حدیث غدیر نص بر امامت (کتاب)
حدیث غدیر؛ نص بر امامت و خلافت مذکور در حدیث ثقلین کتابی فارسی، نوشتهٔ ابوالقاسم صلواتی گلستانی، دربارهٔ اسناد و دلالت‌های حدیث غدیر و حدیث ثقلین بر امامت و خلافت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام است. نویسنده با گردآوری و بررسی روایات شیعه و اهل‌سنت، زمان‌ها و مکان‌های بیان حدیث ثقلین، گزارش‌های واقعه غدیر و قرائن لفظی و تاریخی حدیث غدیر را تحلیل کرده است.
اثر حاضر در شش بخش تنظیم شده و افزون بر بررسی روایات غدیر و ثقلین، به مفهوم «مولا»، دلالت آیه تبلیغ و آیه اکمال، جایگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام در حدیث ثقلین، مسئلهٔ عصمت، تحریف یا کتمان برخی احادیث فضایل و پاسخ به هفت شبهه دربارهٔ غدیر و ثقلین می‌پردازد. گستردگی منابع روایی و طرح دیدگاه‌ها و اشکالات مخالفان، این کتاب را در شمار پژوهش‌های تفصیلی دربارهٔ دلالت حدیث غدیر بر امامت قرار داده است.
نویسنده
ابوالقاسم صلواتی گلستانی، متولد سال ۱۳۳۵ش در گرگان، از استادان و پژوهشگران حوزهٔ علمیه است. زمینه‌های اصلی فعالیت علمی او فقه، تفسیر، کلام، علوم قرآن و حدیث است. وی از سال ۱۳۸۵ش به تدریس دروس خارج فقه و تفسیر اشتغال داشته و آثاری در حوزهٔ امامت، حدیث، تفسیر و ادعیه تألیف کرده است.
آثار نویسنده
| برخی آثار ابوالقاسم صلواتی گلستانی | |
|---|---|
| آیت‌ها و هدایت‌های پیامبران | تفسیر تشریحی |
| مبدأ و معاد در مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام | بیّنات الرسل |
| حدیث ثقلین در غدیر | درسنامهٔ علم‌الحدیث |
| قبسات فی علوم القرآن | درسنامهٔ ترجمه |
| مفاتیح الجنات در ادعیه و زیارات عتبات | اختلاف الفقهاء فی ترکة سید الفقهاء |
محتوای کتاب
کتاب در شش بخش اصلی تنظیم شده است. دو بخش نخست به گردآوری و تحلیل روایات حدیث ثقلین و واقعهٔ غدیر اختصاص دارد. بخش‌های سوم و چهارم، محتوای حدیث ثقلین و دلالت حدیث غدیر بر امامت را بررسی می‌کنند. دو بخش پایانی نیز دربارهٔ تحریف احادیث فضایل و پاسخ به شبهات غدیر و ثقلین است.
روایات حدیث ثقلین
نویسنده در بخش نخست، روایات حدیث ثقلین را از منابع اهل‌سنت و شیعه گردآوری کرده است. روایات ترمذی، احمد بن حنبل، مسلم بن حجاج، ابن ابی‌شیبه، نسائی، حاکم نیشابوری و طبرانی از جمله گزارش‌های اهل‌سنت‌اند که در کتاب بررسی شده‌اند.
در ادامه، زمان‌ها و مکان‌های مختلف بیان حدیث ثقلین در روایات شیعه بررسی می‌شود. نویسنده شش موقعیت را برای بیان این حدیث برمی‌شمارد: خطبهٔ هفتم ذی‌الحجه در مسجدالحرام، خطبهٔ روز عرفه، خطبهٔ عید قربان در منا، خطبهٔ غدیر خم، خطبهٔ مسجدالنبی در دوران بیماری پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و آخرین سفارش آن حضرت هنگام رحلت.
روایات واقعهٔ غدیر
بخش دوم به روایات واقعه غدیر در منابع شیعه و اهل‌سنت اختصاص دارد. مؤلف گزارش‌های حدیث غدیر را از آثار محدّثانی چون ترمذی، ابن ماجه، حاکم نیشابوری، احمد بن حنبل، نسائی، ابن حبان، ابویعلی موصلی، طحاوی، خطیب بغدادی و واحدی گردآوری و بررسی کرده است.
در ادامه، خطبهٔ غدیر، بیعت مهاجران و انصار با امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، پیشینهٔ بزرگداشت عید غدیر، جایگاه این عید نزد پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و امامان علیهم‌السلام و اعمال و دعاهای روز غدیر بررسی شده است.
شرح حدیث ثقلین و پیام‌های آن
بخش سوم به شرح حدیث ثقلین، مفهوم «کتاب خدا و عترت» و تعیین مصداق اهل‌بیت علیهم‌السلام اختصاص دارد. مؤلف در این بخش، آیه تطهیر و دلالت آن بر عصمت اهل‌بیت علیهم‌السلام را تحلیل کرده و شبهات مربوط به مصداق اهل‌بیت را پاسخ گفته است.
نویسنده پانزده پیام برای حدیث ثقلین برمی‌شمارد؛ از جمله وجوب اطاعت و محبت اهل‌بیت علیهم‌السلام، عصمت، علم آنان به قرآن، تعیین امامان اهل‌بیت، اعلمیت و افضلیت آنان، بقای حجت الهی تا پایان جهان، اثبات مهدی موعود علیه‌السلام، حجیت قرآن و معرفی ثقلین به‌عنوان محور وحدت مسلمانان.
دلایل دلالت حدیث غدیر بر امامت
بخش چهارم، اصلی‌ترین بخش کتاب است. مؤلف ابتدا معنای لغوی و اصطلاحی واژه‌های «ولی» و «مولا» را بررسی می‌کند و سپس دیدگاه لغت‌شناسان، مفسران و متکلمان را دربارهٔ این دو واژه توضیح می‌دهد.
قرائن متصل حدیث غدیر، مانند حدیث ثقلین، جملهٔ «ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم»، دعای «اللهم وال من والاه»، خبر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم از نزدیک‌بودن رحلت و فرمان رساندن پیام غدیر به غایبان، از دلایل مؤلف بر دلالت حدیث بر امامت است.
نزول آیه تبلیغ پیش از اعلام ولایت، نزول آیه اکمال پس از واقعهٔ غدیر، شعر حسان بن ثابت، تبریک به امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام و عمامه‌گذاری آن حضرت نیز در شمار قرائن منفصل و تاریخی حدیث بررسی شده‌اند.
تحریف و کتمان احادیث فضایل
بخش پنجم به پدیدهٔ تحریف، تقطیع یا کتمان احادیث فضایل اختصاص دارد. نویسنده مواردی از تضعیف راویان فضایل اهل‌بیت علیهم‌السلام، تعدیل مخالفان آنان، معیارهای دوگانه در توثیق راویان و تحریف حدیث ثقلین و حدیث دوازده خلیفه را بررسی می‌کند.
در ادامه، راویان حدیث ثقلین از میان صحابه و محدّثان قرون مختلف معرفی و دیدگاه شماری از دانشمندان اهل‌سنت دربارهٔ صحت یا تواتر این حدیث نقل شده است.
پاسخ به شبهات
بخش ششم به هفت شبهه دربارهٔ حدیث غدیر و حدیث ثقلین پاسخ می‌دهد. مهم‌ترین شبهات عبارت‌اند از:
- نقل‌نشدن حدیث غدیر و ثقلین در صحیح بخاری؛
- تفسیر حدیث ثقلین به سفارش دربارهٔ محبت اهل‌بیت؛
- تعارض تعبیر «کتاب خدا و عترتم» با «کتاب خدا و سنتم»؛
- مرتبط‌دانستن حدیث غدیر با شکایت سپاه یمن؛
- ادعای استدلال‌نکردن اهل‌بیت علیهم‌السلام به حدیث غدیر؛
- تعارض مرجعیت اهل‌بیت با مرجعیت همهٔ صحابه؛
- ادعای مخالفت‌نکردن صحابه با نص صریح پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم.
فهرست مطالب
- بخش اول: روایات حدیث ثقلین و مواقع آن
- فصل اول: حدیث ثقلین در روایات اهل‌سنت
- شرح حال و روایات ترمذی
- روایت اول ترمذی
- روایت دوم ترمذی
- معیار دوگانهٔ توثیق
- شرح حال و روایات احمد بن حنبل
- روایت اول احمد بن حنبل
- روایت دوم احمد بن حنبل
- روایت سوم احمد بن حنبل
- شرح حال و روایات مسلم بن حجاج
- روایت مسلم
- سه نکته دربارهٔ روایات مسلم
- نواقص روایت مسلم
- شرح حال و روایات ابوبکر بن ابی‌شیبه
- روایت اول ابن ابی‌شیبه
- روایت دوم ابن ابی‌شیبه
- روایت سوم ابن ابی‌شیبه
- شرح حال و روایات نسائی
- روایت نسائی
- شرح حال و روایات حاکم نیشابوری
- روایت اول حاکم نیشابوری
- روایت دوم حاکم نیشابوری
- روایت سوم حاکم نیشابوری
- شرح حال و روایات طبرانی
- روایت اول طبرانی
- روایت دوم طبرانی
- فصل دوم: روایات شیعه از حدیث ثقلین و مواقع بیان آن
- اعلام امامت؛ هدف اصلی حجةالوداع
- موقع نخست: خطبهٔ هفتم ذی‌الحجه در مسجدالحرام
- روایت یعقوبی
- موقع دوم: خطبهٔ روز عرفه در عرفات
- روایت کلینی در الکافی
- موقع سوم: خطبهٔ عید قربان در منا
- روایت علی بن ابراهیم قمی
- موقع چهارم: غدیر خم
- موقع پنجم: خطبهٔ مسجدالنبی در دوران بیماری پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم
- روایت محمد بن یعقوب کلینی
- شرح حال سلیم بن قیس هلالی
- اعتبار کتاب سلیم بن قیس
- موقع ششم: آخرین سفارش پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم
- روایت شیخ صدوق
- فصل اول: حدیث ثقلین در روایات اهل‌سنت
- بخش دوم: روایات واقعهٔ غدیر و مراسم عید آن
- فصل اول: روایات اهل‌سنت از واقعهٔ غدیر خم
- تواتر حدیث غدیر
- روایت ترمذی از غدیر
- روایت بخاری
- روایت ابن ماجه
- روایات حاکم نیشابوری از حدیث غدیر
- روایات مناشدهٔ امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام
- روایات احمد بن حنبل از واقعهٔ غدیر
- روایات نسائی از واقعهٔ غدیر
- روایات ابن حبان از واقعهٔ غدیر
- روایات ابویعلی موصلی از واقعهٔ غدیر
- روایات ابوبکر آجری
- روایات طحاوی
- روایات واحدی
- روایات حافظ مقدسی
- روایات ابونعیم اصفهانی
- روایات ثعلبی
- روایات خطیب بغدادی
- روایات سمهودی شافعی
- نظر جلال‌الدین سیوطی دربارهٔ سند حدیث
- نظر محمد ناصرالدین آلبانی دربارهٔ سند حدیث
- فصل دوم: روایات شیعه از واقعهٔ غدیر
- خطبهٔ غدیر و طرق متعدد آن
- خطبهٔ غدیر به نقل الاحتجاج
- بیعت مهاجران و انصار با امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام
- مراسم و پیشینهٔ عید غدیر
- عید غدیر نزد پیامبر اکرم و امامان علیهم‌السلام
- رسمیت عید غدیر در حکومت آل‌بویه
- سنت عید غدیر و بدعت مخالفان
- اعمال و دعاهای روز غدیر
- فصل اول: روایات اهل‌سنت از واقعهٔ غدیر خم
- بخش سوم: شرح حدیث ثقلین و پیام‌های آن
- شرح حدیث ثقلین
- روایت طبرانی؛ محور شرح
- متن حدیث؛ «ثقلین» یا «خلیفتین»
- مقایسهٔ دو ثقل در کلام پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم
- معرفی امام در غدیر
- منظور از اهل‌بیت در آیهٔ تطهیر و حدیث ثقلین
- تفسیر آیهٔ تطهیر
- دلالت «انما» بر حصر
- ارادهٔ تشریعی یا تکوینی بر عصمت اهل‌بیت
- منافات‌نداشتن ارادهٔ تکوینی با اختیار معصوم
- مفهوم رجس در آیهٔ تطهیر
- دیدگاه عالمان اسلامی دربارهٔ اهل‌بیت
- دلایل تعیین مصداق اهل‌بیت
- احادیث نبوی در تعیین اهل‌بیت
- خانهٔ مادی یا معنوی پیامبر
- دلالت «ویطهرکم تطهیراً» بر عصمت
- شمول اهل‌بیت بر دوازده امام
- هشت شبهه دربارهٔ آیهٔ تطهیر
- شبههٔ دلالت‌نداشتن اذهاب رجس بر عصمت
- شبههٔ همانندی اراده در آیهٔ تطهیر با آیهٔ وضو
- شبههٔ ملازمهٔ عصمت اهل‌بیت با عصمت اهل بدر
- شبههٔ شمردن ام‌سلمه از اهل‌بیت
- شبههٔ ورود همسران پیامبر در اهل‌بیت
- شبههٔ اولویت، نه اختصاص پنج‌تن به اهل‌بیت
- شبههٔ اطلاق اهل‌بیت بر خاندان عباس
- شبههٔ تنافی عصمت اهل‌بیت با برخی آیات و روایات
- سه پرسش دربارهٔ آیهٔ تطهیر
- آیا اهل‌بیت شامل پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم نیز می‌شود؟
- چرا آیهٔ تطهیر میان احکام همسران پیامبر قرار گرفته است؟
- آیا طهارت ظاهری نیز از آیهٔ تطهیر استنباط می‌شود؟
- دیدگاه محققان اهل‌سنت دربارهٔ مصداق اهل‌بیت
- پانزده پیام حدیث ثقلین
- وجوب اطاعت از اهل‌بیت
- عصمت اهل‌بیت
- علم اهل‌بیت به همهٔ قرآن
- تعیین امامان اهل‌بیت
- اعلمیت و افضلیت اهل‌بیت
- توسل به اهل‌بیت
- وجوب محبت به اهل‌بیت
- وجوب دشمنی با دشمنان اهل‌بیت
- بقای اهل‌بیت تا پایان جهان
- اثبات مهدی موعود علیه‌السلام
- مصونیت و حجیت قرآن
- تعیین فرقهٔ ناجیه
- اهمیت و برتری کتاب خدا
- ثقلین؛ محور وحدت
- استقلال هریک از ثقلین در حجیت
- بخش چهارم: دلایل و قرائن حدیث غدیر بر امامت
- تحقیق در معنای «ولی» و «مولا»
- دیدگاه لغت‌شناسان
- بررسی دیدگاه اهل لغت
- دیدگاه تفسیر المیزان دربارهٔ معنای مولا
- ولایت فعلی، نه استقبالی
- شبههٔ فخر رازی
- پاسخ حلی و شواهد لغوی
- شواهد قرآنی
- شواهد حدیثی
- شواهد شعری
- قرائن متصل دال بر امامت در حدیث غدیر
- تقدم حدیث ثقلین
- جملهٔ «ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم»
- دعای «اللهم وال من والاه و عاد من عاداه»
- شهادت‌گرفتن از مردم بر توحید و رسالت
- خبر دادن پیامبر از رحلت خود
- سفارش به رساندن پیام غدیر به غایبان
- قرائن لفظی منفصل
- نزول آیهٔ تبلیغ
- روایات نزول آیه پیش از واقعهٔ غدیر
- سه تفسیر اهل‌سنت از آیهٔ تبلیغ
- دلایل و شواهد تفسیر شیعه
- بررسی اشکالات تفاسیر اهل‌سنت
- نزول آیهٔ اکمال
- تفسیر آیهٔ اکمال
- تفاوت اکمال و اتمام
- روایات نزول آیه در عرفات
- روایات نزول آیه در عرفه دربارهٔ ولایت
- روایات نزول آیه پس از واقعهٔ غدیر
- روایت خطیب بغدادی
- روایات شیعه دربارهٔ نزول آیهٔ اکمال
- قرائن تاریخی نزول آیه پس از غدیر
- فاصلهٔ نزول آیه تا رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم
- جمع میان روایات و دیدگاه نهایی
- بررسی احتمال تکرار نزول آیهٔ اکمال
- علت تقدم آیهٔ اکمال بر آیهٔ تبلیغ در قرآن
- دیگر قرائن لفظی منفصل
- آیات و احادیث نبوی
- شعر حسان بن ثابت
- قرائن مقامی
- تبریک به امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام
- عمامه‌گذاری امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام
- نزول آیهٔ عذاب بر منکر امامت
- پاسخ به شبهات ابن‌تیمیه دربارهٔ شأن نزول آیه
- بخش پنجم: تحریف در متن و سند احادیث فضایل
- تحریف در امت‌های گذشته
- موارد تحریف در روایات اهل‌سنت
- تضعیف دوستان و تعدیل دشمنان اهل‌بیت
- معیار دوگانهٔ توثیق
- تحریف و کتمان حدیث ثقلین
- تحریف حدیث دوازده خلیفه
- تعارض روایات بر اثر افزوده یا کاسته‌شدن متن
- تواتر حدیث ثقلین
- صحابهٔ راوی حدیث ثقلین
- راویان حدیث ثقلین تا قرن چهاردهم
- صحت حدیث ثقلین از نگاه عالمان اهل‌سنت
- سبط بن جوزی
- سمهودی
- ابن حجر هیتمی
- تفتازانی
- مبارکفوری
- شعیب ارنؤوط
- محمد ناصرالدین آلبانی
- بخش ششم: پاسخ به هفت شبهه دربارهٔ حدیث ثقلین و غدیر
- شبههٔ نخست: چرا بخاری حدیث ثقلین و غدیر را روایت نکرده است؟
- مشخصات صحیح بخاری
- عدم انحصار احادیث صحیح در صحیح بخاری
- نقل روایات در المستدرک حاکم نیشابوری
- بررسی شیوهٔ بخاری در نقل از اهل‌بیت
- شبههٔ دوم: حدیث ثقلین سفارش به محبت است، نه تمسک به اهل‌بیت
- بررسی روایت صحیح مسلم
- بررسی نقص متن منقول در صحیح مسلم
- شبههٔ سوم: تعارض «کتاب خدا و عترتم» با «کتاب خدا و سنتم»
- بررسی امکان جمع دو روایت
- دلایل اثبات عترت به‌عنوان ثقل دوم
- ضعف سند روایت «کتاب خدا و سنتم»
- جایگاه عترت در شناخت سنت صحیح
- شبههٔ چهارم: حدیث غدیر پاسخ به شکایت سپاه یمن بود
- بررسی منشأ تاریخی شبهه
- سه سفر امام علی علیه‌السلام به یمن
- تفاوت زمانی سفر یمن و واقعهٔ غدیر
- روایات بُریده و ارتباط آن با ولایت امام علی علیه‌السلام
- شبههٔ پنجم: اهل‌بیت به حدیث غدیر استدلال نکرده‌اند
- بررسی شواهد مطرح‌شده
- استدلال‌های امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام بر امامت
- دو معنای خلافت؛ نصب الهی و انتخاب بشری
- شبههٔ ششم: مرجعیت اهل‌بیت با مرجعیت صحابه تعارض دارد
- معنای لغوی و اصطلاحی صحابی
- بررسی ادلهٔ عدالت همهٔ صحابه
- دلیل عقلی و پاسخ آن
- ادعای اجماع و پاسخ آن
- بررسی آیات مورد استناد
- بررسی احادیث مورد استناد
- حدیث «اصحابی کالنجوم»
- حدیث اقتدا
- حدیث سنت خلفای راشدین
- حدیث نهی از دشنام صحابه
- حدیث خیرالقرون
- حدیث «طوبی لمن رآنی»
- بررسی گزارش تلاش برای ترور پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم
- شبههٔ هفتم: اگر نصی بر امامت امام علی علیه‌السلام بود، صحابه مخالفت نمی‌کردند
- انحراف امت‌های گذشته
- خبرهای پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم از حوادث پس از رحلت
- روایات حوض و بازگشت برخی صحابه
- بررسی روایات منابع شیعه
- شعر سنایی غزنوی دربارهٔ حدیث ثقلین و حقانیت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام
- شبههٔ نخست: چرا بخاری حدیث ثقلین و غدیر را روایت نکرده است؟
مخاطبان و کاربرد
این کتاب برای پژوهشگران امامت و کلام اسلامی، طلاب حوزه‌های علمیه، دانشجویان علوم قرآن و حدیث، مبلغان دینی و کسانی مناسب است که به بررسی تطبیقی روایات غدیر و ثقلین در منابع شیعه و اهل‌سنت علاقه دارند. ساختار استدلالی کتاب، امکان استفاده از آن را در پژوهش‌های حدیثی و دوره‌های پاسخ به شبهات فراهم کرده است.
جایگاه کتاب
از ویژگی‌های کتاب، بررسی هم‌زمان حدیث غدیر و حدیث ثقلین و تبیین ارتباط این دو حدیث در موضوع مرجعیت دینی و امامت است. نویسنده تنها به نقل حدیث غدیر بسنده نکرده و مجموعه‌ای از قرائن لفظی، قرآنی، تاریخی و مقامی را برای تبیین دلالت آن بر امامت ارائه کرده است.
پرداختن تفصیلی به آیهٔ تطهیر، آیهٔ تبلیغ، آیهٔ اکمال، مفهوم مولا، مسئلهٔ عصمت، اعتبار روایات فریقین و شبهات مربوط به سفر یمن، دامنهٔ مباحث کتاب را از یک بررسی صرفاً تاریخی فراتر برده است.
کتاب‌های مرتبط
- حدیث غدیر (کتاب)
- حدیث غدیر منشور جاودان ولایت (کتاب)
- حدیث غدیر سند گویای ولایت (کتاب)
- حدیث الغدیر فوق الشبهات (کتاب)
- حدیث الغدیر بین ادلّة المثبتین و اوهام المبطلین (کتاب)
- الدّرایة فی حدیث الولایة (کتاب)
- استدلال به حدیث غدیر (کتاب)
منابع
- حدیث غدیر؛ نص بر امامت و خلافت مذکور در حدیث ثقلین، ابوالقاسم صلواتی گلستانی، تهران، پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم علیه‌السلام، چاپ نخست، ۱۳۹۶ش.