حدیث الغدیر و شبهة شکوی جیش الیمن (کتاب)
«حدیث الغدیر و شبهة شکوی جیش الیمن؛ دراسة علمیة تحلیلیة» کتابی عربی اثر سید محمد حسینی قزوینی درباره حدیث غدیر و شبهه ارتباط آن با شکایت برخی افراد سپاه یمن از امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام است. نویسنده در این اثر، ضمن بررسی طرق، تواتر و دلالت حدیث غدیر، گزارش‌های مربوط به سفرهای امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به یمن را تحلیل کرده است.
بر پایه شبهه مورد بررسی، سخنان پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در غدیر خم برای رفع ناراحتی برخی از همراهان امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام و بیان لزوم محبت او ایراد شده است؛ بنابراین، حدیث بر امامت و جانشینی دلالت ندارد. نویسنده با تفکیک سفرها، زمان‌ها، راویان و موضوع شکایت‌ها، این برداشت را نقد می‌کند.
نویسنده
سید محمد حسینی قزوینی، متولد ۱۳۳۱ش در روستای خورهشت قزوین، از پژوهشگران معاصر حوزه کلام، امامت، رجال و حدیث است. وی تحصیلات حوزوی خود را در قزوین آغاز کرد و سپس برای ادامه تحصیل به حوزه علمیه قم رفت.
بخش مهمی از فعالیت‌های علمی او به بررسی عقاید شیعه، نقد وهابیت، مطالعات تطبیقی شیعه و اهل‌سنت، پژوهش در منابع روایی و پاسخ‌گویی به شبهات امامت اختصاص دارد. او مؤسس مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی‌عصر علیه‌السلام و از فعالان رسانه‌ای حوزه گفت‌وگوهای اعتقادی است.
آثار نویسنده
| موسوعة الإمام الرضا علیه‌السلام | موسوعة الإمام الکاظم علیه‌السلام |
| موسوعة الإمام الجواد علیه‌السلام | موسوعة الإمام الهادی علیه‌السلام |
| موسوعة الإمام العسکری علیه‌السلام | نقد کتاب أصول مذهب الشیعة |
| تحقیق الفضائل لشاذان بن جبرئیل | قصة الحوار الهادئ |
| المدخل إلی علم الرجال والدرایة | دراسات فی أسانید الکتب الروائیة |
| حدیث الغدیر و شبهة شکوی جیش الیمن | واقعة غدیر خم؛ دراسة توثیقیة |
| سماء المقال فی علم الرجال | در حریم طوس |
| ویژگی‌های امام حسین علیه‌السلام | امام مهدی علیه‌السلام از ولادت تا ظهور |
| وهابیت از منظر عقل و شرع | چهل سؤال پیرامون خلافت و امامت |
محتوای کتاب
روش و ساختار پژوهش
برخلاف متن قبلی صفحه، کتاب دارای ساختاری مشخص است. نویسنده نخست طرق و الفاظ حدیث غدیر را در منابع اهل‌سنت بررسی می‌کند؛ سپس به صحت، استفاضه، تواتر و دلالت حدیث می‌پردازد. بخش دوم کتاب به‌طور اختصاصی به شبهه شکایت سپاه یمن و تحلیل گزارش‌های تاریخی آن اختصاص دارد.
روش نویسنده، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مقایسه روایت‌هاست. وی تلاش کرده است مسئله را بر اساس منابع حدیثی و تاریخی اهل‌سنت بررسی کند تا پاسخ او تنها بر منابع شیعه استوار نباشد.
طرق حدیث غدیر
نویسنده شماری از طرق حدیث غدیر را در منابع اهل‌سنت نقل کرده و الفاظ گوناگون آن را با یکدیگر مقایسه می‌کند. در این بخش، روایات صحابه‌ای مانند زید بن ارقم، براء بن عازب، سعد بن ابی‌وقاص، بریده و ابوسعید خدری بررسی شده‌اند.
کتاب همچنین به داوری محدثان اهل‌سنت درباره صحت طرق حدیث می‌پردازد و تصریحات آنان را در تأیید اعتبار حدیث گردآوری می‌کند.
تواتر حدیث غدیر
بخش دیگری از کتاب به اثبات تواتر یا استفاضه حدیث غدیر اختصاص دارد. نویسنده تعدد راویان، فراوانی طرق و نقل حدیث در منابع حدیثی، تاریخی و تفسیری را بررسی کرده و دیدگاه عالمانی را که حدیث را صحیح یا متواتر دانسته‌اند، گزارش می‌کند.
از دیدگاه نویسنده، اختلاف در برخی الفاظ یا اسناد، اصل صدور حدیث را مخدوش نمی‌کند؛ زیرا حدیث از طرق متعدد و با مضامین نزدیک نقل شده است.
دلالت حدیث بر امامت
نویسنده پس از بررسی سند، به دلالت جمله «مَن کنت مولاه فعلی مولاه» می‌پردازد. ارتباط این جمله با عبارت «ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم»، موقعیت زمانی واقعه، اجتماع عمومی مسلمانان و دعای پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم از قرائن مورد بررسی‌اند.
نتیجه نویسنده آن است که «مولی» در ساختار حدیث غدیر، تنها به معنای دوست و محبوب نیست؛ بلکه بر اولویت، ولایت و سرپرستی امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام دلالت می‌کند.
طرح شبهه شکایت سپاه یمن
شبهه اصلی کتاب آن است که برخی از همراهان امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در سفر یمن، از رفتار ایشان ناراضی شدند و نزد پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم شکایت کردند. بر پایه این دیدگاه، پیامبر برای پایان‌دادن به این اعتراض‌ها در غدیر خم، مردم را به محبت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام فراخواند.
نویسنده گزارش‌های بیهقی، ابن کثیر، ابن حجر مکی، شاه عبدالعزیز دهلوی و ناصر قفاری را در طرح یا ترویج این برداشت نقل و بررسی می‌کند.
دیدگاه بیهقی
بیهقی، سخن پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم را ناظر به شکایت‌هایی می‌داند که پس از اعزام امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به یمن مطرح شده بود. بر اساس این تحلیل، پیامبر قصد داشت مردم را به محبت آن حضرت و ترک دشمنی با او دعوت کند.
نویسنده در پاسخ، زمان و مکان گزارش‌های شکایت را با زمان و مکان واقعه غدیر مقایسه کرده و معتقد است که میان این دو رویداد پیوند تاریخی اثبات‌شده‌ای وجود ندارد.
دیدگاه ابن کثیر
ابن کثیر گزارش شکایت سپاه، بازپس‌گیری جامه‌ها و نارضایتی برخی همراهان را در کنار واقعه غدیر نقل کرده است.[۱]
نویسنده سند و محتوای این گزارش‌ها را بررسی کرده و یادآور می‌شود که در برخی نقل‌ها، شکایت پس از بازگشت به مدینه مطرح شده است؛ بنابراین، نمی‌تواند علت خطبه‌ای باشد که پیش از رسیدن به مدینه در غدیر خم ایراد شده است.
دیدگاه ابن حجر، دهلوی و ناصر قفاری
کتاب دیدگاه ابن حجر مکی، شاه عبدالعزیز دهلوی و ناصر قفاری را نیز بررسی می‌کند. این نویسندگان با صورت‌بندی‌های متفاوت، حدیث غدیر را واکنشی به شکایت یا نارضایتی سپاه یمن دانسته‌اند.
سید محمد حسینی قزوینی معتقد است که این دیدگاه‌ها بر آمیختن چند سفر و چند گزارش متفاوت استوار شده‌اند و نمی‌توانند دلالت مستقل حدیث غدیر را محدود کنند.
تفکیک سفرهای یمن
یکی از مهم‌ترین مباحث کتاب، تفکیک سفرهای امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به یمن است. نویسنده با کنار هم قراردادن گزارش‌ها، دست‌کم سه مأموریت را از یکدیگر متمایز می‌کند:
- سفر با هدف دعوت مردم یمن به اسلام و فعالیت نظامی؛
- سفر برای قضاوت و رسیدگی به اختلاف‌ها؛
- سفر برای گردآوری صدقات و پیوستن به پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در حجةالوداع.
در روایت بخاری، اعزام امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام پس از خالد بن ولید به یمن و ادامه مأموریت برخی همراهان با ایشان گزارش شده است.[۲]
به اعتقاد نویسنده، یکسان‌انگاشتن روایات این سفرها سبب شده است که گزارش شکایت بریده، شکایت برخی افراد سپاه و واقعه غدیر، یک حادثه واحد پنداشته شوند.
تفاوت شکایت بریده با شکایت سپاه
کتاب میان شکایت بریده و اعتراض گروهی از سپاهیان تفاوت می‌گذارد. شکایت بریده به تصرف امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در خمس مربوط بوده و پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم نیز پاسخ او را داده است.
در مقابل، شکایت سپاه در برخی گزارش‌ها به بازپس‌گرفتن جامه‌هایی مربوط است که جانشین امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام میان افراد توزیع کرده بود. تفاوت موضوع، راویان و محل وقوع این دو ماجرا، از دلایل نویسنده برای مستقل‌دانستن آن‌هاست.
پاسخ‌های شش‌گانه به شبهه
نویسنده پس از بررسی روایت‌ها، پاسخ خود را در چند محور ارائه می‌کند:
- گزارش ابن اسحاق درباره شکایت سپاه، از جهت سندی با ارسال و فاصله زمانی راوی روبه‌روست؛
- برخی روایات، محل طرح شکایت را مدینه معرفی می‌کنند و ازاین‌رو با واقعه غدیر ارتباط زمانی ندارند؛
- روایت بریده، در صورت صحت، بیان ولایت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام پیش از غدیر است و اصل دلالت حدیث را تأیید می‌کند؛
- سفر امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به یمن یک‌بار نبوده و آمیختن مأموریت‌های مختلف موجب اشتباه تاریخی شده است؛
- حتی برخی متکلمان مخالف شیعه، سبب صدور ادعایی را مانع استناد به ظاهر حدیث ندانسته‌اند؛
- بر فرض هم‌زمانی شکایت با حجةالوداع، پیامبر پاسخ شاکیان را پیش از واقعه غدیر داده بود و دلیلی بر وابستگی خطبه غدیر به آن شکایت وجود ندارد.
نتیجه پژوهش
نویسنده نتیجه می‌گیرد که شکایت بریده و شکایت برخی افراد سپاه، از نظر زمان، مکان و موضوع یکسان نیستند. به اعتقاد او، هیچ دلیل تاریخی معتبری اثبات نمی‌کند که خطبه غدیر تنها برای پاسخ به این شکایت‌ها ایراد شده باشد.
همچنین حتی با فرض وجود شکایت در همان دوره، سبب یا زمینه تاریخی نمی‌تواند دلالت عبارت صریح حدیث بر ولایت را از میان ببرد.
مخاطبان و کاربرد کتاب
این اثر برای پژوهشگران تاریخ اسلام، حدیث‌پژوهان، دانشجویان کلام و امامت‌پژوهی و افرادی که شبهات مربوط به واقعه غدیر را مطالعه می‌کنند، سودمند است.
تفکیک روایت‌ها و سفرهای یمن، کتاب را به منبعی تخصصی برای بررسی یکی از مهم‌ترین شبهات تاریخی درباره حدیث غدیر تبدیل کرده است.
اهمیت و جایگاه کتاب
امتیاز اصلی کتاب، تمرکز مستقل بر شبهه شکایت سپاه یمن است. نویسنده به پاسخ کوتاه کلامی بسنده نکرده و مجموعه‌ای از گزارش‌های تاریخی، طرق حدیثی و دیدگاه‌های عالمان را بررسی کرده است.
تفکیک سفرهای متعدد امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به یمن، تمایز میان شکایت بریده و شکایت سپاه و بررسی زمان و مکان هر گزارش، از مهم‌ترین ویژگی‌های پژوهشی اثر است.
فهرست مطالب
فهرست مطالب کتاب به زبان اصلی و بدون شماره صفحه چنین است:
- المقدمة
- طرق حدیث الغدیر فی کتب أهل السنّة
- بعض ألفاظ وطرق حدیث الغدیر وشهادة العلماء بصحتها
- تواتر حدیث الغدیر واستفاضته
- دلالة حدیث الغدیر علی إمامة أمیرالمؤمنین علی علیه‌السلام
- شبهة شکوی جیش الیمن
- العلماء الذین ذکروا شبهة الشکوی
- البیهقی المتوفی ۴۵۸ق
- ابن کثیر المتوفی ۷۷۴ق
- ابن حجر المکی المتوفی ۹۷۴ق
- الدهلوی المتوفی ۱۲۳۹ق
- ناصر القفاری
- دراسة وتحلیل قضیة الشکوی
- خروج علی علیه‌السلام إلی الیمن غازیاً وداعیاً إلی الإسلام
- خروج علی علیه‌السلام إلی الیمن قاضیاً
- خروج علی علیه‌السلام إلی الیمن جابیاً للصدقات
- عدّة تساؤلات حول الخروج الثالث
- النتیجة
کتاب‌های مرتبط
- واقعة غدیر خم؛ دراسة توثیقیة
- حدیث الغدیر فوق الشبهات
- حدیث الغدیر بین أدلّة المثبتین وأوهام المبطلین
- حدیث الغدیر؛ سند الولایة الناطق
- حدیث الغدیر؛ الأسانید التاریخیة
- استدلال به حدیث غدیر
پانویس
منابع
- حدیث الغدیر و شبهة شکوی جیش الیمن؛ دراسة علمیة تحلیلیة، سید محمد حسینی قزوینی، تهران: نشر مشعر، ۱۳۸۷ش.
- البدایة والنهایة، اسماعیل بن عمر ابن کثیر، بیروت: دارالفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
- صحیح البخاری، محمد بن اسماعیل بخاری، تحقیق مصطفی دیب البغا، بیروت: دار ابن کثیر و الیمامة، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۷م.