حدیث الغدیر بروایة ابن کثیر (کتاب)
حدیث الغدیر بروایة ابن کثیر کتابی عربی با تحقیق، تنظیم و تعلیقات نزار آل‌سنبل قطیفی است که گزارش ابن کثیر از حدیث غدیر را در کتاب «البدایة والنهایة» استخراج و بررسی می‌کند. نویسنده با گردآوری طرق مختلف حدیث غدیر و حدیث سریهٔ یمن، روش ابن کثیر در نقل، ارزیابی و تفسیر این روایات را نقد کرده است.
این اثر بر تواتر حدیث غدیر و دلالت جملهٔ «من کنت مولاه فهذا علی مولاه» بر ولایت و امامت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام تأکید دارد و با استفاده از منابع اهل‌سنّت، پیوند دادن واقعهٔ غدیر با حوادث سریهٔ یمن را ارزیابی می‌کند.
نویسنده
نزار آل‌سنبل قطیفی، روحانی، مدرس و پژوهشگر شیعهٔ معاصر، در ۲۱ دسامبر ۱۹۶۵م در روستای جش از توابع قطیف عربستان سعودی متولد شد. او تحصیلات مقدماتی خود را در قطیف آغاز کرد و برای ادامهٔ تحصیلات حوزوی به نجف و قم رفت.
نزار آل‌سنبل از شاگردان آیت‌الله وحید خراسانی بوده و در زمینهٔ فقه، اصول، عقاید، حدیث، تاریخ اهل‌بیت علیهم‌السلام و مهدویت آثاری نوشته است. تدریس علوم حوزوی، فعالیت در مراکز علمی و تأسیس مراکز آموزشی و دینی از دیگر فعالیت‌های اوست.
آثار نویسنده
| حدیث الغدیر بروایة ابن کثیر | حدیث الطیر من کتاب البدایة والنهایة؛ دراسة وتحلیل |
| المغنی فی الأصول | توحید العبادة |
| معالم مهدویة | أهل‌البیت علیهم‌السلام فی الشعر القطیفی المعاصر |
| المختصر فی العقائد | استصحاب العدم الأزلی |
| بغیة الراغب فی مبانی المکاسب | وارثة خدیجة؛ أم‌سلمة أم‌المؤمنین |
| عندما یُرفع الستار | دیوان شعر |
| الحسین علیه‌السلام بین الولادة والشهادة فی روایات الذهبی والهیثمی | أبوطالب؛ معارف ومناقب |
محتوای کتاب
کتاب با توضیح انگیزهٔ نویسنده از استخراج و بررسی روایات ابن کثیر آغاز می‌شود. نویسنده معتقد است که ابن کثیر، حدیث غدیر و حدیث سریهٔ یمن را به یکدیگر مرتبط کرده و واقعهٔ غدیر را واکنشی به اختلافات پیش‌آمده در جریان مأموریت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به یمن معرفی کرده است.
نزار آل‌سنبل برای ارزیابی این دیدگاه، روایات دو موضوع را از یکدیگر جدا کرده و ابتدا حدیث غدیر و سپس حدیث سریهٔ یمن را بررسی کرده است. او طرق نقل‌شده در جلدهای پنجم و هفتم «البدایة والنهایة» را گرد آورده و دیدگاه عالمان حدیث دربارهٔ صحت یا ضعف سندها را گزارش می‌کند.
مدخل کتاب
در مدخل، موضوعات زیر بررسی شده است:
- معنای واژهٔ «غدیر»؛
- موقعیت جغرافیایی غدیر خم؛
- گزارش اجمالی واقعه غدیر؛
- اهمیت حدیث غدیر؛
- تواتر حدیث غدیر؛
- دلالت حدیث بر امامت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام؛
- حدیث مناشده و احتجاج امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام؛
- معرفی ابن کثیر و کتاب «البدایة والنهایة»؛
- روش ابن کثیر در نقل روایات فضائل امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام.
حدیث غدیر
بخش اصلی کتاب به طرق حدیث غدیر اختصاص دارد. نویسنده حدود صد طریق و سند را که ابن کثیر برای این حدیث نقل کرده، شماره‌گذاری، تنظیم و تحلیل کرده است. در این بخش، اختلاف الفاظ، تعدد راویان، اقوال عالمان حدیث و ارزیابی ابن کثیر دربارهٔ سندها بررسی می‌شود.
نویسنده بر این باور است که تعدد طرق حدیث، نقش مهمی در اثبات تواتر آن دارد. ازاین‌رو، حتی در مواردی که متن چند روایت یکسان است، طرق نقل را به‌صورت جداگانه شماره‌گذاری کرده است.
حدیث سریهٔ یمن
بخش دوم به حدیث مأموریت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به یمن اختصاص دارد. نویسنده ۳۲ طریق این حدیث را گرد آورده و آن را فضیلتی مستقل برای امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام دانسته است.
به نظر نویسنده، حدیث سریهٔ یمن با حدیث غدیر ارتباط سببی ندارد و نمی‌توان اعلام ولایت در غدیر خم را تنها واکنشی برای رفع نارضایتی چند نفر از حاضران در مأموریت یمن دانست. تفکیک این دو واقعه، یکی از محورهای اصلی تحلیل کتاب است.
فهرست مطالب
- الإهداء
- کلمة المرکز
- تاریخ الکتاب
- مقدمة المؤلف
- المدخل
- مقدمة ابن کثیر
- حدیث الغدیر
- حدیث سریة الیمن
- مصادر التحقیق
مخاطبان و کاربرد کتاب
این کتاب برای پژوهشگران حدیث، تاریخ اسلام، علم رجال، امامت و مطالعات تطبیقی شیعه و اهل‌سنّت مناسب است. زبان عربی و ساختار سندی اثر، آن را بیشتر برای پژوهشگران، طلاب و دانشجویان علوم اسلامی قابل استفاده کرده است.
کتاب برای بررسی جایگاه حدیث غدیر در منابع اهل‌سنّت، شناخت دیدگاه ابن کثیر، مقایسهٔ طرق روایت و پاسخ به شبههٔ ارتباط غدیر با سریهٔ یمن کاربرد دارد.
اهمیت و جایگاه کتاب
اهمیت کتاب در آن است که نویسنده برای اثبات حدیث غدیر، به گزارش یکی از مورخان و محدثان مشهور اهل‌سنّت استناد کرده است. استخراج طرق روایت از «البدایة والنهایة» نشان می‌دهد که حدیث غدیر در آثار ابن کثیر نیز با سندها و صورت‌های متعدد نقل شده است.
تفکیک حدیث غدیر از حدیث سریهٔ یمن، بررسی اقوال محدثان دربارهٔ سندها و توجه به نقش تعدد طرق در اثبات تواتر، از ویژگی‌های پژوهشی این کتاب است.
جایگاه کتاب در مطالعات غدیر
«حدیث الغدیر بروایة ابن کثیر» در شمار آثار سندپژوهانه و انتقادی دربارهٔ حدیث غدیر قرار دارد. تمرکز آن بر یک منبع مشخص، یعنی «البدایة والنهایة»، امکان مطالعهٔ دقیق‌تر شیوهٔ ابن کثیر در نقل و تحلیل حدیث غدیر را فراهم می‌کند.
این کتاب همچنین نمونه‌ای از احتجاج بر پایهٔ منابع اهل‌سنّت است و می‌تواند در مطالعات تطبیقی دربارهٔ سند، تواتر و دلالت حدیث غدیر مورد استفاده قرار گیرد.
کتاب‌های مرتبط
- حدیث الغدیر الاسناد التاریخیة (کتاب)
- الدّرایة فی حدیث الولایة (کتاب)
- استدلال به حدیث غدیر (کتاب)
- الغدیر
منابع
- حدیث الغدیر بروایة ابن کثیر، نزار آل‌سنبل قطیفی، قم: مرکز مؤمن‌الطاق للبحوث والدراسات الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۲۴ق، ۱۳۱ صفحه.
- البدایة والنهایة، اسماعیل بن عمر ابن کثیر دمشقی.
- الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، عبدالحسین امینی.