بیعت با امیرالمؤمنین بیعت با خداوند

بیعت با امیرالمؤمنین در خطبه غدیر
→ فراز قبلی    فراز بعدی ←
مشخصات فراز
موضوع	پیوند بیعت با امیرالمؤمنین و امامان با عهد الهی
مفاهیم	بیعت؛ عهد؛ میثاق؛ وفاداری؛ پیمان‌شکنی؛ کلمه باقیه
منابع و پیوندها
آیات	فتح: ۱۰ و ۱۸؛ زخرف: ۲۸؛ آل‌عمران: ۴۵؛ بقره: ۳۷؛ انبیاء: ۲۳؛ توبه: ۱۳
روایات	فرازهای بیعت در خطبه غدیر؛ روایت مفضل درباره کلمه باقیه؛ گزارش بیعت امام رضا؛ روایت سلمان

بیعت با امیرالمؤمنین در خطبه غدیر به فرازهایی از خطبه غدیر می‌پردازد که در آنها، پذیرش ولایت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام و امامان پس از او در قالب عهد، اقرار و بیعت بیان شده است. در این نقل از خطبه، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله بیعت را به فرمان خداوند پیوند می‌دهد و با بهره‌گیری از مضمون آیه ۱۰ سوره فتح، وفای به آن را وفای به عهد الهی و پیمان‌شکنی را به زیان خودِ پیمان‌شکن معرفی می‌کند.

متن فراز و ترجمه

در بخش پایانی خطبه، پس از یادآوری آگاهی خداوند از سخنان و نهان دل‌ها، آمده است:

وَمَنْ بَايَعَ فَإِنَّمَا يُبَايِعُ اللَّهَ، يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ.

ترجمه: هرکس بیعت کند، در حقیقت با خدا بیعت می‌کند؛ دست خدا بالای دست‌های آنان است.

سپس پیامبر می‌فرماید:

مَعَاشِرَ النَّاسِ، فَاتَّقُوا اللَّهَ وَبَايِعُوا عَلِيّاً أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ وَالْأَئِمَّةَ كَلِمَةً طَيِّبَةً بَاقِيَةً، يُهْلِكُ اللَّهُ مَنْ غَدَرَ وَيَرْحَمُ اللَّهُ مَنْ وَفَى، وَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ.

ترجمه: ای مردم! از خدا پروا کنید و با علی امیرالمؤمنین و حسن و حسین و امامان، که کلمه‌ای پاک و پایدارند، بیعت کنید. خداوند آن‌کس را که خیانت ورزد هلاک می‌کند و آن‌کس را که وفا کند مورد رحمت قرار می‌دهد؛ و هرکس پیمان بشکند، تنها به زیان خود پیمان می‌شکند.

این فراز، هم موضوع بیعت را مشخص می‌کند و هم از وفاداری به آن و پیامد نقض آن سخن می‌گوید. ترجمه «غَدَرَ» در این سیاق، خیانت و بی‌وفایی در پیمان است؛ نه هر نوع تدبیر یا چاره‌اندیشی.

آیه بیعت و پیوند آن با غدیر

آیه ۱۰ سوره فتح می‌فرماید:

إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا؛ کسانی که با تو بیعت می‌کنند، در حقیقت با خدا بیعت می‌کنند؛ دست خدا بالای دست‌های آنان است. پس هرکس پیمان بشکند، تنها به زیان خود پیمان می‌شکند و هرکس به پیمانی که با خدا بسته وفا کند، خداوند به‌زودی پاداشی بزرگ به او می‌دهد.(فتح:۱۰)

در سوره فتح، بیعتِ مؤمنان زیر درخت نیز یاد شده است:

لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ؛ خداوند از مؤمنان، هنگامی که زیر آن درخت با تو بیعت می‌کردند، خشنود شد.(فتح:۱۸)

نقل اخیر، بخشی از آیه ۱۸ است. زمینه تاریخیِ این بیعت، حدیبیه است.

در نقل الاحتجاج، پیش‌تر نیز این عبارت آمده است:

أَلَا وَإِنِّي قَدْ بَايَعْتُ اللَّهَ، وَعَلِيٌّ قَدْ بَايَعَنِي، وَأَنَا آخِذُكُمْ بِالْبَيْعَةِ لَهُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ.

ترجمه: آگاه باشید که من با خدا بیعت کرده‌ام و علی با من بیعت کرده است و من از جانب خداوند عزوجل از شما برای او بیعت می‌گیرم.

پس از این عبارت، بخشِ «فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ» از آیه بیعت آمده است. در پایان خطبه نیز مضمون بیعت با خداوند و زیانِ پیمان‌شکنی تکرار می‌شود.

موضوع و مراحل بیعت

در شرح ساختار خطبه می‌توان میان مقدمه‌های اعلان ولایت، بیان جایگاه امامان، و درخواست عهد و بیعت تمایز گذاشت. این تقسیم‌بندی، ابزارِ تحلیل خطبه است، نه اینکه متن روایت الزاماً با همین سه عنوان فصل‌بندی شده باشد.

اعلان مصافحه و اقرار

پیامبر پیش از پایان خطبه، حاضران را از برنامه بیعت آگاه می‌کند:

أَلَا وَإِنِّي عِنْدَ انْقِضَاءِ خُطْبَتِي أَدْعُوكُمْ إِلَى مُصَافَقَتِي عَلَى بَيْعَتِهِ وَالْإِقْرَارِ بِهِ، ثُمَّ مُصَافَقَتِهِ بَعْدِي.

ترجمه: آگاه باشید که هنگام پایان‌یافتن خطبه‌ام، شما را به دست‌دادن با من برای بیعت با او و اقرار به او، و سپس دست‌دادن با او پس از من، فرامی‌خوانم.

«مصافقه» در این سیاق به دست‌دادن برای بستن پیمان اشاره دارد. موضوع آن نیز در خود عبارت، بیعت و اقرار به جایگاه علی علیه‌السلام است.

در فراز مربوط به بیان احکام، پذیرش آنچه پیامبر از جانب خدا درباره علی و امامان پس از او آورده است، موضوعِ گرفتن بیعت معرفی می‌شود. بنابراین، بیعت تنها یک حرکت ظاهریِ دست نیست؛ محتوای اعتقادی و تعهد به پیروی نیز دارد.

اقرار زبانی و تعهد قلبی

در نقل خطبه، فراوانی جمعیت سبب می‌شود که پیامبر از همه، اقرار زبانی بخواهد. متنِ اقرار، به قلب، جان، زبان و دست اشاره دارد:

نُبَايِعُكَ عَلَى ذَلِكَ بِقُلُوبِنَا وَأَنْفُسِنَا وَأَلْسِنَتِنَا وَأَيْدِينَا.

ترجمه بخشِ مربوط به اقرار و پیمان، با حفظ مطالب اصلی آن، چنین است:

ما شنوا، فرمان‌بردار، خشنود و تسلیم هستیم نسبت به آنچه از جانب پروردگار ما و پروردگار خودت درباره علی و امامانی که از نسل اویند، رساندی. بر این امر با قلب‌ها، جان‌ها، زبان‌ها و دست‌های خود با تو بیعت می‌کنیم. با این باور زندگی می‌کنیم، می‌میریم و برانگیخته می‌شویم. تغییر نمی‌دهیم، تبدیل نمی‌کنیم، شک و تردید نمی‌ورزیم، از عهد بازنمی‌گردیم و پیمان را نمی‌شکنیم.

خداوند، تو، علی امیرالمؤمنین و امامانی را که از نسل تو و از صلب او، پس از حسن و حسین معرفی کردی، اطاعت می‌کنیم. جایگاه حسن و حسین نزد تو و نزد پروردگار را به ما شناساندی؛ آنان دو سرور جوانان بهشت و دو امام پس از پدرشان علی هستند.

درباره علی، حسن، حسین و امامانی که نام بردی، عهد و میثاقی از قلب‌ها، جان‌ها، زبان‌ها و دست‌های ما گرفته شد. هرکس با دست به آنان دسترسی یافت، با دست بیعت می‌کند و با زبان نیز اقرار می‌کند. در پی جایگزینی این عهد نیستیم و از آن روی نمی‌گردانیم.

خدا را گواه می‌گیریم و گواهی او کافی است؛ تو نیز بر ما گواهی و هر اطاعت‌کننده آشکار و پنهان و فرشتگان، سپاهیان و بندگان خدا گواه‌اند؛ و خداوند از هر گواه بزرگ‌تر است.

کلمه طیبه باقیه و استمرار امامت

تعبیر «كَلِمَةً طَيِّبَةً بَاقِيَةً» در فراز بیعت، زمینه بحث درباره کاربرد «کلمه» و پیوند آن با استمرار هدایت و امامت را فراهم کرده است.

معنای کلمه و تفاوت آن با کَلم

راغب اصفهانی در مفردات الفاظ القرآن، در ماده «کلم»، از اثرِ قابل‌درک با شنوایی یا بینایی سخن می‌گوید: کلام با شنوایی و زخم با بینایی درک می‌شود. در همین بحث، «کَلِم» را جمعِ «کلمه» و «کَلْم» را به معنای زخم به کار می‌برد.

پس نباید «کَلْم» به معنای جراحت، «کَلِم» به معنای کلمات و «کلمه» را بی‌تفاوت در ضبط و معنا معرفی کرد. ارتباط ریشه‌ای آنها نیز به معنای یکسان‌بودن همه کاربردهایشان نیست.

کاربرد «کلمه» در قرآن به یک معنای محدودِ لفظی منحصر نیست. درباره حضرت عیسی علیه‌السلام آمده است:

إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ؛ هنگامی که فرشتگان گفتند: ای مریم! خداوند تو را به کلمه‌ای از جانب خود بشارت می‌دهد که نامش مسیح، عیسی پسر مریم است؛ در دنیا و آخرت آبرومند و از مقربان است.(آل‌عمران:۴۵)

در آل‌عمران: ۳۹ و نساء: ۱۷۱ نیز کاربردهای مرتبط دیده می‌شود. از سوی دیگر، درباره آدم علیه‌السلام آمده است:

فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ؛ پس آدم از پروردگار خود کلماتی دریافت کرد و خداوند توبه او را پذیرفت؛ زیرا او بسیار توبه‌پذیر و مهربان است.(بقره:۳۷)

کاربرد تشریعی و تکوینی در شرح

در شرح‌های کلامی و عرفانی، از یک سو وحی و پیام الهی و از سوی دیگر موجوداتی که نشانه قدرت و حکمت خداوندند، با عنوان کلمات تشریعی و تکوینی توضیح داده می‌شوند. در این چارچوب، اولیای الهی مصداق‌های برجسته هدایت و دلالت بر خداوند دانسته می‌شوند. این تقسیم، توضیحِ شارح درباره کاربردهای «کلمه» است؛ تمام جزئیات آن را نباید صرفاً از یک تعریف لغوی نتیجه گرفت.

در مناقب آل ابی‌طالب، در مقایسه فضایل پیامبران، عبارتِ «لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاكَ» نقل شده است؛ یعنی «اگر تو نبودی، افلاک را نمی‌آفریدم»..

آیه کلمه باقیه

آیه ۲۸ سوره زخرف می‌فرماید:

وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ؛ و آن را سخنی پایدار در نسل او قرار داد، باشد که بازگردند.(زخرف:۲۸)

سیاق آیات پیشین درباره ابراهیم علیه‌السلام، بیزاری او از معبودهای باطل و روی‌آوردن به آفریدگار است. تفسیر «کلمه باقیه» به توحید، با این سیاق ارتباط دارد. در نقل خطبه غدیر نیز این آیه در ارتباط با امامان پس از علی علیه‌السلام یاد شده است.

در کمال الدین و تمام النعمة، مفضل بن عمر از امام صادق علیه‌السلام درباره «کلمه باقیه» می‌پرسد. حضرت، آن را به امامت تفسیر می‌کند که خداوند تا قیامت در نسل حسین علیه‌السلام قرار داده است.

مفضل می‌پرسد: چگونه امامت در فرزندان حسین قرار گرفت، نه فرزندان حسن، در حالی که هر دو فرزندان رسول خدا، دو سبط او و دو سرور جوانان بهشت‌اند؟ در پاسخِ روایت آمده است: موسی و هارون دو پیامبر مرسل و برادر بودند و خداوند نبوت را در نسل هارون قرار داد، نه نسل موسی؛ کسی حق نداشت بر این فعل الهی اعتراض کند. امامت نیز خلافت خداوند در زمین است و قرارگرفتن آن در نسل حسین به حکمت الهی بازمی‌گردد؛ خداوند در کارهای خود حکیم است و «از آنچه می‌کند بازخواست نمی‌شود و آنان بازخواست می‌شوند».

وفای به عهد و پیمان‌شکنی

در فراز بیعت، رحمت برای وفادار و هلاکت برای خیانت‌کننده یاد شده است. بخش پایانی آیه بیعت نیز زیانِ نقض عهد را متوجه شخصِ پیمان‌شکن می‌داند.

قرآن در آیه‌ای دیگر می‌فرماید:

أَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ؛ آیا با گروهی که سوگندهای خود را شکستند و آهنگ بیرون‌راندن پیامبر کردند، نمی‌جنگید؟(توبه:۱۳)

این عبارت بخشی از آیه است. «أَيْمَان» در آن جمعِ «یَمین»، به معنای سوگند، است. استفاده از آیه در بحثِ وفای به عهد، مجوزِ یکسان‌انگاری همه موقعیت‌های تاریخی یا حذف زمینه آیه نیست.

معنای یدالله و گزارش بیعت امام رضا

«يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ» در آیه بیعت، بر پیوندِ پیمان با خداوند دلالت دارد؛ نباید آن را به دست جسمانی برای خداوند یا یکی‌بودن جسمانیِ دست پیامبر و خدا معنا کرد.

در بحار الانوار، به نقل از الارشاد، گزارش شده است که مأمون در مجلس بیعتِ ولایتعهدی امام رضا علیه‌السلام، پسرش عباس را برای بیعت فراخواند. امام دست خود را بالا گرفت، به‌گونه‌ای که پشت دست به سوی چهره خود و کف آن رو به مردم بود. مأمون گفت: دستت را برای بیعت بگشا. امام فرمود:

إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ هَكَذَا كَانَ يُبَايِعُ.

ترجمه: رسول خدا این‌گونه بیعت می‌کرد.

در ادامه آمده است که مردم بیعت کردند و دست امام بالای دست‌های آنان بود.

روایت سلمان درباره بیعت پس از رحلت پیامبر

اصلِ این روایت در الکافی، کتاب سلیم و به نقل از آنها در بحار الانوار دیده می‌شود. ترجمه زیر، بخش مورد بحث را بر اساس نقلِ کتاب سلیم و بحار حفظ می‌کند؛ اختلاف‌های مهم با الکافی در پایان مشخص شده است.

سلمان می‌گوید: در حالی که علی علیه‌السلام مشغول غسل رسول خدا بود، او را از کار مردم آگاه کردم و گفتم: ابوبکر اکنون بر منبر رسول خداست و مردم به بیعت با یک دست بسنده نمی‌کنند، بلکه با دست راست و چپ او بیعت می‌کنند.

علی علیه‌السلام فرمود: ای سلمان! می‌دانی نخستین کسی که بر منبر رسول خدا با او بیعت کرد چه کسی بود؟ گفتم: نه؛ اما در سایبان بنی‌ساعده، هنگام گفت‌وگو با انصار، دیدم که نخست مغیرة بن شعبه و سپس بشیر بن سعد، ابوعبیده جراح، عمر بن خطاب، سالم مولای ابوحذیفه و معاذ بن جبل بیعت کردند.

حضرت فرمود: درباره اینان نمی‌پرسم؛ آیا می‌دانی نخستین کسی که پس از بالارفتن او بر منبر بیعت کرد، چه کسی بود؟ گفتم: نمی‌دانم؛ ولی پیرمردی را دیدم که بر عصای خود تکیه داشت و میان دو چشمش اثر سجده بود. پیش از دیگران بالا رفت و گریان گفت: سپاس خداوندی را که مرا نمیراند تا تو را در این جایگاه دیدم؛ دستت را بگشا. او دست گشود و پیرمرد بیعت کرد، سپس گفت: «روزی مانند روز آدم» و از منبر پایین آمد و از مسجد بیرون رفت.

علی علیه‌السلام پرسید: ای سلمان! او را شناختی؟ گفتم: نه؛ اما سخنش مرا ناراحت کرد؛ گویی از رحلت پیامبر شاد بود. حضرت فرمود: او ابلیس بود. رسول خدا به من خبر داد که ابلیس و سران یارانش، هنگامی که پیامبر به فرمان خدا مرا در غدیر خم نصب کرد، حضور داشتند؛ پیامبر اعلام کرد که من نسبت به مردم از خودشان سزاوارترم و فرمان داد حاضران به غایبان خبر دهند. یاران سرکش ابلیس به او گفتند: این امت، مورد رحمت و مصونیت قرار گرفتند؛ تو و ما دیگر راهی بر آنان نداریم، زیرا امام و پناهگاه پس از پیامبرشان به آنان معرفی شد. ابلیس اندوهگین از آنان جدا شد.

در ادامه روایت، امیرالمؤمنین از پیامبر نقل می‌کند: پس از رحلت من، مردم در سایبان بنی‌ساعده با ابوبکر بیعت می‌کنند، پس از آنکه با حق و حجت ما با انصار به گفت‌وگو و احتجاج می‌پردازند. آنگاه به مسجد می‌آیند و نخستین کسی که بر منبر من با او بیعت می‌کند، ابلیس در صورت پیرمردی است که همان سخنان را می‌گوید.

سپس بیرون می‌رود و یاران و شیاطینش را گرد می‌آورد؛ آنان در برابر او به سجده می‌افتند و می‌گویند: ای سرور و بزرگ ما! تو بودی که آدم را از بهشت بیرون کردی. او می‌گوید: کدام امت پس از پیامبر خود گمراه نشد؟ شما گمان کردید من بر اینان راه و تسلطی ندارم؛ اکنون ببینید چگونه فرمان خدا و رسول او را واگذاشتند. در پایانِ این نقل، به آیه «وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ» اشاره شده است.

اختلاف نقل‌ها و محدوده استناد

در الکافی، روایت با سند علی بن ابراهیم، از پدرش، از حماد بن عیسی، از ابراهیم بن عمر یمانی، از سلیم بن قیس، از سلمان آمده است. در این نسخه، در فهرست بیعت‌کنندگانِ سایبان بنی‌ساعده نام بشیر بن سعد، ابوعبیده، عمر و سالم دیده می‌شود؛ نام مغیره و معاذ و عبارت «روزی مانند روز آدم» در متنِ همین نقل نیامده است. پایان گزارش نیز با الفاظ متفاوتی بیان شده است.

جستارهای وابسته

خطبه غدیر • بیعت رسمی در غدیر • گرفتن عهد و پیمان در غدیر • علم و آگاهی خداوند • دستور سلام با لقب امیرالمؤمنین

منابع

• قرآن کریم، فتح: ۱۰ و ۱۸؛ زخرف: ۲۶–۲۸؛ آل‌عمران: ۳۹ و ۴۵؛ نساء: ۱۷۱؛ بقره: ۳۷؛ انبیاء: ۲۳؛ توبه: ۱۳؛ سبأ: ۲۰.
• الاحتجاج، احمد بن علی بن ابی‌طالب طبرسی، تعلیقات و ملاحظات محمدباقر خرسان، نجف اشرف: مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م.
• مفردات ألفاظ القرآن، ابوالقاسم حسین بن محمد راغب اصفهانی، تحقیق صفوان عدنان داوودی، دمشق و بیروت: دار القلم و الدار الشامية، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
• كمال الدين وتمام النعمة، ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی، مشهور به شیخ صدوق، تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری، قم: مؤسسة النشر الإسلامي التابعة لجماعة المدرسين، ۱۴۰۵ق.
• مناقب آل أبي طالب، محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی، تحقیق گروهی از استادان نجف اشرف، نجف: المكتبة الحيدرية.
• الکافي، محمد بن یعقوب کلینی، تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دار الكتب الإسلامية، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
• كتاب سليم بن قيس الهلالي، منسوب به سلیم بن قیس هلالی، تحقیق محمدباقر انصاری زنجانی، قم: نشر الهادي، چاپ اولِ نسخه تک‌جلدی، ۱۴۲۰ق/۱۳۷۸ش.
• بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، بیروت: مؤسسة الوفاء، چاپ دومِ تصحیح‌شده، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.