رد اباطیل عثمان الخمیس (کتاب)
رد اباطیل عثمان الخمیس علی حدیث الغدیر کتابی عربی از حسن بن عبدالله بن علی عمانی در نقد دیدگاه‌ها و شبهات عثمان الخمیس دربارهٔ حدیث غدیر است. نویسنده در این اثر، اعتبار سندی، تواتر، راویان و دلالت حدیث غدیر بر ولایت و امامت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام را بررسی می‌کند.
این اثر سومین مجلد از مجموعه‌ای است که نویسنده برای پاسخ به اشکال‌های عثمان الخمیس دربارهٔ آیه تطهیر، حدیث کساء، حدیث ثقلین و حدیث غدیر نوشته است. کتاب حاضر به‌طور ویژه به مطالب مطرح‌شده دربارهٔ حدیث غدیر، سبب ایراد خطبه، نقل‌های حدیث در منابع اهل‌سنت، معنای «مولی» و ارتباط حدیث با امامت می‌پردازد.
نویسنده
حسن بن عبدالله بن علی عمانی، که در برخی منابع با نام حسن عبدالله عجمی نیز معرفی شده، نویسنده و پژوهشگر شیعهٔ عمانی در حوزهٔ کلام، امامت و پاسخ به شبهات است. بخش مهمی از آثار او به بررسی انتقادی نوشته‌ها و سخنان مخالفان امامیه اختصاص دارد.
وی در نوشته‌های خود بیشتر از روش حدیثی و کلامی استفاده می‌کند و برای ارزیابی ادعاهای مخالفان، به منابع رجالی، حدیثی و تاریخی شیعه و اهل‌سنت مراجعه می‌کند. مجموعهٔ «رد اباطیل عثمان الخمیس» از آثار شناخته‌شدهٔ او در این زمینه است.
آثار نویسنده
| من هم الخلفاء الراشدون | نکاح المتعة حلال |
| حدیث الغدیر فوق الشبهات | حدیث الولایة فوق الشبهات |
| رد اباطیل عثمان الخمیس علی آیة التطهیر وحدیث الکساء | رد اباطیل عثمان الخمیس علی حدیث الثقلین |
| رد اباطیل عثمان الخمیس علی حدیث الغدیر | القول الجلی فی إثبات صحة أبی بلج فی مناقب الإمام علی |
محتوای کتاب
کتاب با مقدمه‌ای دربارهٔ روش عثمان الخمیس در نقل و تحلیل احادیث آغاز می‌شود. نویسنده معتقد است برخی نقل‌های ارائه‌شده دربارهٔ حدیث غدیر، تمام الفاظ روایت و قرائن همراه آن را منعکس نمی‌کنند. بر همین اساس، صورت‌های مختلف حدیث را از منابع حدیثی گردآوری و با یکدیگر مقایسه می‌کند.
محورهای اصلی کتاب عبارت‌اند از:
- بررسی نقل حدیث غدیر در منابع اهل‌سنت؛
- پاسخ به اشکال‌های سندی مطرح‌شده دربارهٔ حدیث؛
- معرفی گروهی از صحابهٔ راوی حدیث غدیر؛
- بررسی حدیث مناشدهٔ امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام؛
- نقل دیدگاه عالمان اهل‌سنت دربارهٔ صحت یا تواتر حدیث؛
- بررسی دعای پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم پس از اعلام ولایت؛
- نقد دیدگاه محدودکنندهٔ معنای «مولی» به دوستی و یاری؛
- بررسی سبب ایراد خطبه غدیر؛
- پاسخ به ارتباط‌دادن خطبهٔ غدیر با شکایت سپاه یمن؛
- بررسی دلالت حدیث بر ولایت، اولویت و امامت.
بررسی نقل حدیث غدیر
نویسنده در فصل نخست، نحوهٔ نقل حدیث غدیر در نوشته‌ها و سخنان عثمان الخمیس را ارزیابی می‌کند. او ضمن مقایسهٔ نقل‌های مختلف، بر اهمیت ذکر همهٔ اجزای روایت، به‌ویژه مقدمهٔ «ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم» و دعای «اللهم وال من والاه وعاد من عاداه» تأکید دارد.
به‌نظر نویسنده، حذف یا نادیده‌گرفتن برخی از این عبارت‌ها می‌تواند در برداشت خواننده از معنای حدیث اثر بگذارد. ازاین‌رو، وی نقل‌های کتاب‌های حدیثی را کنار یکدیگر قرار می‌دهد و تفاوت‌های آن‌ها را بررسی می‌کند.
راویان حدیث غدیر
بخش گسترده‌ای از کتاب به معرفی راویان حدیث غدیر اختصاص دارد. نویسنده از پنجاه تن از صحابه به‌عنوان ناقلان حدیث نام می‌برد و طرق نقل روایت از آنان را بررسی می‌کند.
از جملهٔ راویانی که در کتاب به‌صورت مستقل بررسی شده‌اند، می‌توان به زید بن ارقم، سعد بن ابی‌وقاص، عبدالله بن عباس، جابر بن عبدالله انصاری، ابوسعید خدری، ابوهریره و حبشی بن جناده اشاره کرد.
هدف این بخش نشان‌دادن گستردگی نقل حدیث و پاسخ به این ادعاست که حدیث غدیر از طریق شمار اندکی از راویان نقل شده است.
حدیث مناشده
یکی از مباحث کتاب، حدیث مناشده است. بر پایهٔ این گزارش، امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در رحبه از کسانی که سخن پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم را در غدیر خم شنیده بودند، خواست بر آن گواهی دهند و گروهی از حاضران شهادت دادند.
نویسنده این واقعه را یکی از شواهد شهرت حدیث غدیر در میان صحابه و استناد خود امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به آن می‌داند.
دیدگاه عالمان اهل‌سنت
در بخش دیگری از کتاب، سخنان شماری از محدثان و عالمان اهل‌سنت دربارهٔ صحت، حسن یا تواتر حدیث غدیر گردآوری شده است. نویسنده دیدگاه افرادی مانند عجلونی، ناصرالدین آلبانی، ابن‌مغازلی شافعی، ابن‌جزری، جمال‌الدین محدث و ضیاءالدین مقبلی را گزارش و تحلیل می‌کند.
این بخش برای پاسخ به اشکال‌های سندی تدوین شده و نشان می‌دهد که پذیرش اصل حدیث غدیر به منابع و عالمان امامیه محدود نیست.
دعای پیامبر پس از حدیث غدیر
نویسنده عبارت «اللهم وال من والاه وعاد من عاداه» و دیگر ادامه‌های نقل‌شده برای حدیث غدیر را بررسی می‌کند. او به ارزیابی اسناد این عبارت‌ها و دیدگاه محدثان دربارهٔ صحت آن‌ها می‌پردازد.
در این بخش، تلاش عثمان الخمیس برای تضعیف یا کنارگذاشتن برخی از الفاظ روایت نقد شده و طرق مختلف نقل این دعا در منابع حدیثی گزارش می‌شود.
سبب ایراد خطبه غدیر
یکی از شبهات بررسی‌شده در کتاب، ارتباط‌دادن سخنان پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در غدیر با شکایت برخی افراد از رفتار امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در مأموریت یمن است.
نویسنده گزارش‌های مربوط به مأموریت یمن، زمان رخدادها و نقل‌های بیهقی و دیگر مورخان را بررسی می‌کند. وی معتقد است این گزارش‌ها نمی‌توانند همهٔ مضمون و تشریفات واقعه غدیر را به رفع یک اختلاف شخصی یا اعلام دوستی محدود کنند.
این موضوع با کتاب حدیث الغدیر و شبهة شکوی جیش الیمن ارتباط مستقیم دارد.
معنای حدیث غدیر
نویسنده در فصل پایانی، معنای واژهٔ «مولی» را بررسی می‌کند و دیدگاهی را که آن را تنها به محبت و یاری تفسیر می‌کند، نقد می‌نماید.
به‌نظر نویسنده، مقدمهٔ خطبه، اقرارگرفتن پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم دربارهٔ اولویت خود بر مؤمنان، شرایط اجتماع مسلمانان، تبریک حاضران و استنادهای بعدی امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، همگی در تعیین معنای حدیث نقش دارند.
بر این اساس، کتاب حدیث غدیر را دلیلی بر ولایت عمومی، اولویت در تدبیر امور و امامت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام می‌داند.
فهرست مطالب
فهرست اصلی کتاب به زبان عربی و بدون شمارهٔ صفحه چنین است:
- مقدمة
الفصل الأول: من أسالیب التحریف فی المنهج عند عثمان الخمیس
- الادعاء العریض
- أولاً: حدیث الغدیر من أهم الأدلة علی إمامة علی علیه‌السلام
- ثانیاً: مسلم کعثمان الخمیس بتر حدیث الغدیر
- ثالثاً: تحریف عثمان الخمیس فی روایة مسلم
- رابعاً: حدیث الغدیر من الأحادیث المتواترة عند المسلمین
الفصل الثانی: خمسون صحابیاً من رواة حدیث الغدیر
- الصحابی الأول: زید بن أرقم
- الصحابی الثانی: سعد بن أبی وقاص
- الصحابی الثالث: عبدالله بن عباس
- الصحابی الرابع: جابر بن عبدالله الأنصاری
- الصحابی الخامس: سعد بن مالک، أبو سعید الخدری
- الصحابی السادس: أبو هریرة الدوسی
- الصحابی السابع: حبشی بن جنادة
- بقیة رواة حدیث الغدیر من الصحابة
الفصل الثالث: حدیث مناشدة الإمام علی علیه‌السلام الصحابة بحدیث الغدیر
- مناشدة أمیرالمؤمنین علیه‌السلام فی الرحبة
- عدد الشهود بحدیث الغدیر
- طرق حدیث المناشدة
- دلالة المناشدة علی شهرة حدیث الغدیر
الفصل الرابع: تصریح علماء المذاهب السنیة بتواتر حدیث الغدیر
- العجلونی
- ناصرالدین الألبانی
- ابن المغازلی الشافعی
- ابن الجزری
- جمال‌الدین المحدث
- ضیاءالدین المقبلی
- أقوال غیرهم من علماء الحدیث
الفصل الخامس: غارة عثمان الخمیس علی حدیث الغدیر
- محاولته التخلص من دعاء النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم علی مخالفی علی علیه‌السلام
- بدعة عثمان الخمیس فی مخالفة معنی الحدیث
- تغافل عثمان الخمیس عن رد علماء مذهبه
- مناقشة ألفاظ حدیث الغدیر
الفصل السادس: محاولة عثمان الخمیس تحریف سبب خطبة الغدیر
- زعمه أن المسلمین غضبوا علی علی علیه‌السلام
- لا دلالة فی روایة البیهقی علی ما زعم عثمان الخمیس
- السبب الحقیقی لخطبة الغدیر
- مناقشة شبهة شکوی جیش الیمن
الفصل السابع: محاولة عثمان الخمیس تفریغ حدیث الغدیر من معناه
- دیدنهم إذا عجزوا عن رد السند
- دلالة لفظ «مولی»
- ارتباط الأولویة بالولایة والإمامة
- القرائن الدالة علی إمامة أمیرالمؤمنین علیه‌السلام
- الخاتمة
- أهم مراجع الکتاب
روش پژوهش
روش نویسنده در این کتاب حدیثی، رجالی، تاریخی و کلامی است. مهم‌ترین ویژگی‌های این روش عبارت‌اند از:
- مقایسهٔ صورت‌های مختلف حدیث غدیر؛
- بررسی اسناد و راویان حدیث؛
- مراجعه به منابع حدیثی اهل‌سنت؛
- نقل دیدگاه محدثان دربارهٔ صحت یا تواتر حدیث؛
- بررسی واژگان و قرائن موجود در متن روایت؛
- تحلیل گزارش‌های تاریخی مربوط به مأموریت یمن؛
- مقایسهٔ ادعاهای عثمان الخمیس با منابع مورد استناد او؛
- پاسخ‌گویی تفصیلی به اشکال‌های سندی و دلالی.
مخاطبان و کاربرد کتاب
کتاب برای پژوهشگران حدیث، کلام تطبیقی، تاریخ امامت و مطالعات واقعه غدیر نوشته شده است. طلاب، دانشجویان رشته‌های الهیات، مبلغان و پژوهشگران پاسخ به شبهات می‌توانند از گردآوری اسناد و اقوال کتاب استفاده کنند.
با توجه به زبان عربی، شیوهٔ جدلی و فراوانی مباحث سندی، اثر بیشتر برای مخاطبانی مناسب است که با اصطلاحات علوم حدیث، رجال و کلام اسلامی آشنایی دارند.
اهمیت و جایگاه کتاب
اهمیت این کتاب در تمرکز بر مجموعه‌ای از شبهات معاصر دربارهٔ حدیث غدیر است. برخلاف آثاری که تنها به گردآوری طرق حدیث پرداخته‌اند، این اثر ادعاهای مشخص عثمان الخمیس را نقل و سپس با مراجعه به منابع حدیثی و تاریخی ارزیابی می‌کند.
گردآوری اسامی راویان، سخنان محدثان اهل‌سنت، طرق حدیث مناشده و گزارش‌های مربوط به سبب خطبهٔ غدیر، کتاب را به اثری موضوعی در زمینهٔ پاسخ به شبهات حدیث غدیر تبدیل کرده است.
این کتاب سومین مجلد از مجموعهٔ «رد اباطیل عثمان الخمیس» است. دو مجلد پیشین به آیه تطهیر و حدیث کساء و سپس حدیث ثقلین اختصاص دارند.
کتاب‌های مرتبط
- حدیث الغدیر فوق الشبهات (کتاب)
- حدیث الغدیر و شبهة شکوی جیش الیمن (کتاب)
- حدیث غدیر نص بر امامت (کتاب)
منابع
- رد اباطیل عثمان الخمیس علی حدیث الغدیر، حسن بن عبدالله بن علی عمانی، دارالهدی للطباعة والنشر، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
- الرد النفیس علی أباطیل عثمان الخمیس، حسن بن عبدالله بن علی عمانی، دارالکاتب العربی للطباعة والنشر، چاپ اول، ۲۰۰۳م.