حدیث الغدیر فوق الشبهات (کتاب)
«حدیث الغدیر فوق الشبهات» کتابی عربی اثر حسن عبدالله علی العجمی در اثبات صحت، تواتر و دلالت حدیث غدیر بر امامت و ولایت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام است. این اثر به‌طور ویژه دیدگاه‌ها و شبهات ابن حجر هیتمی در کتاب «الصواعق المحرقة» درباره استدلال شیعه به حدیث غدیر را بررسی و نقد می‌کند.
نویسنده در این کتاب، طرق و اسناد حدیث غدیر را بر پایه منابع حدیثی و رجالی اهل‌سنت بررسی کرده و پس از اثبات صحت و تواتر حدیث، معنای واژه «مولی»، سبب ایراد خطبه غدیر و دلالت جمله «مَن کنت مولاه فعلی مولاه» را تحلیل کرده است.
نویسنده
حسن عبدالله علی العجمی، نویسنده و پژوهشگر شیعه اهل عمان است. بخش مهمی از آثار او به مباحث کلامی، بررسی روایات فضائل اهل‌بیت علیهم‌السلام و پاسخ به شبهات مطرح‌شده درباره امامت اختصاص دارد.
وی در آثار خود معمولاً دیدگاه مخالفان را نقل کرده و سپس با مراجعه به منابع حدیثی، رجالی، تاریخی و تفسیری اهل‌سنت به بررسی و نقد آن می‌پردازد.
آثار نویسنده
| الردّ النفیس علی أباطیل عثمان الخمیس | الحصون المنیعة |
| آیة التطهیر فیمن نزلت؟ | نکاح المتعة حلال |
| الردّ علی الشبکة السلفیة فی افترائها علی الشیعة الإمامیة | خلافة الرسول بالنصّ لا بالشوری |
| حقیقة علم الأئمة من آل محمد من خلال السنّة الشریفة | إتحاف أولی الألباب بصحة حدیث سدّ الأبواب |
| حدیث المنزلة؛ شبهات وردود | من هم الخلفاء الراشدون؟ |
| القول الجلی فی إثبات صحة روایة أبی بلج فی مناقب الإمام علی | هوامش نقدیة علی کتاب آیة التطهیر وعلاقتها بعصمة الأئمة |
| حدیث الغدیر فوق الشبهات | حدیث الولایة فوق الشبهات |
| رد أباطیل عثمان الخمیس علی حدیث الغدیر | إرشاد الحائر إلی صحة حدیث الطائر |
محتوای کتاب
انگیزه نگارش
نویسنده در مقدمه توضیح می‌دهد که شماری از نویسندگان اهل‌سنت در نقد استدلال شیعه به حدیث غدیر، مطالب ابن حجر هیتمی در کتاب «الصواعق المحرقة» را تکرار کرده‌اند. ازاین‌رو، کتاب حاضر با هدف بررسی مستقیم دیدگاه ابن حجر و پاسخ‌گویی مستند به آن نوشته شده است.
ابن حجر در نقد استدلال شیعه، حدیث غدیر را خبر واحد و مورد اختلاف در صحت معرفی می‌کند و استناد به آن در مسئله امامت را نمی‌پذیرد.[۱] نویسنده ابتدا این ادعا را نقل و سپس مبانی و شواهد آن را ارزیابی می‌کند.
صحت و تواتر حدیث غدیر
بخش نخست کتاب به بررسی طرق و اسناد حدیث غدیر اختصاص دارد. نویسنده نمونه‌هایی از نقل حدیث در منابع معتبر اهل‌سنت را آورده و ارزیابی محدثان و محققان حدیث را درباره اسناد آن نقل کرده است.
از جمله منابع بررسی‌شده می‌توان به این آثار اشاره کرد:
- المستدرک علی الصحیحین؛
- صحیح ابن حبان؛
- مسند احمد بن حنبل؛
- فضائل الصحابة؛
- البدایة والنهایة؛
- سنن نسائی؛
- المعجم الکبیر؛
- مجمع الزوائد.
نویسنده پس از نقل طرق مختلف، به دیدگاه عالمانی می‌پردازد که حدیث را صحیح، حسن یا متواتر دانسته‌اند. وی تعدد طرق، راویان و منابع حدیث را دلیلی بر نادرستی ادعای خبر واحد بودن آن می‌داند.
پاسخ عالمان اهل‌سنت به تضعیف حدیث
کتاب دیدگاه شماری از محدثان اهل‌سنت را که تضعیف حدیث غدیر را نپذیرفته‌اند، گرد آورده است. در این بخش، سخنان عالمانی چون حاکم نیشابوری، ذهبی، ابن حجر عسقلانی، ابن کثیر، هیثمی، شمس‌الدین جزری، ملاعلی قاری و ناصرالدین آلبانی بررسی می‌شود.
نویسنده با استناد به تصحیح طرق مختلف حدیث نتیجه می‌گیرد که وجود نقد درباره برخی از اسناد، نمی‌تواند مجموعه طرق صحیح و حسن حدیث را بی‌اعتبار کند.
تعارض در دیدگاه ابن حجر هیتمی
نویسنده میان سخنان مختلف ابن حجر هیتمی مقایسه کرده و معتقد است که وی در جایی حدیث غدیر را خبر واحد و مورد اختلاف معرفی کرده، اما در بخش‌های دیگر، تعدد طرق و اعتبار اصل حدیث را پذیرفته است.
این بخش می‌کوشد نشان دهد که پذیرش اصل حدیث و تعدد طرق آن، با ادعای فقدان اعتبار یا انکار تواتر سازگار نیست.
تصریح عالمان به تواتر حدیث
کتاب سخنان گروهی از عالمان اهل‌سنت درباره تواتر حدیث غدیر را گردآوری کرده است. نویسنده علاوه بر تصریحات مستقیم، به تألیف کتاب‌های مستقل درباره طرق حدیث غدیر اشاره می‌کند.
به اعتقاد نویسنده، فراوانی راویان در طبقات مختلف، وجود طرق متعدد و داوری محدثان درباره صحت یا حسن اسناد، حدیث غدیر را از محدوده اخبار آحاد خارج می‌کند.
معنای واژه مولی
بخش مهمی از کتاب به تحلیل واژه «مولی» اختصاص دارد. ابن حجر معنای «ناصر» یا «محبوب» را برای آن مطرح کرده و دلالت آن بر امامت و اولویت در تصرف را نپذیرفته است.[۲]
نویسنده در پاسخ، کاربردهای لغوی واژه «مولی» را بررسی کرده و با استناد به دیدگاه لغویان و متکلمان، کاربرد آن به معنای «اولی» و «اولی به تصرف» را در زبان عربی اثبات می‌کند.
اولویت در تصرف
از دیدگاه نویسنده، معنای «اولی به تصرف» با ساختار کامل سخنان پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در غدیر هماهنگ است. جمله «ألست أولی بکم من أنفسکم» پیش از اعلام «مَن کنت مولاه فعلی مولاه» آمده و معنای جمله دوم را روشن می‌کند.
کتاب نتیجه می‌گیرد همان اولویتی که پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم بر مؤمنان داشت، پس از ایشان برای امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام اعلام شده است؛ با این تفاوت که مقام نبوت به پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم اختصاص دارد.
بررسی کاربرد لغوی مولی
نویسنده به اشکال صرفی درباره کاربرد وزن «مَفعَل» به معنای «أفعل» پاسخ می‌دهد و نمونه‌های لغوی و دیدگاه‌های عالمان زبان عربی را بررسی می‌کند.
وی همچنین میان معنای لغوی واژه و معنایی که بر پایه قرائن جمله و موقعیت تاریخی تعیین می‌شود، تفکیک کرده و تأکید دارد که مجموعه قرائن واقعه غدیر، معنای ولایت و سرپرستی را تقویت می‌کند.
سبب ایراد خطبه غدیر
بخش دیگری از کتاب به نقد این ادعا می‌پردازد که خطبه غدیر تنها برای رفع کدورت برخی افراد از امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام پس از سفر یمن ایراد شده است.
نویسنده تفاوت زمانی و محتوایی گزارش‌های مربوط به سفر یمن را با واقعه غدیر بررسی می‌کند و معتقد است که اجتماع عمومی مسلمانان، مقدمه خطبه، گرفتن اقرار از حاضران و دعای پایانی پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم، با اعلام صرف محبت سازگار نیست.
حدیث ولایت
کتاب روایاتی را نیز بررسی می‌کند که در آن‌ها پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم درباره امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام فرموده است: «وهو ولی کل مؤمن بعدی».
نویسنده اسناد این حدیث و داوری محدثان اهل‌سنت را بررسی کرده و می‌کوشد نشان دهد که قید «بعدی» دلالت روایت را بر ولایت پس از پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم تقویت می‌کند.
پاسخ به دیگر شبهات
در بخش پایانی، اشکالات دیگری بررسی شده‌اند؛ از جمله:
- چرا امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام پس از رحلت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم به حدیث غدیر احتجاج نکرد؛
- چرا همه صحابه به حدیث غدیر استناد نکردند؛
- آیا می‌توان سکوت برخی افراد را دلیل بر نبود نص دانست؛
- آیا سخنان دیگر پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم درباره اهل‌بیت علیهم‌السلام تنها بر محبت دلالت دارد؛
- آیا فضائل دیگر صحابه با دلالت حدیث غدیر تعارض دارد.
نویسنده در پاسخ، به احتجاج‌های تاریخی امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، گزارش‌های مناشده رحبه و دیگر روایات فضائل و ولایت استناد می‌کند.
مخاطبان و کاربرد کتاب
این کتاب برای پژوهشگران کلام اسلامی، حدیث‌پژوهان، دانشجویان امامت‌پژوهی و افرادی که شبهات سندی و دلالی حدیث غدیر را مطالعه می‌کنند، قابل استفاده است.
ساختار پرسش و پاسخ، نقل مستقیم دیدگاه ابن حجر و مراجعه گسترده به منابع اهل‌سنت، کتاب را برای پژوهش‌های تطبیقی و پاسخ‌گویی به شبهات مناسب ساخته است.
اهمیت و جایگاه کتاب
«حدیث الغدیر فوق الشبهات» از آثار معاصر ردیه‌نگاری درباره حدیث غدیر است. ویژگی اصلی آن، تمرکز بر نقد دیدگاه یک اثر مشخص، یعنی «الصواعق المحرقة»، و بررسی هم‌زمان دو محور سند و دلالت حدیث است.
نویسنده به نقل دیدگاه شیعه بسنده نکرده و برای اثبات صحت و تواتر حدیث، داوری محدثان اهل‌سنت را گردآوری کرده است. بررسی تفصیلی واژه «مولی» و پاسخ به شبهه ارتباط واقعه غدیر با ماجرای یمن نیز از مباحث محوری اثر است.
فهرست مطالب
فهرست مطالب کتاب به زبان اصلی و بدون شماره صفحه چنین است:
- المدخل
- زعمه أنّ حدیث الغدیر مطعون فی صحته وأنّه حدیث آحاد
- إثبات صحة حدیث الغدیر وتواتره
- ردود علماء أهل السنّة علی من ضعّف الحدیث
- ابن حجر یعترف بصحة الحدیث وتواتره فیناقض نفسه
- تصریح علماء أهل السنّة بتواتر حدیث الغدیر
- محاولته تحریف معنی المولی فی حدیث الغدیر
- الأولی بالتصرف هو المعنی الحقیقی للمولی فی حدیث الغدیر
- لیس للمولی إلّا معنی واحد
- إنکاره إتیان مولی بمعنی أولی فی لغة العرب
- استعمال مولی بمعنی أولی شائع فی کلام العرب
- إشکاله علی استعمال مَفعل بمعنی أفعل والردّ علیه
- الردّ علی مزاعمه حول سبب خطبة الغدیر
- السبب الحقیقی لخطبة الغدیر
- الردّ علی محاولة ابن حجر تضعیف حدیث الولایة وتمییع دلالته
- الردّ علی محاولاته الیائسة لصرف حدیث الغدیر عن معناه الحقیقی
کتاب‌های مرتبط
- حدیث الولایة فوق الشبهات
- رد أباطیل عثمان الخمیس علی حدیث الغدیر
- حدیث الغدیر بین أدلّة المثبتین وأوهام المبطلین
- حدیث الغدیر؛ سند الولایة الناطق
- حدیث الغدیر؛ الأسانید التاریخیة
- الدّرایة فی حدیث الولایة
پانویس
منابع
- حدیث الغدیر فوق الشبهات؛ ردّ علی ابن حجر الهیتمی حول ما أورده علی استدلال الشیعة بحدیث الغدیر، حسن عبدالله علی العجمی، بیروت: دارالعلوم للتحقیق والطباعة والنشر، ۲۰۱۶م.
- الصواعق المحرقة علی أهل الرفض والضلال والزندقة، احمد بن محمد ابن حجر هیتمی، تحقیق عبدالرحمن بن عبدالله ترکی و کامل محمد خراط، لبنان: مؤسسة الرسالة، چاپ اول، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۷م.