حسان بن ثابت
حَسّان بن ثابت (درگذشت: حدود ۴۰–۵۴ق) از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله و از مشهورترین شاعران صدر اسلام که در روز غدیر حاضر بوده و اولین غدیریه را به‌دستور پیامبر سروده و خوانده است. او به‌دلیل یادکرد حدیث غدیر در شعرش از راویان حدیث غدیر برشمرده شده است.
شعر او در غدیر یکی از وجوه دلالت حدیث غدیر بر امامت و جانشینی و خلافت دانسته شده است؛ آنچنان اشعاری که حسّان سروده بود و مورد تأیید پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گرفت، دلیلی بر این دانسته شده که او هم از مولی معنای «اولی به نفس» را فهمیده است.
از دیگر وجوه این دلالت این دانسته شده که حسان از صحابه بوده، شعرش را به اذن و تقریر پیامبر صلی الله علیه و آله سروده بوده، شعرش مورد تأیید پیامبر قرار گرفته و در نهایت شعرش در حضور همه صحابه و در حضور خلفای سه‌گانه خوانده شده است.
غدیریه حسان بن ثابت به‌نوعی تبلیغ غدیر و فرهنگ‌سازی با شعر غدیر در حضور پیامبر صلی الله علیه و آله دانسته شده است. به‌نقل از برخی محققان شعرخوانی در واقعه غدیر، با توجه به احتراز پیامبر صلی الله علیه و آله از شعر، رویدادی قابل توجه بود.
حسان بن ثابت انصاری خزرجی، شاعر عرب و از قبیله خزرج و طایفه بنی‌نجار بود که در مدینه متولد شد و در شصت‌سالگی، هم‌زمان با ورود پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه، اسلام آورد. او با سرودن اشعار هجوآمیز علیه مشرکان و دفاع شعری از پیامبر، مورد تأیید و حمایت ایشان قرار گرفت و از تأیید روح القدس برخوردار دانسته شد.
حسان در دوره خلفا با دیدگاه‌ها و مواضع سیاسی خاصی شناخته می‌شد و بنا بر نقل منابع، از بیعت با امیرالمؤمنین علیه السلام خودداری کرد. او در اواخر عمر نابینا شد و بیش از صد سال زندگی کرد. همچنین اشعارش به‌عنوان منابعی ادبی و تاریخی برای بررسی سیره پیامبر و رویدادهای صدر اسلام اهمیت دارد.
جایگاه: نقل حدیث غدیر
حسان بن ثابت، شاعر مشهور صدر اسلام، از صحابه‌ای برشمرده شده که حدیث غدیر را نقل کرده است.[۱] او یکی از حاضران در غدیر بوده و در شعری که در جریان غدیر و در حضور پیامبر صلی الله علیه و آله سروده حدیث غدیر را نقل کرده است.[۲] صاحبان منابع زیر یا شعر او را نقل کرده‌اند یا او را از راویان حدیث غدیر برشمرده‌اند:
- سلیم بن قیس هلالی در کتاب سلیم[۳]
- محمد بن عمران مرزبانی خراسانی در مرقاة الشعر[۴]
- ابن‌عقده در کتاب الولایه[۵]
- محمد بن جریر بن رستم طبری در المسترشد[۶]
- شیخ صدوق در آمالی[۷]
- سید رضی در خصائص الائمة[۸]
- شیخ مفید در الفصول المختاره[۹] و الجمل[۱۰] و الارشاد[۱۱]
- ابن‌مردویه اصفهانی در مناقب[۱۲]
- ابونعیم اصفهانی در ما نزل من القرآن فی علی علیه السلام[۱۳]
- محمد بن علی کراجکی در کنز الفوائد[۱۴]
- شیخ طوسی در تلخیص الشافی[۱۵]
- موفق بن احمد خوارزمی در مناقب[۱۶] و مقتل الحسین علیه السلام[۱۷]
- ابن‌بطریق در خصائص[۱۸]
- فتال نیشابوری در روضة الواعظین[۱۹]
- ابوالفتوح رازی در تفسیر روض الجنان[۲۰]
- محمد بن علی نطنزی در الخصائص العلویه[۲۱]
- سبط ابن‌جوزی در تذکرة الخواص[۲۲]
- فضل بن حسن طبرسی در اعلام الوری[۲۳]
- گنجی شافعی در کفایة الطالب[۲۴]
- عمادالدین طبری در کامل بهائی[۲۵]
- حموی جوینی در فرائد السمطین[۲۶]
- ابن شهرآشوب در مناقب آل ابی‌طالب[۲۷]
- محمد بن یوسف زرندی در نظم الدرر السمطین[۲۸]
- سید بن طاووس در الطرائف[۲۹]
- علی بن عیسی اربلی در کشف الغمه[۳۰]
- علی بن محمد عاملی در الصراط المستقیم[۳۱]
- یوسف بن حاتم شامی در الدر النظیم[۳۲]
- جلال‌الدین سیوطی سیوطی در رساله الازدهار[۳۳]
- قاضی نورالله شوشتری در مجالس المؤمنین[۳۴]
- سید هاشم بحرانی در غایة المرام[۳۵]
- علامه مجلسی در بحار الانوار[۳۶]
- یوسف بن احمد بحرانی در کشکول[۳۷]
جایگاه: سراینده اولین غدیریه
حسان بن ثابت سرایندهٔ اولین غدیریه در تاریخ برشمرده است.[۳۸] به نوشته محققان، کلام منظوم در واقعه غدیر به‌عنوان ابزاری برای ثبت و ماندگاری رویداد، جایگاه ویژه‌ای داشت. حسان بن ثابت، شاعر زبردست عرب، پس از سرودن شعری ده‌بیتی درباره واقعه غدیر، با اجازه رسمی پیامبر صلی الله علیه و آله آن را برای مردم قرائت کرد. پیامبر ضمن تأیید قرائت شعر، حمایت روح‌القدس از حسان را بیان کرد.
غدیریه به اشعاری گفته می‌شود که درباره واقعه یا خطبه غدیر یا هر دو سروده شده‌اند و حسان بن ثابت نخستین سراینده غدیریه در روز نوزدهم ذی‌الحجه سال دهم هجری معرفی شده است. قرائت شعر او پس از خطبه غدیر و هم‌زمان با ادامه مراسم بیعت با امیرالمؤمنین علی علیه السلام انجام شد و با استقبال مردم همراه بود. حسان اشعارش را که همان‌جا سروده بود و آیه ۶۷ سوره مائده را در آن یادآور شده بود، برای مردم خواند:
| اَلَمْ تَعْلَمُوا اَنَّ النَبِیَّ مُحَمَّداً | لَدی دَوْحِ خُمٍّ حینَ قامَ مُنادِیاً | |
| وَ قَد جاءَهُ جِبْریلُ مِنْ عِنْدِ رَبِّهِ | بِأَنَّکَ مَعْصُومٌ فَلا تَکُ وانِیاً | |
| وَ بَلِّغْهُمُ ما اَنْزَلَ اللَّهُ رَبُّهُمْ | وَ اِنْ اَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ وَ حاذَرْتَ باغِیاً | |
| عَلَیْکَ فَما بَلَّغْتَهُمْ عَنْ اِلهِهِمْ | رِسالَتَهُ اِنْ کُنْتَ تَخْشَی الاَعادِیا | |
| فَقامَ بِهِ اِذْ ذاکَ رافِعُ کَفِّهِ | بِیُمْنی یَدَیْهِ مُعْلِنُ الصَّوْتِ عالِیاً | |
| فَقالَ لَهُمْ: مَنْ کُنْتُ مُولاهُ مِنْکُمُ | وَ کانَ لِقَوْلی حافِظاً لَیْسَ ناسیاً | |
| فَمَوْلاهُ مِنْ بَعدی عَلِیٌّ و اِنَّنی | بِهِ لَکُمْ دُونَ البَرِیَّةِ راضِیاً | |
| فَیا رَبِّ مَن والی عَلِیّاً فَوالِهِ | وَ کُنْ لِلَّذی عادی عَلِیّاً مُعادِیاً | |
| وَ یا رَبِّ فَاْنصُرْ ناصِریهِ لِنَصْرِهِمْ | اِمامَ الْهُدی کَالْبَدْرِ یَجْلُو الدَّیاجِیا | |
| وَ یا رَبِّ فَاخْذُلْ خاذِلیهِ وَ کُنْ لَهُمْ | اِذا وَقَفُوا یَوْمَ الْحِسابِ مُکافِیاً |
ترجمه: آیا نمی‌دانید که محمد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله کنار درختان غدیر خم به حالت ندا ایستاد، و این در حالی بود که جبرئیل از طرف خداوند پیام آورده بود که در این امر سستی مکن که تو محفوظ خواهی بود. و آنچه از طرف خداوند بر تو نازل شده به مردم برسان، و اگر نرسانی و از ظالمان بترسی و از دشمنان حذر کنی رسالت پروردگارشان را نرسانده‌ای. اینجا بود که پیامبر صلی الله علیه و آله دست علی علیه السلام را بلند کرد و با صدای بلند فرمود: «هر کس از شما که من مولای او هستم و سخن مرا به یاد می‌سپارد و فراموش نمی‌کند، مولای او بعد از من علی است؛ و من فقط به او نه به دیگری به‌عنوان جانشین خود برای شما راضی هستم. پروردگارا، هر کس علی را دوست بدارد او را دوست بدار، و هر کس با علی دشمنی کند او را دشمن بدار. پروردگارا، یاری‌کنندگان او را یاری فرما، به‌خاطر نصرتشان امام هدایت‌کننده‌ای را که در تاریکی‌ها مانند ماه شب چهارده روشنی می‌بخشد. پروردگارا، خوارکنندگان او را خوار کن و روز قیامت که برای حساب می‌ایستند آنان را به‌سزایشان برسان».
پس از شعر حسان، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «ای حسان، مادامی که با زبانت از ما دفاع می‌کنی از سوی روح القدس مؤید خواهی بود».[۳۹] شعر حسّان بن ثابت به‌شکل دیگری نیز نقل شده که تقریباً شبیه شعر بالا است:
| یُنَادیهِمُ یَومَ الغَدیرِ نَبیُّهُم | بِخُمٍّ وَ أسمِع بِالرَسُولِ مُنادیا | |
| یَقُولُ فَمَن مَولاکُمُ وَ وَلیُّکُم؟ | فَقالُوا وَ لَم یَبدُوا هُناکَ التَعامیا | |
| إلهُکَ مَولانا وَ أنتَ وَلیُّنا | وَ لَن تَرَ مِنّا لَکَ الیَومَ عاصیا | |
| فَقالَ لَهُ قُم یا عَلیُّ فَإنَّنی | رَضیتُکَ مِن بَعدی إماماً وَ هادیا | |
| فَمَن کُنتُ مَولاهُ فَهذا وَلیُّهُ | فَکُونُوا لَهُ أنصارَ صِدقٍ مُوالیاً | |
| هُناکَ دَعَا اللَّهُمَّ والِ وَلیَّهُ | وَ کُن لِلَّذی عادی عَلیّاً مُعادیا |
ترجمه، در روز غدیر خم، پیامبرِ آنان ندایشان داد. و صدای رسول صلی الله علیه و آله در هنگام ندا بسیار رساست. فرمود: مولا و ولیّ شما کیست؟ مردم بی‌آنکه در آن جا خود را به نابینایی بزنند گفتند: معبود تو مولای ماست و تو ولیّ مایی، و تو امروز هیچ‌یک از ما را نافرمانِ خود نخواهی دید. پس پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای علی، برخیز که من تو را امام و راهنمای پس از خود برگزیدم. پس هر کس من مولای او هستم این ولیّ او است. او را یار و دوست دار راستین باشید. در اینجا بود که پیامبر صلی الله علیه و آله دعا کرد: خدایا، با دوست دار علی علیه السلام دوستی کن و دشمن کسانی باش که با علی علیه السلام دشمنی کنند.[۴۰]
غدیریه حسان: ترسیم وجوه دلالت حدیث غدیر
یکی از وجوه دلالت حدیث غدیر بر امامت و جانشینی و خلافت، شعر حسّان بن ثابت در غدیر دانسته شده است. او این شعر را پس از آن که پیامبر صلی الله علیه و آله سخنرانی خود را به پایان رساند، با اذن حضرتش و در مقابل حضرت و همگان سرود و خواند.
فهم کلمه مولی با شعر حسّان
از جمله دلالت‌های شعر حسان در غدیر فهم معنای مورد نظر پیامبر صلی الله علیه و آله از این کلمه دانسته شده است. گفته شده که اگر در سراسر خطبه غدیر دقت شود، دیده می‌شود که اکثر مطالب آن تفسیری برای روشن‌کردن کامل معنی «مولی» و مصداق آن و ارزش الهی «ولایت» در اجتماع و ارتباط آن با توحید و نبوت و وحی است؛ بنابراین، در حالی که خود پیامبر صلی الله علیه و آله مقصود و مراد از «مولی» را روشن کرده و همه حاضران، از جمله حسان، معنای صاحب اختیاری را از آن فهمیدند و بر سر همین بیعت نمودند، معنی ندارد برای فهمیدن منظور آن حضرت به لغت‌ها و لغت‌نامه‌ها و معانی عرفی این کلمه مراجعه شود، چه آنها با تفسیر خودِ حضرت مطابق باشد و چه نباشد.
اشعاری که حسّان سروده بود و مورد تأیید پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گرفت، دلیل قاطعی بر این است که او هم از مولی معنای «اولی به نفس» را فهمیده است. او چون اهل ادب و شاعر بزرگ عرب است از نظر لغوی بر هر لغت‌نامه دیگری ترجیح دارد، زیرا لغت‌نامه‌ها فقط معنای کلمه را می‌گویند، ولی تبادر در مورد معین بر عهده حاضران آن ماجراست. از الطاف خدا بوده که شاعری زبردست و لغت‌شناس در غدیر حاضر بوده و در همان‌جا تبادر ذهنی خود را به‌صراحت اعلام کرده و حتی آن را به‌صورت شعر درآورده که اثری ماندگار و سندی محکم باشد.[۴۱]
نقل شعر حسان توسط شماری از پیشوایان مشهور اهل سنت
گفته شده که قضیه شعر سرودن حسّان بن ثابت در روز غدیر خم، در مقابل پیامبر صلی الله علیه و آله و به اذن او را شماری از بزرگان پیشوایان اهل سنت و مشاهیر علمای آنان نقل کرده‌اند؛ از جمله:
وجوه استدلال به شعر حسان
از نظر برخی محققان، شعر حسّان بن ثابت در روز غدیر در دلالت حدیث غدیر به امامت امیرالمؤمنین علیه السلام صریح است؛ زیرا در آن آمده که پیامبر صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: یا علی، برخیز که من تو را امام و راهنمای پس از خود برگزیدم.
قطعاً آنچه حسان در شعرش آورده معنای حدیث غدیر و سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله در آن روز بزرگ و در آن اجتماع گسترده مسلمانان است، نه آنچه متعصّبان متأخّر گفته‌اند تا حدیث را از دلالت بر امامت بلافصل علی علیه السلام پس از پیامبر صلی الله علیه و آله منصرف کنند. برخی وجوه استدلال به شعر حسّان چنین بیان شده است:
سراینده‌ای از صحابه
سراینده این شعر یعنی حسّان بن ثابت از صحابه شناخته شده و موصوف به مناقب شکوهمند است:
جایگاه به‌نقل از المستدرک علی الصحیحین
حاکم نیشابوری: هنگامی که سوره شعراء نازل شد و پیامبر صلی الله علیه و آله آن را بر مسلمانان خواند، وقتی به این آیه رسید: «
وَ الشُعَراءُ یَتَّبِعُهُمُ الغاوُونَ؛ و شاعران را گمراهان پیروی کنند
(شعراء:۲۲۴) عبدالله بن رواحه و حسّان بن ثابت گریه‌کنان نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند. وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله به این آیه رسید: «وَ عَمِلُوا الصالِحاتِ؛ و کسانی که کار نیک کنند(شعراء:۲۲۷)» فرمود: یعنی شما. و وقتی آیه «وَ ذَکَرُوا اللَّهَ کَثیراً؛ و خدای را بسیار یاد کنند(شعراء:۲۲۷)» فرمود: یعنی شما. و چون «وَ انتَصَرُوا مِن بَعدِ ما ظُلِمُوا؛ پس از آن که ستم دیده‌اند داد می‌ستانند(شعراء:۲۲۷)» را خواند، فرمود: یعنی شما.[۵۰]
جایگاه به‌نقل از الاستیعاب
- رسول خدا صلی الله علیه و آله به حسّان فرمود: آنان (مشرکان) را هجو کن و روح القدس همراه تو است. همچنین حضرتش برای حسّان دعا کرد: خدایا، او را برای دفاعش از مسلمانان به روح القدس تأیید فرما. همچنین فرمود: شعر حسّان در نکوهش مشرکان از تیرافکندن بر آنان شدیدتر است.
- عمر بن خطاب در مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله بر حسّان گذر کرد و دید که او شعر می‌خواند. گفت: همچون شعری در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله؟ حسّان به او گفت: من در این مسجد در حضور کسی که از تو بهتر است (پیامبر صلی الله علیه وآله) شعر خوانده‌ام. پس عمر خاموش گشت.
- ابن‌دُرَید از ابوحاتم، از ابوعبیده نقل می‌کند: حسّان به سه چیز بر دیگر شاعران برتری دارد: در جاهلیت شاعر انصار بود و در روزگار نبوت شاعر پیامبر صلی الله علیه و آله بود و در دوران اسلام شاعر تمام یمن بود. عرب در اینکه بهترین شاعران مردم شهرنشین اهل یثرب و سپس قبیله عبدالقیس و سپس ثقیف‌اند هم‌داستان هستند، و در اینکه بهترین شاعر شهرنشینان حسّان است اتفاق نظر دارند. حسّان بن ثابت در جاهلیت شاعر انصار بود و در دوران اسلام شاعر مردم یمن بود. او شاعر شهرنشینان است.
- زبیر بن بَکّار از محمد بن سائب و او از مادرش نقل کرده است: همراه با عایشه در طواف بودیم و دو زن نیز همراه عایشه بودند. از حسّان بن ثابت سخن به‌میان آوردیم و آن دو به ناسزاگویی به او پرداختند. عایشه گفت: آیا پسر فریعه (مادر حسّان) را ناسزا می‌گویید؟ حال آنکه من امید دارم که خدا او را به‌خاطر دفاع زبانی اش از پیامبر صلی الله علیه و آله به بهشت برد. آیا او نگفته است: «محمد صلی الله علیه و آله را هجو کردی و من به آن پاسخ دادم. این کار نزد خدا پاداش دارد. بی‌گمان پدر و مادر و آبروی من مایه پاسداری از آبروی محمد صلی الله علیه و آله در برابر شماست. پس عایشه حسّان را از این که به او افترا زده باشد تبرئه کرده است (زیرا این سخن شایع بود که حسّان عایشه را هجو کرده است).[۵۱]
جایگاه به‌نقل از اسد الغابه
ابن‌اثیر در شرح حال حسّان می‌نویسد: او را شاعر رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌گفتند. عایشه پیامبر صلی الله علیه و آله را توصیف کرد و گفت: به‌خدا سوگند، این توصیف مانند اشعاری است که حسّان درباره حضرتش سروده است. رسول‌الله صلی الله علیه و آله در مسجد، منبری برای حسّان می‌نهاد و او بر آن منبر می‌ایستاد و اشعاری در ستایش پیامبر صلی الله علیه و آله می‌خواند و هجو مشرکان را پاسخ می‌گفت. رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌گفت: مادام که حسّان از فرستاده خدا دفاع کند، خدا او را به روح القدس تأیید می‌کند.[۵۲]
سروده شده به اذن پیامبر
حسّان بن ثابت این شعر را پس از درخواست اذن از پیامبر صلی الله علیه و آله سرود. آن حضرت نیز به او اجازه داد و فرمود: بگو به لطف خدا. این کلام حضرت بزرگ‌ترین شاهد و راست‌ترین برهان بر حجیت این شعر است.
شعر حسان تقریر پیامبر صلی الله علیه و آله
در احادیثی که اهل سنت در گزارش ماجرای شعر سرودن حسّان در روز غدیر خم روایت کرده‌اند، آمده که پیامبر صلی الله علیه و آله به این شعر گوش داد و مضمونش را تقریر کرد. از سوی دیگر، همه مسلمانان در این که تقریر پیامبر صلی الله علیه و آله دلیل قاطع بر حجیت و درستی کاری است هم‌عقیده هستند.
نیکوشمرده‌شدن شعر حسان توسط پیامبر
رسول‌الله صلی الله علیه و آله به‌روشنی این شعر را نیکو شمرد و پس از آنکه حسّان آن را به‌پایان رساند به او فرمود: ای حسّان، مادام که با زبانت از ما دفاع کنی به روح القدس مؤیّد خواهی بود. این در روایت محمد بن یوسف گنجی و سبط بن جوزی آمده است.[۵۳]
سروده‌شده در حضور صحابه
حسّان بن ثابت این شعر را در روز غدیر خم و بلافاصله پس از سخنرانی پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از آنکه گروه‌های پرشمار صحابه عادل رسول خدا صلی الله علیه و آله و دسته‌های مسلمانان پراکنده شوند، سروده است. هیچ‌یک از صحابه سروده حسّان را انکار نکرد و به شعر او و استفاده‌اش از حدیث غدیر اعتراض نکرد؛ بنابراین، به اجماع همه صحابه ثابت می‌شود که مراد از «مَوْلَی» در این حدیث «امام» و «هادی» است. این اعتراض معترضان و تأویلِ تأویل‌گران را از اعتبار می‌اندازد.
تقریر خلفای سه‌گانه
شکی نیست وقتی که حسّان شعرش را در روز غدیر خم خواند خلفای سه‌گانه حاضر بودند. در هیچ جا نقل نشده که یکی از این سه تن به حسّان و شعرش اعتراضی کرده باشند. با این که خلیفه دوم از میان این سه خلیفه در موارد متعدد بسیار اعتراض می‌کرده است. این نشان می‌دهد که نزد این سه خلیفه، مانند دیگر مسلمانان حاضر در روز غدیر، «مَولی» در حدیث غدیر به معنای «امام» و «هادی» بوده است.[۵۴]
غدیریه حسان: فرهنگ‌سازی با شعر غدیر در حضور پیامبر
غدیریه حسان بن ثابت به‌نوعی تبلیغ غدیر و فرهنگ‌سازی با شعر غدیر در حضور پیامبر صلی الله علیه و آله دانسته شده است.[۵۵] به‌نقل از برخی محققان شعرخوانی در واقعه غدیر، با توجه به احتراز پیامبر صلی الله علیه و آله از شعر، رویدادی قابل توجه بود. حسان بن ثابت پس از تنظیم شعری درباره واقعه غدیر و امیرالمؤمنین علیه السلام، از پیامبر اجازه قرائت گرفت و با تأیید او، شعر خود را در حضور مردم خواند.
حسان پیش از قرائت، بر جای بلندی قرار گرفت و با اعلام تأیید پیامبر، توجه حاضران را به شعر خود جلب کرد. این اشعار به‌عنوان سندی تاریخی از واقعه غدیر ثبت شد و پیامبر پس از پایان آن، حسان را به حمایت و تأیید روح‌القدس تا زمان دفاع زبانی از اهل‌بیت بشارت داد.[۵۶]
زندگی‌نامه
به نقل از منابع، حسان بن ثابت بن حرام انصاری خزرجی با کنیه‌های ابوالولید، ابوالحسام، ابوعبدالرحمان و ابوالمضرب شناخته می‌شود.[۵۷] نسب او به یمن بازمی‌گردد و در یثرب (مدینه) زاده شد و در همان شهر رشد یافته است.[۵۸] او از قبیلهٔ خزرج و طایفهٔ بنی‌نجار بود و با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خویشاوندی داشت.[۵۹] پیش از اسلام، حسان بر آیین یهود بود، اما در شصت‌سالگی، هم‌زمان با ورود پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه، مسلمان شد.[۶۰]
دفاع شعری
نقل شده که با وجود آنکه حسان اهل جنگ نبود و به‌دلیل ترس، در هیچ‌یک از غزوه‌ها شرکت نکرد، خود را چون شیری می‌آراست و در اشعارش به شجاعت خویش می‌بالید که این کار پیامبر صلی الله علیه و آله را به خنده وامی‌داشت.[۶۱] زبان تند و هجوآمیز او در برابر مشرکان و دفاع جانانه از پیامبر صلی الله علیه و آله، موجب احترام ویژهٔ آن حضرت و مایهٔ آرامش خاطر او بود.[۶۲] پیامبر اکرم او را تأیید می‌کرد و می‌فرمود که حسان از تأیید روح‌القدس برخوردار است.[۶۳]
به‌دستور پیامبر، حسان انساب و اخبار قریش را نزد ابوبکر آموخت و چنان هجویی بر آنان سرود که همگان را به تحسین واداشت و قریش را مبهوت ساخت.[۶۴] همچنین، هنگامی که بنی‌تمیم در برابر پیامبر موضع گرفتند، دفاع حسان چنان مؤثر بود که همگی به اسلام گرویدند.[۶۵] در ماجرای افک، حسان نیز مؤاخذه شد، اما با سرودن مدحیه‌ای در ستایش عایشه و یادآوری سابقهٔ دیرینهٔ خود در اسلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و عایشه عذرخواهی کرد.[۶۶]
نزد خلفاء و مواضع سیاسی
نقل شده که عمر بن خطاب از شعرخوانی حسان در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله ناخشنود بود، اما اصحابی چون زبیر بن عوام، عبدالله بن عباس و همچنین عایشه، مردم را به تکریم او و شنیدن اشعارش تشویق می‌کردند.[۶۷]
نقل شده که حسان در جریان خون‌خواهی عثمان، به عثمانیه پیوست[۶۸] و از بیعت با امیرالمؤمنین علیه السلام سرباز زد.[۶۹] حسان در اواخر عمر نابینا شد و با بیش از صد سال زندگی، از کسانی بود که نیمی از عمرش را در دورهٔ جاهلیت و نیم دیگر را در دوره اسلامی گذرانده است.[۷۰] تاریخ وفات او میان سال‌های ۴۰ تا ۵۴ هجری نقل شده است.[۷۱]
ارزش ادبی
از نظر شعری، حسان را برترین شاعر شهرنشینان عرب دانسته‌اند.[۷۲] از سوی دیگر، اشعار حسان از حیث اشاره به حوادث تاریخی، سیرهٔ پیامبر و غزوه‌ها از مآخذ موثق تاریخ صدر اسلام به‌شمار می‌رود.[۷۳]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۱۴۴.
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۱۴۴.
- ↑ کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ص۱۸۸–۱۸۹.
- ↑ الغدیر، ج۲، ص۶۶.
- ↑ کتاب الولایة، ص۲۵۵.
- ↑ المسترشد، ص۴۶۹.
- ↑ الامالی للصدوق، ص۵۷۴–۵۷۵.
- ↑ خصائص الائمة، ص۴۲.
- ↑ الفصول المختاره، ص۲۹۰–۲۹۱.
- ↑ الجمل، ص۲۲۰.
- ↑ الارشاد، ج۱، ص۱۷۷.
- ↑ مناقب علی بن ابی‌طالب علیه السلام، ص۱۲۱.
- ↑ النور المشتعل، ص۵۷–۵۸.
- ↑ کنز الفوائد، ج۱، ص۲۶۸.
- ↑ تلخیص الشافی، ج۳، ص۱۴.
- ↑ المناقب، ص۱۳۶–۱۳۷.
- ↑ مقتل الحسین علیه السلام، ج۱، ص۸۱.
- ↑ خصائص، ص۹۴.
- ↑ روضة الواعظین، ج۱، ص۱۰۳.
- ↑ روض الجنان، ج۷، ص۶۷–۶۸.
- ↑ الخصائص العلویة، ص۱۰۴–۱۰۵.
- ↑ تذکرة الخواص، ص۳۳.
- ↑ اعلام الوری، ص۱۳۳.
- ↑ کفایة الطالب، ص۶۴.
- ↑ کامل بهائی، ص۲۰۵؛ کامل بهائی، ص۲۸۵.
- ↑ فرائد السمطین، ج۱، ص۷۳–۷۴.
- ↑ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۲۷–۲۸.
- ↑ نظم الدرر السمطین، ص۱۴۷–۱۴۸.
- ↑ الطرائف، ج۱، ص۱۴۶.
- ↑ کشف الغمه، ج۱، ص۲۳۷–۲۳۸.
- ↑ الصراط المستقیم، ج۱، ص۳۰۴–۳۰۵.
- ↑ الدر النظیم، ص۲۵۳؛ الدر النظیم، ص۳۹۶.
- ↑ الازدهار، ص۲۰.
- ↑ مجالس المؤمنین، ج۱، ص۴۶.
- ↑ غایة المرام، ج۱، ص۱۸۴؛ غایة المرام، ج۱، ص۲۸۳؛ غایة المرام، ج۱، ص۲۹۴؛ غایة المرام، ج۳، ص۳۲۸–۳۲۹.
- ↑ بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۱۲؛ بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۶۶.
- ↑ الکشکول، ج۲، ص۲۴۴.
- ↑ اولین میراث مکتوب درباره غدیر، ص۴۹؛ واقعه قرآنی غدیر، ص۱۲۹؛ اسرار غدیر ص۵۸–۵۹؛ اسرار غدیر، ص۳۱۸؛ چهارده قرن با غدیر، ص۱۷۱؛ سخنرانی استثنائی غدیر، ص۹۴؛ ژرفای غدیر، ص۷۸؛ چکیده عبقات الانوار، ص۴۷۶–۴۸۳.
- ↑ بحار الانوار، ج۲۱، ص۳۸۸؛ بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۱۲؛ بحار الانوار ج۳۷، ص۱۶۶؛ بحار الانوار ج۳۷، ص۱۹۵؛ عوالم العلوم، ج۲/۱۵، ص۴۱؛ عوالم العلوم، ج۲/۱۵، ص۹۸؛ عوالم العلوم، ج۲/۱۵، ص۱۴۴؛ عوالم العلوم، ج۲/۱۵، ص۲۰۱.
- ↑ خصائص الائمه، ص۴۲.
- ↑ اسرار غدیر، ص۱۱۴–۱۱۸؛ دانشنامه غدیر، ج۸، ص۸.
- ↑ مناقب علی بن ابی‌طالب علیه السلام، ص۱۲۱.
- ↑ النور المشتعل، ص۵۷–۵۸.
- ↑ المناقب، ص۱۳۶–۱۳۷؛ مقتل الحسین علیه السلام، ج۱، ص۸۱.
- ↑ الخصائص العلویة، ص۱۰۵.
- ↑ تذکرة الخواص، ص۳۳.
- ↑ فرائد السمطین، ج۱، ص۷۳–۷۴.
- ↑ کفایة الطالب، ص۶۴.
- ↑ الازدهار، ص۲۰.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۵۵۶.
- ↑ الاستیعاب، ج۱، ص۳۴۵–۳۴۷.
- ↑ اسد الغابة، ج۱، ص۴۸۲.
- ↑ تذکرة الخواص، ص۳۳؛ کفایة الطالب، ص۶۴.
- ↑ چکیده عبقات الانوار، ص۴۷۶–۴۸۳.
- ↑ تبلیغ غدیر در سیره معصومین علیهم السلام، ص۱۳۰–۱۳۱.
- ↑ بحار الانوار، ج۲۱، ص۳۸۸؛ بحار الانوار، ج۳۷، ص۱۱۲؛ بحار الانوار ج۳۷، ص۱۶۶؛ بحار الانوار ج۳۷، ص۱۹۵؛ عوالم العلوم، ج۲/۱۵، ص۴۱؛ عوالم العلوم، ج۲/۱۵، ص۹۸؛ عوالم العلوم، ج۲/۱۵، ص۱۴۴؛ عوالم العلوم، ج۲/۱۵، ص۲۰۱.
- ↑ الاصابة، ج۲، ص۵۵.
- ↑ الاغانی، ج۴، ص۳۵۲–۳۵۳.
- ↑ طبقات فحول الشعراء، ج۱، ص۲۱۵.
- ↑ الاغانی، ج۴، ص۳۵۲–۳۵۳.
- ↑ تاریخ مدینة دمشق، ج۱۲، ص۴۳۳؛ الاغانی، ج۴، ص۳۷۳.
- ↑ الاغانی، ج۴، ص۳۵۶–۳۵۷.
- ↑ الاغانی، ج۴، ص۳۵۷.
- ↑ الاغانی، ج۴، ص۳۵۴–۳۵۵.
- ↑ الاغانی، ج۴، ص۳۶۳–۳۶۳.
- ↑ تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۵۳؛ الجمل، ص۲۱۷–۲۱۸؛ اسد الغابة، ج۴، ص۴۸۳–۴۸۴.
- ↑ الاغانی، ج۴، ص۳۵۸؛ الاصابة، ج۲، ص۵۵.
- ↑ تاریخ الطبری، ج۴، ص۴۲۹–۴۳۰.
- ↑ تاریخ الطبری، ج۴، ص۴۲۹.
- ↑ الاغانی، ج۴، ص۳۵۳؛ اسد الغابة، ج۴، ص۴۸۴.
- ↑ تاریخ مدینة دمشق، ج۱۲، ص۳۸۰؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۱۲، ص۴۳۴.
- ↑ الاغانی، ج۴، ص۳۵۴.
- ↑ ادباء العرب، ص۲۷۸.
منابع
- أدباء العرب فی الجاهلیة و صدر الإسلام: حیاتهم، آثارهم، نقد آثارهم؛ بطرس بستانی، بیروت: دار نظیر عبود، ۱۹۸۸م.
- الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العبادا؛ محمد بن محمد بن نعمان (شیخ مفید)، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- الازدهار فی ما عقده الشعراء من الأحادیث و الآثار؛ عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی، بی‌جا: بی‌تا، بی‌نا.
- الإستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ یوسف بن عبدالله بن محمد بن عبدالبر قرطبی اندلسی، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت: دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
- أسد الغابة فی معرفة الصحابة؛ علی بن محمد جزری (عزالدین ابن‌اثیر)، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- اسرار غدیر؛ محمدباقر انصاری، تهران: نشر تک، ۱۳۸۴ش.
- الإصابة فی تمییز الصحابة؛ احمد بن علی (ابن حجر عسقلانی)، تحقیق: علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ق.
- إعلام الوری بأعلام الهدی؛ فضل بن حسن طبرسی، تحقیق سید حسن خرسان، تهران: دار الکتب الإسلامیة، بی‌تا.
- الاغانی؛ ابوالفرج علی بن حسین اصفهانی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۵ق.
- الامالی؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، تحقیق: محمدباقر کمره‌ای، تهران: انتشارات کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- اولین میراث مکتوب از واقعه غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- تاریخ مدینة دمشق؛ علی بن حسن شافعی (ابن‌عساکر)، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
- تاریخ الطبری (تاریخ الامم و الملوک)؛ محمد بن جریر طبری، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: بی‌نا، بی‌تا.
- تاریخ الیعقوبی؛ احمد بن اسحاق یعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- تبلیغ غدیر در سیره معصومین علیهم السلام؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۱ش.
- تذکرة الخواص؛ یوسف بن قزاوغلی (سبط ابن‌جوزی)، قم: منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.
- تلخیص الشافی؛ محمد بن حسن طوسی، قم: انتشارات محبین، ۱۳۸۲ش.
- الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة؛ محمد بن محمد بن نعمان بغدادی (شیخ مفید)، تحقیق: علی میرشریفی، قم: بوستان کتاب، ۱۴۱۳ق.
- چکیده عبقات الانوار حدیث غدیر؛ میرحامد حسین کنتوری هندی، به‌کوشش: محمدرضا شریفی و مرتضی نادری و سید علی میلانی، قم: عطر عترت، ۱۳۹۶ش.
- چهارده قرن با غدیر (اتمام حجت‌ها، بحث‌های علمی، مناظرات، میراث مکتوب، شعر و ادب، یادگارها و یادبودها)؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
- خصائص الأئمة علیهم السلام؛ محمد بن حسین شریف الرضی، تحقیق: محمدهادی امینی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۰۶ق.
- الخصائص العلویة علی سائر البریة؛ محمد بن احمد نطنزی، تحقیق: علی آل‌کوثر، قم: مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة، ۱۴۳۳.
- دانشنامه غدیر؛ محمدرضا شریفی، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۸ش.
- الدرّ النظیم فی مناقب الأئمّة اللهامیم؛ یوسف بن حاتم شامی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۲۰ق.
- روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن؛ حسین بن علی خزاعی نیشابوری (ابوالفتوح رازی)، تحقیق: محمدمهدی ناصح و محمدجعفر محجوب، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۷ش.
- روضة الواعظین و بصیرة المتعظین؛ محمد بن احمد فتال نیشابوری، تحقیق: محمدمهدی خرسان، قم: منشورات الرضی، ۱۳۷۵ش.
- ژرفای غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۳ش.
- سخنرانی استثنائی غدیر؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.
- الصراط المستقیم إلی مستحقی التقدیم؛ علی بن محمد نباطی عاملی، تحقیق: محمدباقر بهبودی، تهران: مکتبة المرتضویة، ۱۳۸۴ق.
- الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف؛ علی بن موسی بن طاووس، قم: مطبعة الخیام، ۱۴۰۰ق.
- خصائص الوحی المبین فی مناقب أمیرالمؤمنین؛ یحیی بن حسن حلی (ابن‌بطریق)، تحقیق: مالک محمودی، قم: دار القرآن الکریم، ۱۴۱۷ق.
- عوالم العلوم و المعارف و الأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال؛ عبدالله بن نورالله بحرانی اصفهانی، تحقیق: محمدباقر موحد ابطحی اصفهانی، قم: مؤسسة الإمام المهدی علیه السلام، ۱۳۸۲ش.
- غایة المرام و حجة الخصام فی تعیین الامام من طریق الخاص و العام؛ سید هاشم بن سلیمان بحرانی، تحقیق: علی عاشور، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۲ق.
- الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب؛ عبدالحسین امینی، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- الفصول المختارة من العیون و المحاسن؛ محمد بن محمد بن نعمان بغدادی (شیخ مفید)، تحقیق: علی میرشریفی، قم: کنگره هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- کامل بهائی؛ عمادالدین حسن بن علی طبری، تحقیق: اکبر صفدری قزوینی، تهران: انتشارات مرتضوی، ۱۳۸۳ش.
- کتاب سلیم بن قیس الهلالی؛ سلیم بن قیس هلالی، تحقیق: علاءالدین موسوی، تهران: مؤسسة البعثة (قسم الدراسات الإسلامیة)، ۱۴۰۷ق.
- کتاب الولایة؛ احمد بن محمد کوفی (ابن‌عقده)، تحقیق: عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم: دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
- کشف الغمة فی معرفة الأئمة؛ علی بن عیسی اربلی، تحقیق: جعفر سبحانی و سید هاشم رسولی محلاتی، تبریز:انتشارات بنی هاشمی، ۱۳۸۱ق.
- الکشکول (انیس المسافر و جلیس الخواطر)؛ یوسف بن احمد بحرانی، بیروت: دار و مکتبة الهلال، ۱۹۹۸م.
- کفایة الطالب فی مناقب علی بن أبی طالب علیه السلام؛ محمد بن یوسف گنجی شافعی، تحقیق: محمدهادی امینی، تهران: دار إحیاء تراث أهل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۴ق.
- کنز الفوائد؛ محمد بن علی کراجکی، تحقیق: عبدالله نعمه، قم: دار الذخائر، ۱۴۱۰ق.
- مجالس المؤمنین؛ قاضی نورالله بن شریف الدین شوشتری، تحقیق: احمد عبدمنافی، تهران: انتشارات اسلامیه ۱۳۷۷ش.
- المستدرک علی الصحیحین فی الحدیث؛ محمد بن علی حاکم نیشابوری، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق.
- المسترشد فی إمامة أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام؛ محمد بن جریر طبری امامی، تحقیق: احمد محمودی، تهران: مؤسسة الثقافة الإسلامیة لکوشانپور، ۱۴۱۵ق.
- مقتل الحسین علیه السلام؛ موفق بن احمد بکری مکی حنفی خوارزمی، قم: انتشارات أنوار الهدی، ۱۴۲۳ق.
- المناقب؛ موفق بن احمد بکری مکی حنفی خوارزمی، تحقیق: مالک محمودی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۱ق.
- مناقب آل ابی‌طالب؛ محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق: محمدحسین آشتیانی و سید هاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسه انتشارات علامه، ۱۳۷۹ق.
- مناقب علی بن ابی‌طالب علیه السلام و ما نزل من القرآن فی علی علیه السلام؛ ابوبکر أحمد بن موسی ابن‌مردویه اصفهانی، تحقیق: عبدالرزاق محمد حسین حرزالدین، قم: دارالحدیث، ۱۴۲۴ق.
- نظم درر السمطین فی فضائل المصطفی صلی الله علیه و آله و المرتضی و البتول و السبطین علیهم السلام؛ محمد بن یوسف زرندی، تحقیق: حسین حسنی بیرجندی، بیروت: المجمع العالمی لاهل البیت علیهم السلام، ۱۴۳۳ق.
- النور المشتعل من کتاب ما نزل من القرآن فی علی علیه السلام؛ ابونعیم احمد بن عبدالله اصفهانی، تحقیق: محمدباقر محمودی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (سازمان چاپ و انتشارات)، ۱۴۰۶ق.
- واقعه قرآنی غدیر: گزارش سفر یک‌ماهه پیامبر برای اعلان ولایت در سایه آیات قرآنی؛ محمدباقر انصاری، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۶ش.