاب‌شناختی به‌صورت «سید حسین سعید موسوی خرسان» ثبت شده است.
اطلاعات تفصیلی و مستند چندانی دربارهٔ زندگی، تحصیلات و دیگر فعالیت‌های علمی او در فهرست‌های کتاب‌شناختی در دسترس نیست. همچنین در منابع بررسی‌شده، اثر دیگری که با اطمینان به همین نویسنده منسوب باشد یافت نشد؛ ازاین‌رو، آثار نویسندگان دیگر خاندان خرسان به نام او درج نشده است.
محتوای کتاب
کتاب با مقدمه‌ای کوتاه دربارهٔ اهمیت عید غدیر و فرمان خداوند به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم برای ابلاغ ولایت آغاز می‌شود. نویسنده نزول آیهٔ تبلیغ و آیهٔ اکمال را با واقعهٔ غدیر مرتبط دانسته و هدف خود را ارائهٔ گزارشی اجمالی از این واقعه و زمینه‌های اعتقادی آن معرفی کرده است.
محتوای کتاب در چند محور تنظیم شده است:
تعریف شیعه
نویسنده ابتدا معنای لغوی «شیعه» را بررسی می‌کند و آن را به‌معنای پیروان، یاران و گروهی می‌داند که از شخص یا اندیشه‌ای پیروی می‌کنند. سپس معنای اصطلاحی شیعه را توضیح داده و این عنوان را بر پیروان امام علی علیه‌السلام و معتقدان به امامت و جانشینی او پس از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم تطبیق می‌کند.
پیدایش تشیع
در بخش «نشأة الشیعة»، پیدایش تشیع به دوران پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم بازگردانده شده است. نویسنده شیعیان امام علی علیه‌السلام را گروهی معرفی می‌کند که در زمان پیامبر، به فضیلت، ولایت و شایستگی آن حضرت برای جانشینی معتقد بودند.
این بحث در دو قسمت ارائه شده است:
- القسم الأول؛ کسانی که به بیعت غدیر و ولایت امام علی علیه‌السلام پایبند ماندند.
- القسم الثانی؛ کسانی که با این وصیت و بیعت مخالفت کردند.
نویسنده در توضیح بخش دوم، به عوامل سیاسی و اجتماعی مخالفت با ولایت، از جمله رقابت‌های قبیله‌ای، دشمنی با بنی‌هاشم و گرایش به ریاست اشاره می‌کند.
اعتقادات شیعه
کتاب پس از بیان پیدایش تشیع، اصول و فروع اعتقادی شیعه را به‌اختصار معرفی می‌کند. اصول پنج‌گانه در کتاب عبارت‌اند از:
- توحید؛
- عدل؛
- نبوت؛
- امامت؛
- معاد.
نویسنده سپس از ده عنوان به‌عنوان فروع دین یاد می‌کند:
- نماز؛
- روزه؛
- خمس؛
- زکات؛
- حج؛
- جهاد؛
- امر به معروف؛
- نهی از منکر؛
- ولایت اولیای خدا؛
- برائت از دشمنان خدا.
تعریف غدیر
در بخش «الغدیر فی اللغة»، معنای لغوی غدیر توضیح داده شده است. نویسنده غدیر را آبگیری می‌داند که آب باران یا سیلاب در آن گرد می‌آید. سپس موقعیت غدیر خم را در نزدیکی جُحفه و در مسیر جداشدن راه‌های حاجیان معرفی می‌کند.
واقعه غدیر
در گزارش واقعه، بازگشت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم از حجةالوداع، توقف کاروان در غدیر خم، گردآمدن حاجیان و فرمان الهی برای ابلاغ ولایت شرح داده شده است. نویسنده نزول آیهٔ تبلیغ را مقدمهٔ اعلام عمومی ولایت امام علی علیه‌السلام می‌داند.
پس از اجتماع مسلمانان، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم خطبه‌ای ایراد کرد و امام علی علیه‌السلام را به‌عنوان ولی، وصی و جانشین خود معرفی نمود. نویسنده پس از نقل خطبه، به بیعت حاضران با امام علی علیه‌السلام اشاره می‌کند.
خطبه غدیر
بخش اصلی کتاب به نقل متن عربی خطبه غدیر اختصاص دارد. موضوعات مطرح‌شده در این خطبه عبارت‌اند از:
- حمد و ستایش خداوند؛
- فرمان الهی برای ابلاغ ولایت؛
- معرفی فضائل امام علی علیه‌السلام؛
- اعلام ولایت و امامت آن حضرت؛
- معرفی امامان از نسل امام علی علیه‌السلام؛
- اشاره به امام مهدی علیه‌السلام؛
- هشدار دربارهٔ مخالفت با ولایت؛
- بیان جایگاه قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام؛
- دعوت مردم به بیعت با امام علی علیه‌السلام؛
- سفارش به انتقال پیام غدیر به نسل‌های آینده؛
- دعا برای دوستداران ولایت و نفرین دشمنان آن.
کتاب متن خطبه را به‌صورت پیوسته نقل می‌کند و در پانویس‌های آن، برخی آیات، احادیث و واژگان توضیح داده شده‌اند.
غدیر در شعر صحابه
در پایان کتاب، نمونه‌هایی از اشعار منسوب به صحابه دربارهٔ واقعهٔ غدیر آمده است. نویسنده از شعر به‌عنوان شاهدی ادبی بر شهرت واقعه و اعلام ولایت امام علی علیه‌السلام استفاده می‌کند.
از جمله اشعار نقل‌شده، ابیاتی از قیس بن سعد انصاری و حسان بن ثابت است. اشعار حسان بن ثابت به درخواست او از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم برای سرودن دربارهٔ واقعهٔ غدیر و معرفی امام علی علیه‌السلام به‌عنوان مولای مؤمنان مربوط است.
هدف تألیف
نویسنده هدف کتاب را ارائهٔ گزارشی مختصر از واقعه غدیر و تبیین دلالت آن بر امامت و ولایت امام علی علیه‌السلام دانسته است. او برای فراهم‌کردن زمینهٔ بحث، ابتدا مفاهیم شیعه، پیدایش تشیع و اعتقادات شیعه را شرح داده و سپس به اصل واقعه و خطبهٔ غدیر پرداخته است.
کتاب همچنین بر ارتباط میان نزول آیه تبلیغ، اعلام ولایت امام علی علیه‌السلام و نزول آیه اکمال تأکید دارد و غدیر را رویدادی بنیادین در تکمیل رسالت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم معرفی می‌کند.
فهرست مطالب
فهرست مطالب کتاب به زبان اصلی و بدون شمارهٔ صفحه چنین است:
- مقدمة
- الشیعة
- الشیعة فی اللغة
- الشیعة فی الاصطلاح
- نشأة الشیعة
- القسم الأول
- القسم الثانی
- اعتقاد الشیعة
- الأصول الخمسة
- التوحید
- العدل
- النبوة
- الإمامة
- المعاد
- الفروع العشرة
- الصلاة
- الصوم
- الخمس
- الزکاة
- الحج
- الجهاد
- الأمر بالمعروف
- النهی عن المنکر
- الولایة لأولیاء الله
- البراءة من أعداء الله
- الأصول الخمسة
- الغدیر
- الغدیر فی اللغة
- واقعة الغدیر
- خطبة الغدیر
- الغدیر فی شعر الصحابة
- شعر قیس بن سعد الأنصاری
- شعر حسان بن ثابت
- المصادر
مخاطبان و کاربرد کتاب
این کتاب برای علاقه‌مندان به مطالعات مقدماتی دربارهٔ واقعه غدیر، تاریخ تشیع و مسئلهٔ امامت مناسب است. متن عربی ساده و حجم کم آن، استفاده از کتاب را برای مبلغان، سخنرانان دینی و دانش‌پژوهان عربی‌دان آسان می‌کند.
بخش مربوط به خطبهٔ غدیر می‌تواند برای مطالعهٔ موضوعی مفاهیمی مانند ولایت، امامت، پیوند قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام و معرفی امام مهدی علیه‌السلام مورد استفاده قرار گیرد. بخش اشعار نیز برای پژوهش‌های ادبی مرتبط با غدیر سودمند است.
اهمیت و جایگاه کتاب
حدیث الولایة فی یوم الغدیر اثری مختصر و آموزشی است و نباید آن را با کتاب کهن حدیث الولایة اثر ابن‌عقده اشتباه کرد. اثر ابن‌عقده بر گردآوری طرق و راویان حدیث غدیر تمرکز دارد؛ اما کتاب حسین سعید موسوی خرسان، معرفی تشیع، گزارش واقعه و نقل خطبهٔ غدیر را دنبال می‌کند.
از ویژگی‌های این کتاب، نقل نسبتاً مفصل خطبهٔ غدیر، توضیح زمینهٔ اعتقادی واقعه و آوردن نمونه‌هایی از اشعار صحابه است. کتاب به‌دلیل اختصار، بیشتر برای آشنایی مقدماتی و استفادهٔ تبلیغی مناسب است و برای بررسی تخصصی اسناد حدیث غدیر باید به منابع حدیثی مفصل‌تر مراجعه شود.
کتاب‌های مرتبط
- حدیث الولایة (کتاب)
- الدّرایة فی حدیث الولایة
- حدیث الغدیر؛ الأسانید التاریخیة
- حدیث الغدیر بروایة ابن کثیر
- حدیث الغدیر فوق الشبهات
- حدیث الغدیر و شبهة شکوی جیش الیمن
- حدیث الغدیر بین أدلّة المثبتین وأوهام المبطلین
منابع
- حدیث الولایة فی یوم الغدیر، حسین سعید موسوی خرسان، نجف اشرف، مرکز الأمیر لإحیاء التراث الإسلامی، چاپ نخست، ۱۴۲۸ق، ۵۳ صفحه.