حدیث الولایة (کتاب)
حدیث الولایة و من روی غدیر خم من الصحابة کتابی عربی از احمد بن محمد بن سعید همدانی کوفی، مشهور به ابن‌عقده، دربارهٔ حدیث غدیر و طرق نقل آن از صحابه است. ابن‌عقده در این اثر، روایت‌های مربوط به اعلام ولایت امام علی علیه‌السلام در واقعه غدیر را گردآوری کرده است. نسخهٔ منتشرشدهٔ کتاب با جمع‌آوری و تحقیق امیر تقدمی معصومی فراهم آمده و سه رسالهٔ مستقل در طرق حدیث غدیر، به روایت نسائی، طبرانی و آجری، به آن افزوده شده است.
اهمیت کتاب به جایگاه ابن‌عقده در دانش حدیث، کثرت طرق گردآوری‌شده و ثبت نام گروه بزرگی از صحابه‌ای بازمی‌گردد که حدیث غدیر را روایت کرده‌اند. این اثر از منابع تخصصی در بررسی تاریخ انتقال، راویان و اسناد حدیث غدیر به‌شمار می‌آید.
نویسنده
احمد بن محمد بن سعید همدانی کوفی، مشهور به ابن‌عقده، از محدثان و رجال‌شناسان سدهٔ سوم و چهارم هجری بود. او در حدود سال ۲۴۹ یا ۲۵۰ق متولد شد و در سال ۳۳۲ یا ۳۳۳ق درگذشت. ابن‌عقده بیشتر عمر خود را در کوفه گذراند و به حفظ شمار فراوانی از احادیث و شناخت راویان شهرت یافت.
ابن‌عقده از پیروان مذهب جارودیه، یکی از شاخه‌های زیدیه، بود؛ بااین‌حال، محدثان و رجال‌شناسان امامیه به دلیل گستردگی دانش حدیثی و نقل فراوان او از راویان شیعه، از آثار و روایت‌های وی استفاده کرده‌اند. شماری از دانشمندان اهل‌سنت نیز از قدرت حافظه، آگاهی رجالی و کوشش او در گردآوری طرق روایات یاد کرده‌اند.
از مهم‌ترین فعالیت‌های حدیثی ابن‌عقده، گردآوری طرق حدیث غدیر است. ابن‌حجر عسقلانی نوشته است که ابن‌عقده این حدیث را از هفتاد صحابی یا بیشتر نقل کرده بود.[۱]
آثار نویسنده
| حدیث الولایة | کتاب الرجال |
| تفسیر القرآن | ذکر النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم والصخرة والراهب وطرق ذلک |
| جزء من أحادیث ابن عقدة | الدلائل |
| المجموع | تسمیة المشایخ |
محقق
امیر تقدمی معصومی پژوهشگر آثار مربوط به واقعه غدیر و طرق حدیث غدیر است. او در تصحیح و انتشار این کتاب، گزارش‌ها و نقل‌های باقی‌مانده از اثر ابن‌عقده را گردآوری کرده و مقدمه‌ای دربارهٔ مؤلف، انتساب کتاب، راویان حدیث و سرگذشت نسخه‌های آن نوشته است.
در چاپ حاضر، سه رسالهٔ حدیثی دیگر دربارهٔ طرق حدیث غدیر نیز به متن ابن‌عقده افزوده شده است:
- طرق حدیث غدیر به روایت احمد بن شعیب نسائی؛
- طرق حدیث غدیر به روایت سلیمان بن احمد طبرانی؛
- طرق حدیث غدیر به روایت محمد بن حسین آجری.
آثار محقق
| نور الأمیر فی تثبیت خطبة الغدیر | طرق حدیث الغدیر به روایت ابن‌عساکر |
| طرق حدیث الغدیر | المنیر فی نبأ النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم من الغدیر |
| تحقیق حدیث الولایة | گردآوری رسائل طرق حدیث غدیر |
محتوای کتاب
کتاب با مقدمهٔ محقق آغاز می‌شود. در این مقدمه، زندگی و جایگاه علمی ابن‌عقده، دیدگاه رجال‌شناسان دربارهٔ او، انتساب کتاب حدیث الولایة و تاریخ انتقال نسخه‌های آن بررسی شده است. محقق همچنین نام دانشمندانی را آورده است که از وجود کتاب ابن‌عقده در طرق حدیث غدیر یاد کرده یا از آن نقل کرده‌اند.
بخش دیگری از مقدمه به معرفی صحابه‌ای اختصاص دارد که در منابع مختلف، روایت حدیث غدیر از آنان به ابن‌عقده نسبت داده شده است. نام ۹۸ صحابی در این بخش گردآوری شده است. در گزارش‌های کتاب‌شناختی قدیم، شمار طرق کتاب تا ۱۰۵ طریق نیز ذکر شده است. علامه امینی از این کتاب با عنوان اثری مستقل در طرق حدیث غدیر یاد کرده و نوشته است که ابن‌عقده حدیث غدیر را با طرق متعدد نقل کرده است.[۲]
متن اصلی کتاب بر پایهٔ نام راویان صحابی تنظیم شده است. در هر بخش، روایت یا طرق منسوب به یکی از صحابه، مانند زید بن ارقم، جابر بن عبدالله انصاری، ابوذر غفاری، سلمان فارسی، عمار بن یاسر، عبدالله بن عباس و دیگران آمده است. روایت‌های نقل‌شده از امام حسن علیه‌السلام، امام حسین علیه‌السلام، حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و گروهی از زنان صحابی نیز در بخش‌های جداگانه قرار گرفته‌اند.
پس از روایت‌های منفرد، طرقی آمده است که دو یا چند صحابی به‌طور مشترک در نقل آنها حضور دارند. سپس مستدرکات و سه رسالهٔ مستقل دربارهٔ حدیث غدیر به روایت نسائی، طبرانی و آجری درج شده است. این رساله‌ها دامنهٔ اسناد و راویان کتاب را گسترش داده و امکان مقایسهٔ طرق نقل حدیث را فراهم می‌کنند.
در پایان کتاب نیز فهرست منابع، نام راویان به‌ترتیب الفبایی و فهرست تفصیلی مطالب ارائه شده است.
فهرست مطالب
فهرست مطالب کتاب به زبان اصلی و بدون شمارهٔ صفحه چنین است:
- هویة الکتاب
- موجز من ترجمة ابن عقدة
- تثبیت کتاب لابن عقدة فی طرق حدیث الغدیر
- أسماء الصحابة الذین روی عنهم ابن عقدة حدیث الغدیر
- إلی أین مسیر کتاب ابن عقدة؟
- إلفات نظر
- ما رواه عن واحد
- ما رواه عن أبی أمامة أسعد بن زرارة الأنصاری
- ما رواه عن أبی القاسم الأصبغ بن نباتة التمیمی
- ما رواه عن أبی حمزة أنس بن مالک الأنصاری
- ما رواه عن أبی سهل بریدة بن الحصیب الأسلمی
- ما رواه عن أبی سلیمان جابر بن سمرة السوائی
- ما رواه عن أبی عبدالله جابر بن عبدالله الأنصاری
- ما رواه عن أبی ذر جندب بن جنادة الغفاری
- ما رواه عن أبی قدامة حبة بن جوین العرنی
- ما رواه عن أبی سریحة حذیفة بن أسید الغفاری
- ما رواه عن أبی محمد الحسن بن علی بن أبی طالب علیهماالسلام
- ما رواه عن أبی عبدالله الحسین بن علی بن أبی طالب علیهماالسلام
- ما رواه عن أبی رافع القبطی مولی النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم
- ما رواه عن أبی مریم زر بن حبیش الأسدی
- ما رواه عن أبی أنیسة زید بن أرقم الأنصاری
- ما رواه عن أبی سعید زید بن ثابت الأنصاری
- ما رواه عن أبی أسامة زید بن حارثة الأنصاری
- ما رواه عن سعد بن جنادة العوفی
- ما رواه عن أبی سعید سعد بن مالک الخدری
- ما رواه عن أبی إسحاق سعد بن مالک أبی وقاص الزهری
- ما رواه عن أبی عبدالله سلمان الفارسی
- ما رواه عن أبی عامر سلمة بن الأکوع الأسلمی
- ما رواه عن أبی سلیمان سمرة بن جندب الفزاری
- ما رواه عن أبی أمامة الصدی بن عجلان الباهلی
- ما رواه عن ضمرة ـ ضمیرة ـ الأسلمی
- ما رواه عن عامر بن عمیر النمیری
- ما رواه عن عامر بن لیلی بن ضمرة
- ما رواه عن أبی الطفیل عامر بن واثلة اللیثی
- ما رواه عن أبی الفضل العباس بن عبدالمطلب الهاشمی
- ما رواه عن أبی عمارة عبد خیر بن یزید الهمدانی
- ما رواه عن أبی هریرة عبدالرحمن بن صخر الدوسی
- ما رواه عن عبدالرحمن بن یعمر الدیلی
- ما رواه عن أبی إبراهیم عبدالله بن أبی أوفی الأسلمی
- ما رواه عن أبی صفوان عبدالله بن بسر المازنی
- ما رواه عن أبی جعفر عبدالله بن جعفر بن أبی طالب الهاشمی
- ما رواه عن أبی العباس عبدالله بن عباس الهاشمی
- ما رواه عن أبی عبدالرحمن عبدالله بن عمر العدوی
- ما رواه عن عبدالله بن یامیل ـ أو یامین ـ
- ما رواه عن أبی الحسن أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب علیه‌السلام
- ما رواه عن أبی الیقظان عمار بن یاسر العنسی
- ما رواه عن أبی السکن عمیرة بن سعد الهمدانی
- ما رواه عن أبی سلیمان مالک بن الحویرث اللیثی
- ما رواه عن أبی دسمة وحشی بن حرب الحبشی
- ما رواه عن أبی مرازم یعلی بن مرة الثقفی
- ما رواه عن اثنین أو أکثر
- ما رواه عن أبی سریحة حذیفة بن أسید الغفاری وعامر بن لیلی بن ضمرة
- ما رواه عن عمرو ذی مر الهمدانی وسعید بن وهب الهمدانی وزید بن یثیع الهمدانی
- ما رواه عن الصحابیات
- ما رواه عن أم عبدالله عائشة بنت أبی بکر
- ما رواه عن أم أبیها فاطمة الزهراء سلام‌الله‌علیها
- ما رواه عن أم هانئ بنت أبی طالب
- ما رواه عن أم سلمة هند بنت أبی أمیة المخزومیة
- مستدرکات
- حدیث الغدیر بروایة الحافظ أبی عبدالرحمن أحمد بن شعیب النسائی
- ما رواه بریدة بن الحصیب الأسلمی
- ما رواه زید بن أرقم الأنصاری
- ما رواه زید بن یثیع الهمدانی
- ما رواه سعد بن أبی وقاص الزهری
- ما رواه سعید بن وهب الهمدانی
- ما رواه عامر بن واثلة اللیثی
- ما رواه عبدالله بن عباس الهاشمی
- ما رواه عمرو ذو مر الهمدانی
- ما رواه عمیرة بن سعد الهمدانی
- حدیث الغدیر بروایة الحافظ أبی القاسم سلیمان بن أحمد الطبرانی
- ما اختلف أو اشترک فی نقله واحد
- ما رواه بریدة بن الحصیب الأسلمی
- ما رواه جابر بن عبدالله الأنصاری
- ما رواه جریر بن عبدالله البجلی
- ما رواه حبشی بن جنادة السلولی
- ما رواه حذیفة بن أسید الغفاری
- ما رواه خالد بن زید أبو أیوب الأنصاری
- ما رواه زید بن أرقم الأنصاری
- ما رواه زید بن ثابت الأنصاری
- ما رواه سعد بن مالک أبو سعید الخدری
- ما رواه عبدالرحمن بن صخر أبو هریرة الدوسی
- ما رواه عبدالله بن عباس الهاشمی
- ما رواه عمار بن یاسر العنسی
- ما رواه عمرو ذو مر الهمدانی
- ما رواه عمیرة بن سعد الهمدانی
- ما رواه مالک بن الحویرث اللیثی
- ما اختلف أو اشترک فی نقله اثنان أو أکثر
- ما رواه زید بن أرقم الأنصاری أو حذیفة بن أسید الغفاری
- ما رواه عمرو ذو مر وزید بن أرقم الأنصاری
- ما رواه سعید بن وهب الهمدانی وحبة بن جوین العرنی وزید بن أرقم الأنصاری
- حدیث الغدیر بروایة أبی بکر محمد بن الحسین الآجری
- ما رواه أنس بن مالک الأنصاری
- ما رواه البراء بن عازب الأنصاری
- ما رواه بریدة بن الحصیب الأسلمی
- ما رواه جابر بن عبدالله الأنصاری
- ما رواه حرملة أبو بسطام مولی أسامة بن زید
- ما رواه خالد بن زید أبو أیوب الأنصاری
- ما رواه زید بن أرقم الأنصاری
- ما رواه سعد بن مالک أبو سعید الخدری
- ما رواه سعید بن وهب الهمدانی
- ما رواه عبدالله بن عباس الهاشمی
- ما رواه عبدالله بن مسعود الهذلی
- ما رواه عمرو ذو مر الهمدانی
- ما رواه عمیرة بن سعد الهمدانی
- ما رواه مالک بن الحویرث اللیثی
- صفة المصادر
- أسماء الرواة علی حسب حروف الهجاء
- فهرس المحتویات
مخاطبان و کاربرد کتاب
کتاب برای پژوهشگران حدیث، تاریخ اسلام، امامت‌پژوهی و مطالعات تخصصی واقعه غدیر قابل استفاده است. تنظیم روایت‌ها بر اساس نام صحابه، امکان بررسی راویان، مقایسهٔ طرق و پیگیری نقل حدیث غدیر در منابع حدیثی را فراهم می‌کند.
این اثر برای مبلغان و نویسندگانی که به اطلاعات مستند دربارهٔ گستردگی نقل حدیث غدیر نیاز دارند نیز سودمند است؛ بااین‌حال، به دلیل عربی‌بودن متن، تعدد اسناد و اصطلاحات رجالی، استفادهٔ پژوهشی از آن به آشنایی مقدماتی با دانش حدیث و رجال نیاز دارد.
اهمیت و جایگاه کتاب
حدیث الولایة از آثار کهن و تخصصی دربارهٔ طرق حدیث غدیر است. اهمیت آن تنها به نقل متن حدیث محدود نمی‌شود؛ بلکه ثبت نام راویان، تعدد اسناد و نشان‌دادن گسترش روایت غدیر در میان صحابه، جایگاه ویژه‌ای به کتاب بخشیده است.
این اثر در نوشته‌های دانشمندانی چون سید بن طاووس، ابن‌اثیر، علامه حلی، ابن‌حجر عسقلانی و علامه امینی مورد توجه قرار گرفته است. گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد نسخه‌ای از کتاب که در زمان مؤلف کتابت شده بود، تا چند قرن بعد در اختیار دانشمندان قرار داشت.
افزودن سه رسالهٔ نسائی، طبرانی و آجری به چاپ محقق‌شده، امکان مقایسهٔ روایت ابن‌عقده با شماری از دیگر مجموعه‌های حدیثی را فراهم کرده و ارزش کتاب را برای بررسی تطبیقی اسناد افزایش داده است.
کتاب‌های مرتبط
- الدّرایة فی حدیث الولایة
- حدیث الغدیر؛ الأسانید التاریخیة
- حدیث الغدیر بروایة ابن کثیر
- حدیث الغدیر بین أدلّة المثبتین وأوهام المبطلین
- طرق حدیث الغدیر به روایت ابن‌عساکر
- طرق حدیث الغدیر
پانویس
منابع
- حدیث الولایة و من روی غدیر خم من الصحابة، احمد بن محمد بن سعید همدانی کوفی، جمع و تحقیق امیر تقدمی معصومی، قم، دلیل ما، چاپ نخست، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۱م.
- الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب، عبدالحسین امینی، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ چهارم، ۱۳۹۷ق/۱۹۷۷م.
- تهذیب التهذیب، احمد بن علی بن حجر عسقلانی، بیروت، دارالفکر، چاپ نخست، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م.