حدیث الغدیر بین ادلّة المثبتین و اوهام المبطلین (کتاب)
«حدیث الغدیر بین أدلّة المثبتین وأوهام المبطلین» کتابی عربی اثر سید هاشم میلانی درباره اسناد، طرق نقل، تواتر و دلالت حدیث غدیر است. نویسنده در این اثر، با مراجعه به منابع حدیثی، تفسیری و کلامی شیعه و اهل‌سنت، دلایل اثبات حدیث غدیر را بررسی کرده و به شبهات مطرح‌شده درباره صدور و معنای آن پاسخ داده است.
این اثر افزون بر بررسی سند و دلالت حدیث «مَن کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه»، موضوعاتی مانند راویان و شاهدان واقعه غدیر، آیات مرتبط با غدیر، احتجاج‌های تاریخی، اعمال عید غدیر و جایگاه این واقعه در تاریخ اسلام را نیز دربر می‌گیرد.
نویسنده
سید هاشم میلانی نویسنده و پژوهشگر حوزه اندیشه اسلامی است. بخشی از فعالیت‌های علمی او به مباحث کلام اسلامی، امامت‌پژوهی، نهج‌البلاغه و بررسی تاریخی و حدیثی غدیر خم اختصاص دارد. وی آثاری را نیز در زمینه تصحیح متون اسلامی و مطالعات فکری تألیف یا تحقیق کرده است.
آثار نویسنده
| تحقیق نهج‌البلاغه | سلسلة فی رحاب نهج‌البلاغة |
| مکتبة الروضة الحیدریة؛ جهود وجهاد | تحقیق إرشاد القلوب |
| تحقیق و ترجمه منتهی الآمال | تحقیق و ترجمه حیاة القلوب |
| الوسطیة | الدیمقراطیة؛ مفهومها وتاریخها وتجاربها |
محتوای کتاب
کتاب با مقدمه‌ای درباره اهمیت مسئله امامت و نقش حدیث غدیر در اختلاف‌های کلامی میان مسلمانان آغاز می‌شود. نویسنده سپس حدیث غدیر را از چند جهت بررسی می‌کند:
راویان و اسناد حدیث غدیر
در بخش نخست، راویان حدیث غدیر از میان اهل‌بیت علیهم‌السلام، صحابه و تابعین معرفی می‌شوند. نویسنده پس از گردآوری طرق نقل، اعتبار سندی حدیث را بررسی کرده و نشان می‌دهد که روایت غدیر از راه‌های متعدد در منابع حدیثی ثبت شده است.
در ادامه، دیدگاه عالمان مسلمان درباره صحت حدیث، شهرت آن و امکان اثبات تواتر لفظی یا معنوی آن مطرح می‌شود. معرفی شاهدان واقعه و آثاری که به‌طور مستقل درباره حدیث غدیر نوشته شده‌اند، از دیگر مباحث این قسمت است.
خطبه و دلالت حدیث غدیر
بخش دیگری از کتاب به متن خطبه غدیر و دلالت عبارت‌های آن اختصاص دارد. نویسنده ارتباط جمله «ألست أولی بکم من أنفسکم» را با جمله «فمن کنت مولاه فعلی مولاه» بررسی می‌کند و مفهوم واژه «مولی» را بر پایه ساختار خطبه و قرائن تاریخی توضیح می‌دهد.
دیدگاه‌های عالمان اهل‌سنت درباره معنای حدیث غدیر، شبهه ارتباط حدیث با شکایت برخی افراد از امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام و ادعاهای مطرح‌شده درباره مقصود پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم از اعلام ولایت نیز در این بخش نقد شده است.
آیات مرتبط با غدیر
نویسنده سه آیه را در ارتباط با واقعه غدیر بررسی می‌کند:
- آیه اکمال؛ درباره کامل‌شدن دین و تمام‌شدن نعمت؛
- آیه تبلیغ؛ درباره مأموریت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم برای ابلاغ پیام الهی؛
- آیه سأل سائل؛ درباره درخواست عذاب پس از اعلام ولایت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام.
ذیل هر آیه، مفردات، شأن نزول، دلالت و شبهات مطرح‌شده بررسی شده است.
احتجاج‌ها و گزارش‌های تاریخی
کتاب به موارد استناد به حدیث غدیر پس از رحلت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم نیز می‌پردازد. مناشده رحبه، احتجاج امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در شورای خلافت، گواهی حاضران غدیر و خودداری برخی افراد از ادای شهادت، از جمله موضوعات این قسمت‌اند.
روایات مربوط به تبریک‌گفتن حاضران به امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، عمامه‌گذاری و جنبه‌های نمادین اعلام ولایت نیز در ادامه بررسی شده‌اند.
اعمال و جایگاه تاریخی غدیر
بخش پایانی کتاب به موضوعاتی فراتر از سند و دلالت حدیث اختصاص دارد. اعمال روز غدیر، روزه عید غدیر، جایگاه این روز به‌عنوان عید اسلامی، موقعیت جغرافیایی غدیر خم، مسجد غدیر و حضور غدیر در رویدادهای تاریخی از مباحث این بخش‌اند.
فهرست مطالب
- مقدمة المرکز
- تمهید
- رواة حدیث الغدیر
- ما رواه أهل البیت علیهم‌السلام
- ما رُوی عن الصحابة
- سند حدیث الغدیر
- طرق حدیث الغدیر
- تواتر حدیث الغدیر
- شهود الغدیر
- الکتب المؤلّفة فی حدیث الغدیر
- خطبة الغدیر
- دلالة حدیث الغدیر
- «ألست أولی بکم من أنفسکم»
- «فمن کنت مولاه فعلی مولاه»
- دلالة حدیث الغدیر عند أهل السنّة
- حدیث الشکوی من علی علیه‌السلام
- آیات الغدیر
- آیة الإکمال
- شرح المفردات
- الدلالة
- شبهات فی المقام
- آیة التبلیغ
- آیة سأل سائل
- آیة الإکمال
- حدیث المناشدة
- المناشدة فی الشوری
- حدیث التهنئة
- کتمان الشهادة
- التعمّم والتتویج
- أعمال الغدیر
- خُمّ؛ الموقعيّة الجغرافيّة
- صوم یوم الغدیر
- عید الغدیر
- مسجد الغدیر
- یوم الغدیر فی التاریخ
مخاطبان و کاربرد کتاب
این کتاب برای پژوهشگران کلام اسلامی، تاریخ اسلام، علوم حدیث و امامت‌پژوهی تدوین شده است. گردآوری طرق نقل و دیدگاه‌های مختلف، آن را به منبعی برای مطالعه سند و دلالت حدیث غدیر و ارزیابی شبهات مربوط به آن تبدیل کرده است.
مبلغان و نویسندگان حوزه غدیر نیز می‌توانند برای شناسایی راویان، منابع حدیث، احتجاج‌های تاریخی و پاسخ‌های مطرح‌شده در برابر دیدگاه‌های منکران دلالت حدیث از این اثر استفاده کنند.
اهمیت و ویژگی‌ها
از ویژگی‌های کتاب می‌توان به گردآوری مباحث سندی، کلامی، تفسیری و تاریخی در یک اثر، استفاده از منابع شیعه و اهل‌سنت و تفکیک دلایل اثبات حدیث از شبهات مخالفان اشاره کرد. نویسنده تنها به اثبات اصل صدور حدیث بسنده نکرده و قرائن لفظی و تاریخی دلالت آن بر ولایت و امامت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام را نیز بررسی کرده است.
جایگاه کتاب در پژوهش‌های غدیر
«حدیث الغدیر بین أدلّة المثبتین وأوهام المبطلین» از آثار معاصر در زمینه بررسی جامع حدیث غدیر است. امتیاز اصلی آن، پیوند میان مباحث رجالی و سندی با تحلیل دلالی و پاسخ به شبهات است. پرداختن به آیات غدیر، احتجاج‌های تاریخی و اعمال روز غدیر نیز دامنه پژوهش را از بررسی یک روایت منفرد فراتر برده است.
کتاب‌های مرتبط
- حدیث الغدیر بروایة ابن کثیر
- حدیث الغدیر؛ الأسانید التاریخیة
- الدّرایة فی حدیث الولایة
- استدلال به حدیث غدیر
منابع
- حدیث الغدیر بین أدلّة المثبتین وأوهام المبطلین، سید هاشم میلانی، نجف اشرف، مرکز اسلامی للدراسات الاستراتیجیة، چاپ اول، ۱۴۳۸ق/۲۰۱۷م.