حدیث الغدیر سند الولایة الناطق (کتاب)
«حدیث الغدیر؛ سند الولایة الناطق» کتابی عربی درباره حدیث غدیر و دلالت آن بر ولایت و امامت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام است که به‌وسیله لجنة المعارف والأبحاث الإسلامیة در قم تدوین شده است. این اثر ترجمه و تحریر عربی کتاب فارسی «حدیث غدیر؛ سند گویای ولایت» به‌شمار می‌آید.
کتاب با رویکردی کلامی و تاریخی، واقعه غدیر، متن سخنان پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم، راویان حدیث و معنای واژه «مولی» را بررسی می‌کند. پدیدآورندگان برای اثبات سند و دلالت حدیث غدیر، بیشتر به منابع تاریخی و حدیثی اهل‌سنت استناد کرده‌اند.
نویسنده
لجنة المعارف والأبحاث الإسلامیة یا «گروه معارف و تحقیقات اسلامی» نهادی پژوهشی در قم است. این گروه کتاب را با هدف ارائه گزارشی کوتاه و مستند از واقعه غدیر و پاسخ به شبهات مطرح‌شده درباره سند و دلالت حدیث غدیر تدوین کرده است.
در پایان متن کتاب، زمان تدوین آن رمضان ۱۴۲۲ق، برابر با آذر ۱۳۸۰ش، ذکر شده است. چاپ عربی کتاب چند سال بعد به‌وسیله مدرسه امام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام منتشر شد.
آثار نویسنده
| حدیث الغدیر؛ سند الولایة الناطق | حدیث غدیر؛ سند گویای ولایت |
محتوای کتاب
انگیزه تألیف
کتاب با اشاره به طرح برخی شبهات درباره عقاید شیعه و به‌ویژه حدیث غدیر آغاز می‌شود. پدیدآورندگان هدف خود را ارائه گزارشی کوتاه، روشن و مستند از غدیر و پاسخ به تردیدهای مربوط به سند و دلالت حدیث معرفی کرده‌اند.
در مقدمه تأکید شده است که مدارک مورد استفاده، بیشتر از منابع تاریخی، تفسیری و حدیثی اهل‌سنت انتخاب شده‌اند تا امکان بررسی موضوع بر پایه منابع مورد قبول فریقین فراهم شود.
موقعیت غدیر خم
در آغاز کتاب، موقعیت جغرافیایی غدیر خم توضیح داده می‌شود. غدیر خم در نزدیکی جحفه و در مسیر بازگشت حاجیان قرار داشت و راه‌های مدینه، عراق، مصر و یمن در آن ناحیه از یکدیگر جدا می‌شدند.
نویسندگان سپس ماجرای توقف کاروان حج، بازگرداندن افراد پیش‌رفته و انتظار برای رسیدن افراد عقب‌مانده را گزارش می‌کنند. پس از اجتماع مسلمانان، پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم خطبه خود را ایراد کرد و امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام را به‌عنوان مولای مؤمنان معرفی نمود.
متن حدیث غدیر
کتاب خلاصه‌ای از خطبه غدیر را نقل می‌کند. در این گزارش، پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم ابتدا از نزدیک‌شدن زمان رحلت خود خبر می‌دهد و امت را به تمسک به قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام سفارش می‌کند.
سپس با گرفتن اقرار از حاضران درباره اولویت خود بر مؤمنان، دست امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام را بالا برده و جمله «مَن کنت مولاه فهذا علی مولاه» را بیان می‌کند.[۱]
ماندگاری واقعه غدیر
یکی از مباحث کتاب، علل ماندگاری واقعه غدیر در تاریخ اسلام است. به اعتقاد نویسندگان، نقل این واقعه در کتاب‌های حدیث، تاریخ، تفسیر و کلام و انعکاس آن در شعر شاعران، سبب شده است که گزارش غدیر در دوره‌های مختلف باقی بماند.
شناخته‌شدن هجدهم ذی‌الحجه به‌عنوان روز غدیر و برگزاری مراسم این روز در دوره‌های تاریخی نیز از شواهد ماندگاری واقعه غدیر معرفی شده است.[۲]
راویان حدیث
کتاب به شمار فراوان راویان حدیث غدیر از میان صحابه، تابعین و عالمان دوره‌های بعد اشاره می‌کند. در متن اثر، نام برخی از عالمان اهل‌سنت که حدیث را نقل کرده‌اند آمده است؛ از جمله:
- احمد بن حنبل؛
- ابن حجر عسقلانی؛
- ابن جزری شافعی؛
- ابوسعید سجستانی؛
- نسائی؛
- ابوالعلاء همدانی.
همچنین از آثاری یاد شده است که به‌طور مستقل درباره طرق و اسناد حدیث غدیر نوشته شده‌اند؛ از جمله کتاب «الولایة» محمد بن جریر طبری و کتابی از ابن عقده کوفی درباره طرق حدیث غدیر.
شعر حسان بن ثابت
کتاب اشعار حسان بن ثابت را که پس از اعلام ولایت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام سروده شد، یکی از شواهد فهم معنای حدیث غدیر می‌داند. در این شعر، حسان از واژه‌های «امام» و «هادی» برای توضیح جایگاه امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام استفاده کرده است.
نویسندگان این تعبیر را شاهدی بر آن می‌دانند که مخاطبان نخستین خطبه، واژه «مولی» را به معنای رهبری و سرپرستی فهمیده‌اند.
معنای واژه مولی
بخش اصلی کتاب به تحلیل معنای واژه «مولی» اختصاص دارد. نویسندگان دیدگاهی را که این واژه را تنها به معنای دوست و یاور می‌داند، نقد کرده و قرائن موجود در خطبه و شرایط تاریخی واقعه را بررسی می‌کنند.
کتاب برای اثبات دلالت «مولی» بر اولویت، امامت و سرپرستی به هشت شاهد استناد می‌کند:
- استفاده حسان بن ثابت از تعبیر «اماماً و هادیاً»؛
- استناد امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به حدیث غدیر؛
- پیوند جمله «ألست أولی بکم من أنفسکم» با «من کنت مولاه»؛
- گرفتن اقرار از حاضران درباره اصول اعتقادی؛
- خبر پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم از نزدیک‌شدن رحلت خود؛
- ارتباط اعلام ولایت با کامل‌شدن دین؛
- تبریک‌گفتن حاضران به امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام؛
- شرایط خاص برگزاری مراسم در گرمای غدیر خم.
گزارش تبریک حاضران پس از اعلام ولایت، از قرائنی است که کتاب برای تبیین اهمیت و معنای سخن پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم به آن استناد می‌کند.[۳]
پاسخ به اشکال
در بخش پایانی بحث دلالت، کتاب به این اشکال پاسخ می‌دهد که ممکن است «مولی» در حدیث غدیر تنها به معنای دوست و محبوب باشد. پاسخ کتاب بر مجموعه قرائن لفظی و تاریخی استوار است و نتیجه می‌گیرد که معنای مورد نظر، ولایت و رهبری امت است.
سه حدیث پایانی
کتاب در پایان سه حدیث را در تکمیل بحث ولایت نقل و بررسی می‌کند:
- الحق مع من؟؛ حدیث همراهی امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام با حق؛
- المؤاخاة؛ گزارش برادری پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم با امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام؛
- الطریق الوحید للنجاة؛ حدیث سفینه درباره تمسک به اهل‌بیت علیهم‌السلام.
مخاطبان و کاربرد کتاب
این اثر برای علاقه‌مندان به مطالعات غدیر، دانشجویان تاریخ و کلام اسلامی، مبلغان دینی و مخاطبانی که به‌دنبال گزارشی کوتاه درباره سند و دلالت حدیث غدیر هستند، قابل استفاده است.
حجم کم کتاب و تنظیم مرحله‌به‌مرحله مطالب، آن را برای مطالعات مقدماتی، نشست‌های کتاب‌خوانی و برنامه‌های تبلیغی غدیر مناسب ساخته است.
اهمیت و جایگاه کتاب
ویژگی اصلی کتاب، اختصار و تمرکز بر دو مسئله بنیادین حدیث غدیر، یعنی اعتبار سند و دلالت واژه «مولی» است. استفاده گسترده از منابع اهل‌سنت و تنظیم شواهد دلالت حدیث در هشت محور، از دیگر ویژگی‌های آن به‌شمار می‌آید.
این کتاب برخلاف پژوهش‌های مفصل حدیثی، به‌صورت رساله‌ای کوتاه تدوین شده و می‌کوشد مهم‌ترین دلایل اثبات ولایت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام را به زبانی قابل‌فهم ارائه کند.
فهرست مطالب
فهرست مطالب کتاب به زبان اصلی چنین است:
- إشارة
- هجوم غیر معهود
- مقدمة
- حدیث الغدیر
- السند الناطق للولایة
- البعد التاریخی للغدیر
- خطبة الرسول صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم فی غدیر خم
- خلود قصّة الغدیر
- ۱۱۰ من رواة الحدیث
- من مشاهیر أهل السنّة
- ما المقصود من کلمة مولی؟
- أدلّة تؤیّد المدّعی
- الشاهد الأوّل
- الشاهد الثانی
- الشاهد الثالث
- الشاهد الرابع
- الشاهد الخامس
- الشاهد السادس
- الشاهد السابع
- الشاهد الثامن
- لنجلس الآن للتحکیم
- سؤال
- الجواب
- ثلاثة أحادیث لها معنی
- الحق مع من؟
- المؤاخاة
- الطریق الوحید للنجاة
کتاب‌های مرتبط
- حدیث الغدیر بین أدلّة المثبتین وأوهام المبطلین
- حدیث الغدیر بروایة ابن کثیر
- حدیث الغدیر؛ الأسانید التاریخیة
- الدّرایة فی حدیث الولایة
- استدلال به حدیث غدیر
پانویس
منابع
- حدیث الغدیر؛ سند الولایة الناطق، لجنة المعارف والأبحاث الإسلامیة، قم: مدرسه امام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، چاپ اول، ۱۴۲۴ق/۱۳۸۲ش.
- الغدیر فی الکتاب والسنّة والأدب، عبدالحسین امینی، بیروت: دارالکتاب العربی، چاپ چهارم، ۱۳۹۷ق/۱۹۷۷م.